Text view

Der Altmärker. Eine Reihe Sprüchwörter, plattdeutdeutsch auf altmärkische Manier ausgelegt; nebst einigen plattdeutschen Gedichten

Author	Fritz Schwerin
Date	1858 (1859?)
Domain	prose, poems

more header data

Javascript seems to be turned off, or there was a communication error. Turn on Javascript for more display options.

Dät Ding alleen up daͤsser Welt, Wat nuͤmmer brickt un üͤmmer hölt, Dat is de Glow an Gottes Wort; Daͤnn gaͤw uns Gott an jerern Ort! De Glow mütt fast in 'n Härten stoahn, De Glow moakt erst dåͤnn rechten Mann, Dånn Mann, de fast up Gott vertrot, Un nich up eigen Kraft un Moth. Wer äm hät, kann noa 'n Himmel sehn Un lett de Ding' um sick geschehn; Uns' Herr Gott lenkt de ganze Welt Un moakt et so, as ’t åm gefällt. Wer åm håt, de is erst recht froh, De is ook sienen König tro; Un wer åm nich håͤt, is nist werth, Tro is he nich am as 't sick hört. We holl'n hier in de Ollmark noch Daͤnn Glowen as dat beste hoch; Drum is de Ollmark ümmer west Dånn König sien ollt troes Nest. Vör Oellers schreb'n se all: „We sünd „Man arm mit unse Fro un Kind, „Doch stahn we mit geringem Goot „Dänn Kurfürst bi mit Goot un Bloot." ━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━ VI Dremasters drog'n se dunnmoals noch, Studeerten ook der Tied nich hoch; Doch ehrten se Gott un är'n Herrn, Un dåͤt daͤhn se van Härten gern. Un so as ’t wåst is, so schall ’t blieb'n, Un we will'n ’t eb'nso noch bedrieb'n. Dät help uns Gott noa uns' Begehr Van Aem kummt alles Gode her. — ━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━ En Lütk Vöärschnack, wat öäwer ook lest werd'n mütt, denn worum hew ick 't suͤß hier hersett't. Een plägt woll, wenn 'n sönn Book moakt hät, vöärn en Thoar- weg uptorichten un düt un dåt to segg'n, woto dät Book got is, un föär weckern et schråb'n is, un up wat föär 'n Oart et brukt werd'n schall, un so in mehr'n; ook stellt 'n woll en Handwieser orrer 'n In¬ haltsregister hen, dät 'r sick de Lü in torecht find'n könn'n. Wölk Bökerschriewers moaken ook vöärn woll noch en poar Komplimenten un Knixen; hinner de Komplimenten hew ick däwer mien Lew non nich recht hinner koam'n kunnt, se wöård'n also doch man schleckt ge¬ road'n, doarumhalb'n loat ick s'lewer ganz weg; -- wecker wölk hebb'n will, mütt sick sülm wölk moaken. Ick will nu ook erst en Lütk vöårred'n, ehr dät Book sülm kümmt; denn erstlich moal gefälltmi dåt Vöårred'n an un föär sick ganz roar; un denn so gift Vdårrå keen Noarå, dät heet, weil ick hier vöärn sägt hew, wat in düt Bökelken to find'n is, so kann ick nist doafdär, wenn Eener wat annerst doarin socht hät un find't 'r denn nich in Düt Book to moaken hät mi däwer nu nich ankoam'n as dänn Bur'n dät Oarerloaten, sondern ick hew vöärher erst noadacht, wat föär 'n Book woll noch in der Welt feilt. De weise König Salomo sägt up een Stå so: „Dät vöäl Bökermoaken is goar keen Enn." Dät mütt also dunntomoal woll all so wäst sin. Wenn he däwer upperstä noa d' Stadt henkeem un ging in 'n Bökerloaden rin, ick glöw, he wöär sick des Dods verwunnern däwer all dät Bökerwerk, wat doa rum liet un steiht. As ick as sönn lütken Jung'n tum ersten moal in 'n Bökerloaden rinner kamm, ick wett 't noch ganz got, ick wusst ook nich, wat ick segg'n scholl; nee, so wat lewt nich, däwer all de Böker! Un nu hew ick 'r noch een tomoakt, - dät hew ick dunn¬ ━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━ VIII moals nich dacht. - Et gift doch ook woll keen Ding, wo nich all en Book dawer moakt weer. Ick will moal segg'n, wat is nich de Schrift all utlägt (un van voål Gelehrten ook öftermoals verdreiht, denn et passt goar to oft: De Gelehrten, de Verkehrten); - wat sünd nich all Huspostill'n schräbn; - wo vöäl Historig'n-Böker gift et nich, un van de Weltgeschicht und Kriegsgeschichten, doa is 't Enn van weg, un männig Eener håt alleen so vöäl, dät 'r Hus un Schün mit deckt werdn künn'n; et gift ja ook Böker tum Koaken, dät heet nich, de koakt werd'n scholln (wenn ook upzund voål Böker dåt all got weer, wenn se noch moal ansett't wöård'n, weil se non nich so recht goar sund), sonnern wo 't Schwart up Witt in steiht, up wat föär 'n Oart dick Tüffeln un Plum'nsupp un Soad'n un Broad'n to moaken is, — na föär 'n Bursmann is dö Oart Böker nist; un wenn se in de Küchen van voål Lü, de gårn mit to de Vöärnehm'n räkt werd'n will'n, ook nich so vöål brukt wöårdn, dåt weer mannigmoal recht got, scholl ick woll mein'n, denn een hått 't woll all erlewt, dät et mitunner en kloatrig Enn noahm'n håt, wo de Broad'ns ümmer so dampen; en oarndlich Husfro mütt oahn Book koaken könn'n, so as en Richter de Gesetzen in n Kopp hebb'n mütt; -- et gift ook Komplimentirböker, ick will r däwer keen Wort däwer verleer'n; wenn de Fründlichkeit man ut dånn Herzen kümmt un uprichtig so meint is, - wat do ick süß mit de deepen Dieners un „empfehl mich Ihnen;" - denn so koam'n de Böker, wo van 'n Blitz un 'n Dunner de Rå is, un wo dät togeiht, dät de Stärn'n scheeten, un van Sperling un Rupennester, van Ackerbo, van Afkoaten, un so wat All'ns noch; - na un nu erst de Böker, de de gelehrten und stu¬ deerten Lü hebb'n un wo se mit är Brill'n in lesen; - un de Dok¬ terböker, wo hinn'n afschnäd'n Ohr'n un Ellbogg'ns un dät Knoaken¬ werk in afmoalt is. - Punktum, Gedankenstrich. ick will nu doavan uphör'n. Nu will ick däwer moal segg'n, sonn Book, wo de Sprüchwöör up Plattdütsch in erklärt sund, dåt gift woll non nich, un ldoarum hew ick 'r mi däwer hermoakt un düt Bökelken tohoopstellt. Un wenn ’t jo all sonn Book geef, na, denn weer düt dåt twete up de Oart un ’t weer wierer ook noch keen Unglück, dät ick noch een doato moakt har. De plattdütsche Sproak is doch en roare Sproak, dät schall woll wåsen; dåt klingt so tro un ehrlich, un ick hew se unbännig lew. Et gift ja ook sönn oll Regel: Muttersproak verlüsst sick nich. Frielich männig Eener schnackt gliek hoch un deit gefährlich vöärnehm, wenn ━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━ IX 'r 'n vårdel Joahr in d' Stadt unner d' Zaldoaten orrer up Schol'n orrer as Gesell waͤst is, un he stellt sick, as muͤsst he nipp uppassen, dät r de Lü in n Döärp man noch versteiht -- mütt woll koart von Gedanken wäsen — un de Bur stött äm bi t Hochdütsch männigmoal doch ook noch in 'n Nacken. Ick seh ja däwer goar nich in, worum n sick schäm'n scholl, dät 'n in 'n Plattdütschen upwussen is. Een haͤt sick doch mannigmoal as Jung up Plattdüͤtsch en Botterstull förrert orrer bi 'n Dracht Prügel tum In- orrer Utgang (orrer ook to bei Gäng, wenn 'n de Prügel van d'Mutter kreeg) en plattdütsche Ver¬ moahnung as Togoaf kråg'n un bei Deel, Stull'n un Prügel, sünd sönn'n Jung'n recht heilsoam un deenlich föär Lief un Seel, scholl ick woll mein'n. Also worum scholl ick nich ook en plattdütsch Bökelken moaken? Mannig Eener meint nu, wenn he moal wat Plattdüͤtsches to lesen krigt, dåt wer bloß doarumhalb'n moakt, dät he doardäwer lachen scholl. Ick mütt dåwer gliek segg'n, düt Bökelken hew ick doarum¬ halb'n nich moakt; so as ick ook nich der Meinung bin, dåt unse gode plattdütsche Sproak doarum doa weer, dåt anner Lü sick lustig doaröd¬ wer moaken scholln. Och ne, et sitt oft in en poar plattdütsch Wöör mehr Verstand in, as in de ganze Noamerrags-Unnerhollung van en vöärnehm Gesellschaft, wenn ook de Herrns un Doam'ns doabi ganz utdrückliche Gesichter moaken. Et fällt mi doabi däwer nich in, dät Lachen justement to verbeeden, et hört mit to tum minschlichen Leb'n, un et werd ook Keener find'n, dät düt Book allgrammsch un up de Oart as Surkohl=Pött inricht't weer. Alles Ding håt siene Tied, sägt de Prediger Salomo, Lachen håt siene Tied, un Weenen hät siene Tied. Et is doarum hen un wärrer woll en Epoaß in düt Book; ick hew däwer ook voål ärnsthaftige Ding hier herin sett't, de und Minschen Nutzen bring'n föär düsse Tied un föär de Ewigkeit. Dät Book besteiht nu ut twe Deel: Tum ersten Sprüchwöör, plattdütsch up ollmärkische Manier utlåͤgt un staͤwies ook mit oartige Geschichten utstaffeert, wo sick en Jerer däwer frei'n kann. Van de Oart sund de Geschichten nich, wo erst en poar Fack Finstern herin sett't werd'n müdd'n, dät ’t ’r Dag in werd un man se verstoahn kann. De Utlegung van de Sprüchwöör hew ick nu wat gemein moakt, dät ’t en Jerer verstoahn kann. De Woahrheit mütt däwer Jerer hör'n, wenn se ook wat liekto sägt werd, un he mütt denn nich gliek dät Mul hang'n loat'n un dohn, as ob åm de Oap lust har. Stä¬ wies wo ’t nich annerst ging, hew ick ook woll mit d' Däär in 't Hus fall'n, un dät mütt ook noch Keener öwwel nehm'n, denn dät ━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━ X Oewwelnehm'n is goar nist. Et håͤt man ut goder Wollmeinung ge¬ scheh'n. Behr'n kann 'n ut de oll'n Sprüchwöör woll wat, wenn 'n fuß man will un Ohr'n tum hör'n hät; freilich, an weckern süß all Hoppen un Molt verloarn is, daͤnn helpt dut wahrschienlich ook nist mehr. Tum lehrn hew ick däwer de Sprüchwöör am meisten utlägt, un ick denk' so, utlehr'n kann hier keen Minsch, un wenn 'r ook so olt werd, as en Eikboom in 'n Eckerkamp. Ick mein' hier unner lehr'n hauptsächlich dåwer ook noch wat Annerst, as wat so gemeinhen lehr'n sägt werd. — De anner Deel van düt Bökelken sünd platt¬ dütsche Gedichten; unriemt, denk ick, scholl'n s' groa nich wäsen. Ick hew däwer ook bi düt Book de Schrift nich vergäten, un wo de bi vergåten werd, dät döcht nist. Up de Seel müdd'n we Minschen vöär all'n Ding'n bedacht wäsen, un dät we dänn lewen Gott siene rechten Kinner werd'n un dät 't uns moal ewig woll geiht, dät mütt ümmer de grötste Sorg' föär uns sin. De Sprüch' ut d' Biwel hew ick nu bald hoch bald platt angeb'n, as ’t groa koam'n hät, un ick denk, verstoahn kann n se up bei Oarten. Na, een kümmt so in 'n Schnack herin; däwer nu will ick ook mit de Vöårrå uphör'n, süß werd s' to lang, un een kann in all'n Ding'n des Goden to vöäl dohn. Ick kunn ja dät ganze Book man föär mi beholln hebbn, denn ha k mi dånn Kopp nich to terbräken brukt däwer dåt Titelblatt (denn sönn Book as mien mütt ook en oarndlich Kamsol anhebb'n, dät 't Jerer gliek kenn'n kann), sonnern denn weer dät Blatt voärn witt bläb'n, un denn weer'n all de Um¬ ståͤnn un dåt voårråͤd'n un drüͤcken un so wierer nich nörig west. Oeäwer dät woll ick doch nich, un denn kunn ’t ja ook Keener lesen. Dänn Titel hew ick däwer hochdütsch stellt, denn 't kunn ja Eener up dänn Infall geroad'n, he woll sick dät hinn'n an dät Book golden andrücken loaten, un denn nimmt 't sick bäter ut mank de annern Böker, wenn 't ook hochdütsch lut't. Et schall mi nu lew wäsen, wenn ju dät Bökelken wat gefällt; un wenn ’t ook wat helpt un nützt, dät schall mi noch lewer wäsen. Ick hew so vöål geb'n, as ick kunnt hew; en Schelm, de mehr gift, as 'r hät. Altenhausen, in ’n Mårzmoand, 1859. Fritz Schwerin. ━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━ Je lewer Kind, je schärper Roo. Düt is en proboat Recept föär dänn, wecker sien Kinner oarndlich trecken will, dät 'r moal Frei an jüm erläwt. De olle Jesus Sirach sägt: „Wecker sien Kind leef hät, de hölt et unner de Tucht;" un up en anner Stä: „Moak äm den Puckel bloa un bög äm dänn Nacken, so lang, als 'r lütk is." Hüt to Doag will'n s' dät öäwer nich mehr recht in Obacht nehm'n, un vöäl Lü ver¬ stoahn dät in dön'n Punkt bäter, as de Biwel; se trecken är Kinner nich mit Stroafen, sonnern mit Bongbongs un Zuckerkannig, — öäwer ’t gerött’r denn ook noa. Mit de Kinnertucht dät is ganz akkaroat so, as wenn'n 'n Oaft¬ boom trecken will. So lang as sönn Böömken noch jung is, kann ’r grog toag'n un beschnäd'n werd'n; denn krigt 'r ’n oarndlich Kron' un drögt ook wat. Nu stell öäwer moal eener wat up mit dänn oll'n Iiserappelboom hinner d' Achterdöär; de brickt woll, öäwer he bögt nich mehr, un mütt nu so verbrukt werd’n, bet'r holl un boll werd. Doarum segg ick so vöäl, de Minsch mütt in de Jugend toag'n werd'n, wenn 'r wat ut werd'n schall; noaher heet't: „En oll'n Hund blöäken lehr'n, dät höllt schwoar." Männig Mutter berööt un beweent et up är oll'n Doag, dät se är'n Kristoffel nich bäter toagn hät, as 'r klein was. Nu is Voarer dodt, un se sitt in d' klein Stuw; öäwer de jung' Herr bekümmert sick nich um är, un wenn 'r ’t Oll'ndeel herut geb'n schall, denn schimpt un schendeert er up 'n Hoff umher un günnt sien oll Mutter nich moal dät bitschen Brot. Jä, jä, so kann 't koam'n; un dät hät se woll nich dacht, dät se sick en Roo to är'n eig'n Hinnersten bunn'n har. Dät ging dunn¬ moals so: Wenn d' Kinner är'n Will'n krieg'n, denn ━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━ 4 ween'n s' nich. De Kristoffel was de eenzig Söähn, un doarum woard äm All'ns infolgt, un de Mutter dacht, van 'n Dracht Prügel ha he stoarb'n. Keener doarft 'n scheef ankieken, un wenn de Scholmester dät Undeert moal wat toagelt har, denn leep oll Schulten Mutter hen un dä, as wenn d’ Hals all half af weer. De oll Minsch hät't är woll prophezeit: „Varrersch, Varrersch," sä er, „je werd'n ’t woll noch erläb'n, wat je an den Bengel uptrecken; noaher koamt mi nich mit Kloag'n!" Doa hengeg'n, wecker in siener Jugend toag'n is, dät deit äm all sien Läwdoag goot, un doa werd ook noaher en oarndlich'n Minschen ut. Up de Oart vertellt oll Dokter Luther in sien'n Lebensloop, he weer van sien Mutter moal um een Nott halb'n so stüüpt, dät dät Blot floaten ha; un van de Schol in Mansfeld sägt er: „Doa heb ick moal Vörmerrags föäftein mal hinner 'nanner Prü¬ gel kräg'n." Hinnerher is öäwer ook ut Luthern wat woard’n, as Jerer wett, un he kunn scharp upträd'n geg'n de kathol'sch' Relijohn un was mit dänn Kurfürsten goot an. Et blift also doabi: Je lewer Kind, je schärper Roo. Nu dät is woll gewiß, et deit de Oellern ook weh, wenn se är Kind stroafen münn, un mannig Mutter huckt lewer sülm de Prügel föär dänn Jung'n up, öäwer sönn' Oapenleew kümmt to nänig ut. Ick will moal segg’n, de lewe Gott stroaft uns Minschen ook nich gärn, denn we sünd siene Kinner un he is „unser Vater;" öäwer he mütt uns ook stroafen, süß ging’t bald Kopp unner Kopp öäwer in de Welt. Un denn, wat sägt de Schrift? „Welchen der Herr lieb hat, den züchtiget er; er stäupet einen jeg¬ lichen Sohn, den er annimmt." Noth lehrt bäden! Noaher seh'n we ’t doch in, dät he ’t goot mit uns meint hät. Un eb'n up de Oart hebb ick ook all vöäl Minschen segg'n hört: „Ick wett ’t mien'n Voarer in ’t Graft noch Dank, dät he mi toag'n hät." Dät is woll mit 'n Unner- scheid: Een Kind mütt 'n ümmer up 'n Doak sitten, un wenn 'n Rügg'n wend't håt, denn is ’t dätsülwig Unkrut; un en anner Kind lett sick benoah ganz mit Wöör trecken; öäwer ganz oahn Schläg geiht ’t ook bi dät beste Kind nich af, denn de Eigennsinn un de Queerköppigkeit mütt erst dodt moakt werd'n in ’n Minschen. ━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━ 5 Nu mütt eener nich glupsch schloan, dät dät Kind Schoad'n nehm'n kann, dät versteiht sick van sülm, öäwer antrecken mütt ’t ook so vöäl, un dät Spöäl'n helpt to nist; ’t is Schoa All'ns, wat vörbi kümmt. Vöärnut mütt 'n ’t ook holl'n, wenn 'n ’t eenmoal loawt hät; un wenn de Jung' denn ook teinmoal schreet: „Voarer, Voarer, ick doh't ook all mien Läw nich wärrer," denn heet ’t: „Dät denk ick ook nich, un dät schast du ook nich, un doamit de Büchs' prall. Toletzt will ick man noch segg'n, dät jo Keener in 'n Aerger schleit, denn denn wett 'r nich, wat 'r deit un döcht ook sülm nist; nee, dät mütt 'n ganz ruhig un geloaten afmoaken. Et blift also nochmal doabi: Je lewer Kind, je schärper Roo. Wecker dodt is, lett sien Kieken. Dät is woll gewiß, un um de Doden halb'n kann eener sicher Nachts twischen elm un twölf öäwer 'n Kärk¬ hoff goahn, de dohn äm nist, wenn äm de Läwig'n süß nist dohn. Wecker woll sick ook so vör de Doden un vör 'n Kärkhoff fürchten! We müdd'n doch ook All moal sterb'n, un nist is uns Minschen wisser, äm as dät, un denn droag'n se uns ook noa ’n Kärkhoff hen. De Hauptsach is de, dät we denn man selig sterbn un in 'n Himmel koam'n. Also brukt een'n nich vör de Doden to grol'n, wenn 'n süß man en goot Gewissen hät; dät hört 'r öäwer nothwendig mit to. Wecker dodt is, lett sien Kieken. En Giezhals hät hier tosamm'n schind't un schoawt mit Recht un mit Unrecht, wat 'r wusst un kunnt hät. Nacht un Dag har 'r keen Ruh un hät sick knapp halw satt gäten. Toletzt kamm de Dod un hoalt äm so goot, as dänn arm’n Daglöhner, de up důsse Welt schwoar Arbeit ha un de mannig'n Dag drög Brot att un sien Pelltüffeln in Solt stippt. Mitnehm'n kunn ━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━ 6 'r doch nist van hier un musst All'us trüg loaten. Sien eenzig Söähn krigt den ganzen Kroam, un de is nu nich van ’t tei Enn, wo d' Klabatschenstöck van moakt werd'n; wat de Oll to schlecht lewt hät, dät lewt de Jung to flott, un van dät Goot, wat de Oll tosamm'n wokert hät, heet ’t bald: So wie du kümmst, so wie du geihst. Jä, de oll Kerl dreiht sick in ’t Graft herum, wenn er düt seeg, öäwer — wecker dodt is, lett sien Kieken. Nu öäwer moal: Wecker dodt is, lett sien Kie- ken nich. Ick will 't ook verdütschen. Doa is en Söähn, de hät sien Mutter up är oll'n Doag nich goot trakteert; dät oll Minsch hät Hunger un Kummer bi äm lied'n musst un woll goar nich erst sterb'n. Doa hät se oft öäwer äm weent un hät sägt: „Ach wat stroaft mi doch unse Herr Gott, dät ick sönn ungeroadenes Kind hebb'n mütt! Jahannjohm, Jahannjohm, pass up, dät kümmt di noch to Hus." De Jahannjohm was öäwer seel'nver- gnögt, as Mutter erst noa ’n Kärkhoff droagt woard, un bi ’t Graft kunn 'r goar nich erst 'n poar Throan'n to Gang krieg'n, un up d’ Bigraft att ’r, as weer nist passeert. Jesus Sirach sägt: „Dänn Voarer sien Seg'n boot de Kinner Hüser, öäwer wenn de Mutter jüm floken mütt, dät stött se wärrer doal." So geiht 't dänn Jahannjohm nu ook. Sien ölst' Døchter quiemt so hen, de Dokter wett ’t sülm nich recht, wat är feilt, un all dät Arzten helpt to nist; vöärg't Joahr brennt äm de Achterschüün' af; düssen Fröhjoahr is äm en Pärd fall'n; - ick scholl mein'n, dät 'n ’t woll inseh'n müßt, dät de Mutter hier är Kieken non nich lett. Sönn Kieken van de Doden is öäwer goar nich goot, un doavör mütt sik en Jerer in Acht nehm'n. Ook will ick moal segg'n, wenn en Minsch um Geld umbracht is, en Vehköper orrer süß Eener, et plägt doch meisten Tied ut to koam'n, wenn ’t ook Keener seh'n hät; uns' Herr Gott is gerecht un bringt et an 'n Dag: man¬ nigmoal ploagt dät Gewissen dänn Mörder ook so, dät he sick sülm anzeigt. Un wenn 'n nu sönn' Stä wett, wo so wat passeert is, un een geiht doa to nachtschloapner Tied vörbi — na, ick heb non nist sehn, Gott bewoahr ’r een'n ook in all'n Gnoad'n vör, — öäwer so grolich un eisig ━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━ is 't een'n doch, as wenn de Dode een'n ankeek; un wecker dänn Mord veröwt hät, dänn müsst ’t doch woll wäsen, as packt åm de Döwel bi de Kehl'. Doarum segg ick so vöäl, Jerer mütt so leb'n, dät de Doden är Kieken loaten. We Minschen denken, un Gott lenkt. Scholl 'n nich mein'n, et weer groa umgekehrt, wenn 'n so vöäl Minschenkinner ansüht, so dät de lewe Gott in 'n Himmel seet un moakt sik nist as Noagedanken, äm as 'n Ollndeelsvoarer in 'n Lähnstohl hinner 'n Oab'n, un unnerdessen moakten we Minschen hier unn'n, wat we woll'n? Ja, et heet würklich nich allto oft: „Was mein Gott will, das gescheh' all' Zeit," sonnern et lut't kunterher in all'n Dingn: „Ick bo mien Hus, as ’t mi gefällt." Un so sägt nich bloß Hans Winterfeld, sonnern ook süß noch Hans und Kunz, un we bei, du un ick, hörn 'r ook mit to. Wat is dät unner uns Minschen föär 'n Loopen und Rönn'n un Arbeid'n un Werthschaften, un wo oft werd de lewe Gott doaröäwer vergäten; we dohn, as müssten we Alles utföhr'n; wat hebb'n we föär Sorg'n un Wünschen un Hoffnung'n in ’n Kopp, dät geiht r in herum, as de Wöärm to Sommerstied in 'n Pool; wo wiet reckt nich unser Beräken hen, un in 'n Joahrer dree schall Alles annerst utsehn up 'n Hoff, un wo vöäl Schock Leenwand schall de Dochter to Mitgoaf in den groten eiken Kuffert mitkrieg'n, un is doch erst acht Joahr un 'n poar Wochen olt; un wat schall de Jung all föär Wissenschaften un Künst' tosamm'n studeer'n un drögt doch awiel noch 'n Fiwel unner 'n Arm. Doa fällt mi ebn en Sprüchwoord in, dät heet: Wecker wett, wo d’Hingst is, wenn ’t Gras wesst, — un ick bruk dät woll nich wierer uttolegg'n. — Du armer Minsch, du bist van Liem'n un Asch arbeid't, un de Dodt geiht up Schritt un Tritt mit di, wat denkst un sorgst un sinnst du doch so sehr, un kümmst 'r nich ━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━ up, dät de lewe Gott erst to All'ns sien Inwilligung geb'n mütt, wenn ut dät Ding wat werd'n schall. He kann in een'n Umsehn moaken, dät dien Rechnung in d' Brügg fällt, un wenn du midden in dien'n Kroam bist, denn sägt We he: Bet hierher schast du koam'n un nich wierer. scholln doarum bi all uns' Ding, groten un klein'n, van Herzensgrund denken: Wenn ’t Gott's Will is, as uns ook de Apostel Jakobus doato vermahnt. Un wenn we so denken, un et geiht moal nich noa unsern Willn, denn werd'n we ook nich gliek den Moth verleern. Oeäwer hebb'n we Allns sülm moakt un lenkt, un et will denn keen'n Foortgang nehm'n, denn sünd we verzoagt un loaten de Ohrn hangn. Doarum do Jerer dät Sienig oarndlich un loat denn dänn lewen Gott walten, he versteiht ’t am besten; orrer as ’t in een oll Huspostill steiht: Droag du Woater to un loat äm koaken, de lewe Gott werd di den Brei nich verderb'n. Et hät noch Reener utlehrt. En olt Stippstörken van de will Duw un dänn Heister. De will Duw ging een'n Dag in de Fröhjoahrstied, as de Voggels anfung'n, är Nester to boen, hen noa 'n Heister un sä to äm: „Hör moal, Verrer, we sünd einklich noch en bitschen Frünn, denn uns' Urgrotmuttern är Nacht¬ mützen hebb'n up een Loa läg'n; doarum woll ick moal seh'n, ob du mi dät Nesterboen nich en bitschen bibring'n wost. Kiek an, wenn ick so an dien Nest vörbi koam'n do, denn denk ick ümmer, wo roar dien Jung'n doarin ligg'n könn'n; dät is doch en oarndliches Schloss, un mien Nest is doageg'n to räken non nich moal en oll Lenwands¬ hütt." Mit Speck fangt 'n Müs', un as de Duw dön'n Schnack vöärbracht ha, sprung de Heister up'n Tacken hen un her, dät äm de lang Schwanz man so wackelt, denn et kitzelt äm inwennig, dät äm de Duw so loab'n dä. „Jä, Wäsch, fung ’r an un schow sick doabi ’n ━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━ Bostdook torecht, „uns' Fründschopp is woll so wiet groa nich her un leet sick knapp mit 'n Schäpel Aerften tohop telln, öäwer dät Nesterboen will ick di woll bibring'n, wenn du süß Verstand doato häst. Doa häst du ook Recht in, dät mien Nest ganz annerst is, as dien, öäwer ick treck 'r ook ganz anner Junkers un Fröl'ns in up, as du mit dien ruppige Jung'n. Na, wie gesägt, du schaft et lehr'n; kumm man öäwermoarg'n fröh her, derwiel will ick Süll'n un Stänners un Balkens anföhr'n, un denn schast du All'ns sehn, ook, wo ’t noaher uttapzirt werd, un wo de Timmermann dät Lock lett. Hier to dön'n Eikboom heb ick 'n Consens all. „Na, denn läwt tosamm'n woll," sä de Duw, denn dänn Heister sien Fro was unnerdess ook ankoam'n und ha ’t Mul upsperrt, wat se woll tosamm'n schnackten, so as ’t de Froenslü woll mitunner moaken. „Nu segg moal, Voarer," sä dänn Heister sien Fro, denn se woll ’t doch goar to gärn wäten „wat woll denn de Duw einklich bi di?" - „Jä, Mut- ter," sä he, „se will dät Nesterbo'n wat van mi lehr’n, un ick hew dacht, dät weer ook woll ganz goot, un wenn se 'n oarndlich Wöähnung ha, denn künn 'n da ook woll ens hen gestereer'n goahn. - „Ach wat, sä sien Fro, „Voarer, wo häst du dien’n Verstand hat! Dät lehrt de Truddelduw in är'n Leb'n nich; un dät Gestereer'n bi är is ook föär de Katt; wat scholl'n sick woll mit är ver¬ tell'n?" — „Na, loat doch man Mutter, sä he, „de Schnack werd sick ja woll find’n, wenn we koam’n." „Jä, du kannst dät öäwer ook nich föär umsüß dohn, Voarer, denn umsüß is de Dod, segg'n de Minschen, un allto gotwillig is halw liederlich; we hebb'n ook uns' Ploag, wenn we ehrlich döärch de Welt will'n; we sünd — woll Frünn mit de Duw, öäwer so noah doch nich „Nu loat doch man, Mutter, sä de Heister, „een mütt — „Nu ja, sä se, „wat 'n sick doch 'n Gefall'n dohn." eenmoal versproaken hät, dät mütt 'n ook holl'n, öäwer wunnern schall ’t mi doch, wo dät goahn werd." - Hier¬ mit hörten se up to schnacken, denn de Fro musst' doch ’t letzt Wort hebb'n; een süht übrings hierut, dât se so wiet doch all got was, un dät se in de Werthschaft ook dät Regiment föhrt. ━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━ 10 De will Duw läwt öäwer bet to dänn Dag, wo de Heister sien Hus richten woll, ganz vergnögt, un dacht, wat se dät Joahr föär'n Stoatswöähnung krieg'n woll; un so flog se denn dänn Morg'n, wo de Heister boen woll, noa dänn Eikboom hen, wo he är van sägt har. Nu fung de Heister an un lä de unnersten Süll'n torecht un dänn Footbodd'n, un de Duw satt afsiet up 'n Tacken un sagg to. All Näs' lang sä de Heister: „Nu gif oarndlich Pass, so werd ’t moakt, un doabi moakt ’r ’n Gesicht, äm as 'n jung'n Bengel, de in d'Stadt up d' grot School geiht un sönn gröön orrer roth Mütz up hät, wenn 'r Michelig moal noa Hus kümmt. As nu de unnerst Sprießeln torecht lägt weer'n, doa durt de Duw de Tied to lang un se sä: „Nu kann 'k ’t all! Nu kann 'k 't all!" Doaröäwer woard öäwer dé Heister so kasproat, dät he an all d'Glierern zittern dä, un he lärmt: „Schär di hier ut mien Wöähnung, du eenfältiges Tropp!" un doamit joog he de Duw fort. Un dänn Heister sien Fro sä: „Sühst du, Voarer, hew ick dät nich sägt? Wenn du mi man ümmer glöb'n wost!" — De Duw kunn öäwer dät Nesterboen nich, un hüt to Doag lägt se noch bloß en poar Sprießeln hen, so dät 'n är Eier van unn'n seh'n kann, un wenn se bo’t, sägt s' ümmer so vör sick hen: „Nu kann 'k ’t all! Nu kann 'k ’t all!" — De Heister öäwer bo't noch eb'n sönn Amthus un treckt 'r sien Junkers un Fröl'ns in up. Dö Duw har bald utlehrt, un so geiht et vöäl Min- schen ook; knapphen, dät se an 'n Ding anroaken hebb'n, denn denken s' all, se sünd 'r bomup un hebb'n 'n Knoop up 'n Büdel. Un so kümmt et denn, dät dät Küken öfter all klöker wäsen will, as de Kluck un hät doch d' Eier¬ schoal noch vör 'n Hinnersten sitten; un sönn' grön Jung'ns, de non nich drög hinner d' Ohr'n sünd, räson¬ neer'n allerwärts mit, dät 't man sönn'Oart hät, un dohn, as wenn se ’t mit Läpeln fräten harn. Wecker öäwer oarndlich wat lehrt hät, - ’t is in wat föärn Stand, dät ’t is, - de wett, dät he einklich man ganz weinig versteiht, un doarum süht 'r doanoa hen, dät 'r ümmer noch wat tolehrt. ━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━ 11 Gott verlett keen'n Dütschen. Dät heet, wenn de Dütsche äm nich verlett, un süß gelt ook föär uns hier to Lann dät Wort: „Wecker mi öäwer veracht't, dänn will ick wärrer verachten. Jä, wenn düt Sprüchwort oahn wierer Umstänn güll, denn künn 'n sick up sien Geburt oarndlich wat to goot dohn un mein'n, we stünd'n bi dänn lewen Gott goot anschräbn, un et künn een'n ja goar nich feiln, wenn 'n ook hinn ut schloan deit as 'n Honnigkooken=Pärd. Oeäwer so is dät nich to verstoahn. Jenn Minsch ha in 'n Kärk koam'n, wo up Französch in prärigt weer; de Prester mütt ’t woll ernsthastig meint hebb'n un hät vöäl mit d'Hänn arbeidt da hät denn de Minsch meint, de Prester scholl dät man loaten, de lewe Gott verstünn äm ja doch nich. Dät Beste is ’t, de lewe Gott versteiht all d' Sproaken, ja he ver¬ steiht ’t all, wenn Eener in sine Noth goar keen Wöör moaken kann; un unse Aer is ’n groot Voarerhuus, un all de Minschen doarup sünd siene Kinner. Gott verlett keen'n Dütschen. Düt Woord mütt woll noch ut de oll got Tied herstamm'n, wo de Dütschen dänn lewen Gott non nich so verloaten han, so dät ’t ook wärrer heeten kunn: Gott verlett de Dütschen ook nich. ’t is woahr, de lewe Gott hät Doctor Luthern nich verloaten, as he noa Worms tehn un vör Kaiser un Reich Rä um Antwort stoahn scholl; he hät ook dänn Paul Gerhard nich verloaten, von dänn we so vöäle schöne Gesäng in ’t Gesangbook stoahn hebb'n, as he mit Fro un Kinner ut ’t Land verwiest was; öäwer Luther wusst ook to sing'n: Ein' feste Burg ist unser Gott, un Paul Gerhard: Befiehl du deine Wege. Un so is woll keen Döärp so klein, wo nich en Minschenkind in läwt hät orrer noch läwt, dänn de lewe Gott in groot Noth bistoahn hät. Et passt up jerern Minschen dät Wort: In wie viel Noth Hat nicht der gnädige Gott Ueber dir Flügel gebreitet. ━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━ 12 Un du, lewe Fründ, de du düt plattdütsch Böökelken in Hänn hölst un woll non nich recht mit dät Lesen hierin umgoahn kannst, schost du denn nist to vertelln wäten, dät de lewe Gott di ook all hulpen un errett't hät? Dät is ’t also, dät we dänn lewen Gott nich ver¬ loaten scholln, sonnern scholln an äm hang'n as de Klett an ’t Kleed, un scholln segg'n: „Ick loat di nich, denn verlett he uns ook nich, dät is ganz gewiss, un he süht bi sien Hülp nich up uns' Oeller orrer unsern Stand. Verloat di also nich doarup, dät du in d' klein Stuw 'n Stammtoafel hangn häst, as ’t up stä Mo is, un dät da allerhand bunt Ding up moalt sünd, as weerst du 'n Eddelmann, un unn'n steiht: „En olt Geschlecht, un ’t stammt ut Mekelnborg orrer Böhm'n, sonnern verloat du den lewen Gott nich, denn verlett he di nich. Tum Schluss wünsch ick öäwer recht sehr, dät nich so vöäl Dütsche äm verloaten müchten, un dät de wärrer tokehrn müchten, de up Afweg' sünd, so dät ’t bald wärrer mit Recht heeten künn: Gott verlett keen'n Dütschen. Wecker vöäl ansangt, ennigt weinig. Un wecker goar nist anfangt, brukt ook goar nist to Enn to bringn; öäwer so schall't nich wäsen, un dät düüt dät Sprüchwoord ook nich an. Kunterher schall Jerer sien Kräften pröb'n un kenn'n un en Ding anfang'n un rüstig döärchsetten bet to Enn hen; he schall ook nich gliek den Mooth sinken loaten, wenn äm allerlei Hinnernissen doabi in 'n Weg koam'n, lewer Tied, dät passeert woll; öäwer ’t passeert ook, dät se allmälig wärrer goahn, wenn 'n ruhig up sienen Posten blift un deiht, as ob nist vör¬ koam'n har. Un wecker van den lewen Gott vöäl Mittel kräg'n hät, de kann ook mehr Ding' anfang'n un glücklich to Enn utföhr'n. Keener schall ’t so moaken, äm as de fuul Knecht in ’t Evangelium, de sien Pund in 'n Dook ━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━ 13 vergroab'n hät; we scholl'n doamit wookern, un wecker dät nicht deiht, de krigt ook moal eb'n sönn'n Lohn, as de Fuulhoop. Oeäwer to vöäl schall Keener anfang'n un sik up de Höärn nehm'n, süß bringt he ’t nich to Enn, un denn weer ’t doch 'n dumm Geschicht. Doarum vertellt uns ook de Schrift van dänn Mann, de den Thoarm boen wollt ha, dät he vörher säten un de Kosten öäwerschloan ha, ob he ’t ook utföhr'n kunnt ha. Wenn Eener vörher ’t Fullment lägt, un noaher beräken deiht, dät döcht nist. Also schall Eener bedenken, ob he Huus un Stall un Schüün need boen kann un den Hoff ploastern un 'n hogen Steentritt vör d' Döär anlegg'n; un wenn de Geldbüdel doato nich langt, orrer vöälmehr dät Geld, denn schall he lewer den brunen Anstrich un dät nee Stacket wegloaten, denn dät hät öfter all so to Enn koam'n, dät dät Gericht en nothwendigen Verkoops=Termin up dänn Hoff afholl'n hät, un doabi kümmt nich vöäl herut, dät wett en Jerer. Ook kann sik en Minsch to vöäl up 'n Kopp loaden, ick mein nich an needmodig Höö= un Mützenwerk (dät woll ook, besonners bi de gebildete Minschheit, däwer ick schnack da dütmoal nich voan), sonnern an groote Wissenschaften, un he geiht doamit herum as en schwanger Goos, un sien Verstandskasten is doch nich doana toschnäd'n. — Ebenso, wenn en Schnierer noch de Musik lehrt, un wenn ’t 'n in 'n Kopp kümmt, lett 'r Allns stoahn un liggn, un rönnt in 'n Lann rum un richt't to 'n Sönndag en Danz¬ musik ut, uu denn fleit 'r tapper Klarnett in 'n Kroog, dät 'r Puusbakken krigt, as de Posaunenengel an d' Kär¬ kenorgel (wat 'r süß doch nich hät), un nebenher fangt 'r ook an, ganz proboat un scharp in Beer un Brennwien to drinken, so dät ’r roth wärd in ’t Gesicht un anner¬ wärts ook, as 'n Kräwt in 'n Maimond (as ’t äm süß ook nich lett); na, einklich scholl he roth werdn in ’t Ge¬ wissen, un ’t kann licht koam'n, dät ’t keen goot Enn nimmt, un he har bäter doahn, wenn he sick nich so fast in 'n Kopp sett't har, he künn de sittende Lebensoart up de Läng nich verdroagn. Vöäl Handwerk verderbn öäwer- haupt dänn Meister, un dö Oart Handwerk am meisten. Hierher hört ook de Arbeitsmann, dänn de Arbeit nich mehr ━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━ 14 recht toseggn will, weil sien ölst Brorer Stammhoffsbesitzer is; doarum hannelt he in 'n Lann herum mit Felln un Hoar (öäwer jerer Deel föär sick), un 'n groten Hund geiht mit to Sicherheit, un noaher lägt 'r noch 'n Kroog an (dät heet de Herr Hoar= un Felln=Hannelsmann), un doa is he sülm de erste Stammgast in, un föär de jung Lü richt't 'r to Pingsten en Danz= un Suupvergnögen in 'n Holt an, weil ’t doa köhl is, un ’t künn ook licht noch Eener unner de gröön Bööm up religiös' Gedanken koam'n. — Na ick hew nu allerhand anföhrt, wat 'n nich an¬ fangn schall un wat nist döcht un wat keen goot Enn nimmt. Ejnklich hannelt dät Sprüchwoord hier van nich, seh ick woll; ick bin 'r bloß so rin geroadn, un dät scholl mi ook goar nich Leed wäsen, wenn Eener sick doadörch warn'n leet. Ick will öäwer nu to 'n Schluss man noch een Ding anföhrn, wo Jerer vöäl aufang'n un to Enn bring'n kann, goar nich genoog, un wo de lewe Gott ook gewiß helpt, wenn ’t eener uprichtig meint. Ick hew hier öäwer dät Christenthum in 'n Sinn, un dät herzliche Ver¬ moahn'n un Annern up ’n rechten Weg helpen, un de Barmherzigkeit geg'n de Arm'n, un de Voarerstä annehm'n an arm Kinner, un wat so mehr is. Dät fang du man in Gottes Noam'n an, un dät krigt en goot Enn. Un wenn ’t ook mannigmoal utsüht, as weer weinig gewunn'n, un du häst doch rädlich arbeid’t, — et süht bloß so ut. Denn wenn we ok nich allemoal gliek de Früchte sehn, de Seg'n blift doch nich ut, un Eener ärndt spärer erst dät, wat 'n Anner vör äm seiht hät. Un denn, wo glücklich un ruhig un tofräden bist du nich in di sülm, wenn du so deihst, dat de lewe Gott in ’n Himmel dien Fründ is, dät is de beste Fründ. Un mit wecker Frei kannst du nich up dien Enn hensehn, denn dät is de Anfang to ’t ewige Lebn. Keeneswegs will ick seggn, dät du de ewige Selig¬ keit dörch dien goot Leben verdeent häst, nee, wenn we Allns doahn hebbn, scholln we seggn: We sünd unnütze Knechte wäst, un we werdn oahn uns' Verdienst ut Onba¬ den selig. Nu, Gott help di un mi, dät we so lebn un dät we so sterbn, un dät unser Andenken in 'n Segn blift, as de Schrift van dänn Gerechten sägt. ━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━ 15 Wer will wat gelten, De mütt koam'n selten. Ja, süß heet ’t gliek: „Na, doa kümmt doch oll Gretlen'=Wäsch ook all wärrer an; künn dät oll Minsch nich still to Hus sitten blieb'n, wat dät woll ümmer umher löppt. Wenn se öäwer bloß mannigmoal kümmt un helpen Wull spinnt, orrer Flaß häkelt, orrer Kinner woart, denn heet ’t: „Willkoam'n ook, Wäsch, na, wo hät ’t Ju denn so lang noch goahn; ’t is doch got, dät Je Ju ook moal wärrer seh'n loaten," un denn krigt s' ook woll noch en Büdel vull Broatbär'n orrer Bookgrütt mit noa Hus. Na, dät kann 'n ’n Oogenblick ruken, dät düt Sprüchwort bloß föär sönn halw Fründschopp passt, wovan ’t süß ook heet: Wecker nich kümmt, dänn werd de Kopp nich wuschen. Denn wenn de Lü dick Frünn sünd un holl'n grot Stücken up 'n anner, denn kann Eener nich licht to vöäl tum Annern koam'n. Ick will moal annehm’n de Fründschopp twischen Brut und Freer; et müsst' doch woll en putzige Brut wäsen, de är'n Freer sönn Willkoam'n geef, as ick doa vöärn bi de Gretlen'-Wäsch hensett’t hew. Ebenso is ’t twischen Brorer un Schwester, de sick lew hebb'n, un twischen Oellern un Kinner. Oeäwer doarum hät et doch mit düt Sprüchwort ganz vullkoam'n sien Richtigkeit: Wer will wat gelten, de mütt koam'n selten. Een kann des Goden to vöäl dohn in all'n Ding'n, un so ook in ’t Be- söken. Jerer Minsch hät toerst sien Arbeit sülm un sien Hus sülm, un dät Besöken is doch ümmer man de Neben¬ sach; een kann ook licht doamit Annern to Last fall'n. Doarum mütt 'n ook up dänn Minschen am meisten geb'n, dänn am wollsten is in sien eig'n veer Pöäl; un mit sönn Löpers, de är Glück un Vergnög'n erst annerwärts söken müdd'n, is in de Regel nich vöäl los. — Wo man vöäl kümmt, doa werd ook vöäl schnackt, wat nich recht kausch is, un de Minschen seh'n denn, dät 'n ook noch lang keen Engel is. Kümmt 'n öäwer wat selt'ner, denn hät sick ━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━ 16 - dät Ding ganz annerst, un een nimmt sick denn mehr to¬ samm'n; ook is de Frei denn vöäl grötter. Nu will'n we dät Ding öäwer moal umdreih'n un kunterher segg'n: Wer wat gell'n will, de mütt recht vöäl koam'n. Ick will hierto twe Ding' an- föhr'n; se fang'n sick mit een'n Bookstoawen an, öäwer se passen to ’nanner, as Fust up ’t Oog, un dät Enn van beid'n is ook ganz verschieden van 'nanner. Na, ick will ’t man groa herut segg'n, ick mein' dät Kroggoahn un dät Kärkengoahn. Also tum Ersten: Van ’t Kroggoahn. Wecker doa wat bi Krögers Voarern un Muttern gell'n will, de mütt recht flietig koam'n un nich so verloarner Wies' moal en Kroß Beer drinken, sonnern he mütt sien richtig Kroß¬ nummer hebb'n un alle Doag en Schicht wegsitten, ook deep in de Nacht herin, un in de Neejoahrsnacht mütt he ganz döärchsitten un Klock twölf van 'n Disch in ’t nee Joahr herinspring'n. Et lett sick dät ganze Joahr öäwer ook all wat Ehrlich's utsupen, un wenn all de Tunn'n up enanner lägt wöärd'n, de sönn oarndlichen Schwienägel Tied sienes Leb'ns verdelgt hät, dät geef en schön'n Klum¬ pen af; dänn Brennwien will'n we non nich moal mit räken. De Döst werd ja ook ümmer grötter, un toletzt hät sönn Minsch en Gefäll, as en klein Woatermöll. De best'n Färrern plückt öäwer de Kröger doabi, un dänn Schoadn' hät de Süper sülm un sien Fro un Kinner. Toletzt öäwer, wenn he hier nog soapen hät, denn trech¬ tert ’t äm de Döwel ganz annerst in, un ick mag mi dät Drinkgeld nich mit äm deil'n. Doarum mücht ick woll jerern Minschen dåt vöäl Kroggoahn besonners verled'n, un weckern sien eig'n Lief un Leb'n un Seel' un Selig¬ keit un Fro un Kinner noch wat leef sünd, de mütt sick doaföär in Acht nehm'n. Wenn doarumhalb'n ook Krö- gers Mutter di en dick Mul tomoak't, dät 'n 'r 'n Wie¬ den-Wä herumdreih'n kunn, wenn du moal herin trittst, un sett't nich gliek en Stohl poaroat, weil du en selten Gast bist, sühst du, doa is en Dreck an gelegn'n. Et blift doabi, noa 'n Krog mütt 'n selten hengoahn un nich oahn' Noth. — Jä wenn dät noch so weer, as vör Düssen, wo de Husvoarers Oab'nds en Lütk noa ’n Krog ging'n un ━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━ 17 är Piepken doa schmökten un en Kroß Beer doato drunken un sik wat vertellten van de Werthschaft orrer süß wat un denn to rechter Tied wärrer noa Hus ging'n, denn leet ick mi dät woll gefall'n. Oäwer awiel goahn grön' Jung'ns noa ’n Krog, de knapp drög hinner d’ Ohr'n sünd un de är poar Kreuzer bäter bruken künn'n; un de Oll'n lehr'n de Jung'n denn oft noch an, un denn moaken se tosamm'n en Heidenscandoal un supen sick duun un vull un spöäl'n as de Rotten, un tum Beschluß gift ’t woll noch en Schämelbeen=Supp, un et werd'n en poar heruter schmäten. Dät sick doaföär en oarndlicher Minsch in Acht nehm'n mütt, dät kann en oll blinn Fro mit 'n Stock föhl'n; ick löw woll, dät de erste Psalm düt Krogsitten groa mit meint, we hebb'n ’n bi ’n selig'n Köster noch lehrt; doa heet ’t öäwer so: „Woll dänn, de nich sitt, wo de Spötters sitten. Denn Spötters gift et unner de Kroggängers genog, un de Relijohn plägt woll in ’n Krog weinig to gedeih'n. Wo 'n öäwer mit umgeiht, dät hackt een'n an. Nu tum Annern: Van ’t Kärkengoahn. Wecker doa bi Gott un all d' oarndlichen Lü wat gell'n will, de mütt recht flietig noa d' Kärk koam'n. Et gift öäwer Minschen, de hebb'n mit dänn Prester een'n Stand, dät heet, wenn de Prester doa is, sünd se nich doa. De Troung müssten s' noch in d' Kärk afmoaken, öäwer noa- her sünd se non nich wärrer herin wäst un hebb'n ’t woll ganz vergäten, wo ’t är inwennig lett¬ Dö Oart Min¬ schen sünd Heiden midd'n in de Christenheit, un ick mag 'r nist mit to dohn hebb'n. Et gift ook noch sönn Min¬ schen, de seh'n man ut as halw Heiden, öäwer ’t sünd ook ganze. De pläg'n to segg'n: De Kärk is keen Pogg, dät se wegspring'n deiht; un ’t künn ook Gras up är Priech wassen, denn se koam'n man all Jubeljoahr hen. Ook döäg'n de Kärkenlü dörchut nist, de bloß hengoahn, dät se är'n neen Rock wiesen will'n, dänn se in d' Stadt koft hebb'n; orrer dät se Noawers Mriken moal to seh'n krieg'n; orrer dät se moal oarndlich utschloap'n will'n; orrer dät se doch de Mo ook mitmoaken. Ne, wecker noa d' Kärk kümmt, de mütt koam'n, dät he Gott deen'n un andächtig wäsen un bäden will; doaföär is ’t ja en Gott's- ━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━ 18 hus, Kommedig schall ’r nich in spöält werd'n, un tum Schien brukt 'r ook Keener hentokoam'n. Un denn mütt 'n recht flietig noa d' Kärk goahn, un so vöäl Tied hät ook en Jerer, wenn 'r süß man will. De Sönndoags¬ arbeit froamt nich, öäwer to rechter Tied arbeiden un dät Bäden doabi nich vergäten, dät bringt dänn Seg'n van 'n lewen Gott. En frommer Christ (öäwer dät Geschlecht is man an vöäl Städ'n utstorb'n), freit sick up dänn lewen Sönndag un up dät Gott'shus. — Tum Beschluss will ick moal noch en Stück ut 'n Katissen froag'n: Wo heet dät drütt Gebot? Antwort: „Du sollst den Feiertag hei¬ ligen. Was ist das? „Wir sollen Gott fürchten und lieben, daß wir die Predigt und Sein Wort nicht ver¬ achten; sondern dasselbe heilig halten, gern hören und lernen. So steiht ’t un nich annerst. Et is keen Pott so scheef, et sind't sick en Deckel to Düt is en Sprüchwort, wat afsonnerlich bi ’t Freen sägt werd. Na, wat werd bi ’t Freen nich all'ns sägt! Wenn Eener freet, vör ’t Uppgebot brukt 'r goar nich bang to wäsen; dät moaken de Froenslü oahn' Stempel- boag'ns orrer süß wat af. Da is se so arm, as en Kär¬ kenmus; orrer he stött sick vör Oeävermoth dänn Kopp an 'n Söäbenstärn un is grof, as Bohn'nstroh, wenn Höärn har, stött 'r, un se werd schlimm bi 'n ankoam'n; orrer een wüßt ’t woll un künn't sick denken, worum jüm ’t bei mit dät Freen so pressir'n dä; orrer de Oellern stoahn nich in goden Beroop, un är Voarers Brorer is en rechten Dickwamms wäst; un Gott wett, wat noch All'ns tohop klatscht werd. Un et sünd doch alltohop stinkende Löäg'n, un de bei Minschen könn'n sick noaher got verdroag'n; he is um är herum, dät is Mrieken ━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━ 19 — hinn'n un Mrieken vöär'n, un se lett up är'n Krischoan ook nist koam'n. In düt Sprüchwort is nu öäwer de Rä van sönn' Pött, de würklich scheef sünd, un dät 'r sick doch ümmer noch en Deckel to find't. En Exempel doato. Doa hät Eener stoahl'n ut Feld un Goarn un kunn nist ligg'n loa- ten as glo Iisen un Möll'nsteen; toletzt hät 'r bi ’n Poar Oll'ndeelslü inbroaken und doabi hem s'äm erwischt, un noaher hät 'r 'n Schicht up ’t Tuchthus säten. Nu is 'r wär los koam'n un sitt in sien Koath, öäwer ’t Müskern kann 'r non nich got loaten un de Spitzbob'nknäp hät 'r up ’t Tuchthus erst vullst utlehrt. Doa fällt 'n in, he will sick verännern, un ’t durt ook würklich hoal nich lang, doa hät 'r 'n Brut. ’t is en ansehnlich Froenvolk, bloß dät s' ook all 'n Schicht brummt hät, hät ook vörher all 'n Kind hat. Na, gliek söcht sick, gliek find't sick, plägt ’n woll to segg'n; se hört en Mieler wat van hier to Hus, öäwer sönn Volk find't sick woll tosamm'n. Vörgten Sönndag sünd s' tum tweten Moal upboad'n, un d’Hoch¬ tied geiht bald los. Düt is en schewen Pott un en schewen Deckel, dät kann 'n jüm schriftlich gebn, van de Oart, äm as s' bi 'n Pötter in d' Eck stoahn, de ’n to¬ krigt, wenn 'n süß wat köft; un dö Oart Minschen meint dät Sprüchwort hauptsächlich. Ick will öäwer noch en Geschicht anföhr'n, de ook wöll vörkümmt un hier ook herhör'n deit. Doa is in 't Döärp en Brut, öäwer de Drüttig is s' all weg (se sägt ’t öäwer nich noa, as anner Froenslü et to Tieden ook moaken scholl'n); doato kann s' nich got seh'n un hät ook en klein'n Puckel; missen kann s' abschlut nich gärn wat, ick wüsst nich, dät s' en arm'n Minschen all en Schnä Brot geb'n har. Meiers Anntrin, so heet de oll Mam¬ sell, ha gewiß öäwer bläb'n, wenn se nich en halb'n Koster¬ hoff hat har. So öäwer fund sick toletzt doch noch en Fisch, de anbieten dä un dänn halb'n Kosterhoff freet; ’t was en jung'n Minschen, roth un frisch; Anntrin kunn binoah sien Mutter wäst hebb'n. He dacht öäwer so, se wöär ’t woll nich allto lang mehr moaken, un denn freet he en Anner; wenn äm man de Kroam erst verschräb'n weer, denn frög he ’r wat noa. Jä prost Moahltied! 2* ━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━ 20 — Krank is se all oft nog wäst, öäwer se hät en tei Leb'n un lickt et sick ümmer wär ut. Mit der Wiel hät he ook all grau Hoar kräg'n, denn he deent nu um de Stä een un twintig Joahr, un hät ’t sick in de Tied sur nog werd'n loaten musst un oft nog dät Lief vull ärgert öäwer sien ollt Wief; un so hofft he up är’n Dod un se up sien’n. Vöärgt Joahr in 'n Härwst was s' würklich dodtsterb'ns¬ krank; de oll Doktor ut d' Stadt schüttelt 'n Kopp, un he kamm all vuller Frei herum to spring'n, „Varrer, Jä, se geiht ja woll sä er, „nu werd s' nich wärrer." af? Dänn oll'n Dokter tum Trotz kehrt se ümmer wär to un läwt mit är'n Mann in d' Wett, un de mütt sick richtig mit är to Enn' schläpen. Ehstand, Wehstand, öäwer worum hät 'r dänn schewen Pott nich vörher be¬ seh'n, sägt is ’t äm nog. Düt weer'n en poar Exempel to dät Sprüchwort, wo ’t dät Freen anbelangt. Oeäwer nu noch en anner koart Utleggung. Et gift en ganzen Koppel scheef Pött, dät sünd all de Sünd'n un Laster, de geg'n de heilig'n tein Gebot doahn werd’n. Seh s’ di moal na d’ Reeg an, et is ook keen Ding so gottlos un schlecht, dät 'r sick nich Eener to findt un hergift, de 'r sick as Deckel doarup setten deiht. Gift ’t nich Lü, de en falschen Eid schwoar'n hebb'n; orrer de in Käden goahn, weil se en Minschen umbracht hebb'n; orrer de hoor'n un et mit anner Froenslü holl'n; orrer de leeg'n as en Pärd in 'n Sprung' löppt; orrer de up all d' Städ'n lang Fingern moaken un ook All'ns bruken könn’n, wat jüm nich hört; orrer de so heimtücksch sünd un sick in ’t Füstken lachen, wenn ’t anner Lü schlecht geiht; orrer de bockbeenig sünd un dohn keen'n Minschen wat to Gefall'n; orrer. de am lewsten in de Koar¬ tenblärer lesen un all mit de Hänn zittern, wenn man Koarten anrögt werd'n, un doabi wegsitten, bet de Wäch¬ ter Een tüt't un mannigmoal Hos' un Jop verspöäl'n, un Fro un Kinner müdd'n to Hus Noth lied'n; orrer de dänn Brennwien föär är Leb'n gärn möägn, oahn Fingern, un sünd all Doag in 'n Throan un hebb'n all vöäl dick Eik¬ bööm dörch ’n Hals joagt; orrer ... doch ick will nu man uphör'n, ’t is ja nu all ’n ganz Rechnung woard’n, důt sünd luter scheef Pött un scheef Deckels. Nu nehmt 'r ju ━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━ 21 öäwer vör in Acht, dät is de Hauptsach doabi; süß geiht ’t ju äm as de scheef Pött, de werd'n intwei schmaten, un keen Minsch kümmert 'r sick wierer um; un so moakt de lewe Gott ook moal am letzten Enn mit all de bösen Minschen, wonoa sick en Jerer to richten hät. Hunger is de beste Koch. I, dät weer! Denn künn joa jerer Minsch dänn besten Koch hebb'n, vörutgesett't dät sien Gliedmoaßen in richtig'n Tostann' sünd un de Moag'n sien Pflicht un Schülligkeit deiht un nich öäwerdrüssig werd bi de lang Arbeit. Dät werd he öäwer ook mannigmoal un will denn uich mehr mitspöäl'n, un de, dänn he anhört, künn ganz ernsthaftige Noagedanken krieg'n, ob he ám ook woll minschenfründlich un ordnungsmäßig afwoart ha, orrer ob he äm nich to vöäl Last uppackt orrer to ’n Beer= un Brennwiensfätken moakt ha. Et künn also Jerer dänn besten Koch besitten, un ’t is Schoa, dät 'r äm nich besitt. Et gift doa rieke Minschen van Stann’, de furrern är'n Moag'n mit allerhand koartwielige Ding', un de Koch hät 'r lang up lehrt, sönn Spiesen torecht to prosen, un hät ook noch en Book, wo ’t Schwart up Witt in steiht, up wat föär ’n Oart de Broad'n am besten toricht't werd, un wo lang de Hoasen erst hang'n müdd'n, ehr se brukt werd'n könn'n, un wo Plum'n un Kirschen inmoakt werd’n, un een Oart Schwammken in 'n Härwst könn'n ook uoch brukt werd'n (Schampingongs werd'n se nömt, öäwer föär 'n gemein'n Minschen is ’t keen Gericht, dät süht 'n all an 'n Noam'n). Na, un wenn denn dät Aeten herin bracht werd, denn steiht et dänn vörnehm'n Herrn woll non nich moal so an, un he find't 'r düt un dät an to mäkeln, un he hät ’t in Berlin orrer Dresden all vöäl bäter gäten. Wovon mag düt nu woll koam'n? Ick glöw, wenn we mit to Disch seeten, we fünn'n ’t woll ━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━ 22 ungeheuer apptitlich un lickten uns all tein Finger doanoa, un de Herr brummt un knurrt as 'n Stub'nköter. Ick will ’t segg’n, wo dät van kümmt; ick brukt ja ook nich moal to segg'n, ick heb't ja vörn all henschräb'n: Hunger is de beste Koch, und dänn Herrn van Stann feilt eb'n de Hunger. Dät is ’t; un nu will ’k ook gliek doabi segg'n, up wat föär 'n Oart ’n Hunger krigt un brukt nich erst inmoakt Härig orrer limborger Kees' to äten; dät Ding, wodöärch sick de Hunger instellt, heet Arbeit. De Herr van Stann, van dänn de Rä was, steiht erst Vörmerrags halw tein hen van sien'n schwoar'n Schloap up, denn he hät Nacht to lang wegsäten, un is dät nu eenmoal so gewendt. Anner Lü hebb'n denn all ’n poar moal Hunger hat. ’t hät öäwer erst wat to dohn, ehr he oarndlich to Gang kümmt un All'ns an sien'n Lief in Ordnung hät, un he moakt oft en Gesicht doabi as söäb'n Doag Unwärer, un wenn sien Hos' nich ganz oarndlich sitt, denn räsonnert 'r öäwer dänn Schnierer los, un öäwer 'n Schoster gliek mit. Wenn he nu sien' Befehl utgeb'n un Kaffee drunken hät, denn lägt 'r ’n week Küssen in ’t Finster (denn dät Weeke is bi sönn Oart Lü ook en Hauptsach), un stickt sien'n Kopp herut, un doa hangt en lang Piep an, un süht to, wat dät Wärer moakt; dät deiht he öäwer bloß denn, wenn dät Wärer ook nist moakt, äm as he sülm; denn wenn ’t buten rumort, denn blift he still in sien Sopha sitten un list Zeitungen. He gift ook genau Achtung, ob dät Koarn up n Moart wat stigt, un wo vöäl Lü groa öäwer in 'n golden Oadler utspann’n. So geiht dät nu een'n Dag un alle Doag, un he wett oft vör Langwiel un Fulheit nich to bliebn, un ’t Aeten schmeckt äm nich, weil keen' Citron'nschoal andoahn is orrer ’t is nich fien nog quärdelt. De Citron'nschoal un dät Quärdeln hät öäwer keen Schuld, sonnern he hät dät Wort nich kenn'n lehrt: Im Schweiß deines Angesichts sollst du dein Brot essen. Wenn öäwer Eener flietig arbeid't un schafft, denn richt't sick de Moag'n ook doanoa un sitt nich gärn still, he moakt ook nich sönn griesgrämig Gesicht, wenn he nich sönn' sien Spiesen to verarbeid'n krigt. Un so brukt eener nich groa Holt to klöb'n orrer to döschen, orrer to groab'n, ━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━ 23 he kann ook hungrig werd'n bi Kopparbeit, wenn he sönn Oart Handwerk hät; he mütt öäwer denn dänn Körper ook sien Deel Arbeit tomäten, süß süht de licht so blaß un gelehrt ut. Un kunterher, wenn Eener Dag föär Dag Stäweln un Schoh to neihn hät, denn brukt 'r sien Seel doch nich mit herin to neihn, sonnern gift de ook är Spies'. Is doch jerer Minsch Vörmund föär twe Person'n, föär dänn Lief un föär de Seel, un he mütt moal Rä un Antwort stahn vör Gott, ob he sien Pflicht un Schüllig¬ keit doahn hät. Jä wenn we dänn lewen Gott ümmer vör Ogen han! Wutt Du also dänn besten Koch, dänn Hunger, hebb'n, denn arbei flietig. Oeäwer noch Eens, ehr ick ’t vergäten do: Holl besonners ook de Gebote Gottes, de he dien'n Lief tum Schutz geb'n hät; wäs' also keen Süper, fritt di dät Lief nich öäwer de Moaten vull, dät du noaher nich leb'n orrer sterb'n kannst un müßt Rhabarber innehm'n; wäs' nich liederlich, wäs' nich giezig, dät du di toerst nich halw satt ittst, un noaher will de Moag'n nist mehr an¬ nehm'n. Moak't öäwerhaupt ümmer so, dät dät Gewissen, wat inwennig bi di in Garnison liet, nich rumort, sonnern ruhig is. Et gift ook föär unsern Körper keen bäter Re¬ cept, as dät: Bä un arbei! Wecker woll sitt, loat sien Rücken. En ollt Mährken. Ick will moal en Geschicht vertell'n van en Aesel, ick mein' öäwer een'n, de up veer Been ging, dät ’t nich falsch verstoahn werd. Also et was moal en Aesel, de deent bi 'n Krutgärtner un musst doa allerlei Deensten dohn; so mußt he dät Unkrut, wat se utweed’t han, up 'n klein'n Woag'n ut 'n Goarn trecken; he musst Woater heranföhr'n tum Begeeten un Aerften, Bohn'n un Gurken ━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━ 24 noa d' Stadt fuhrwerken, un wenn ’r süß nist to dohn har, denn kutschierten dänn Gärtner sien klein Jung's en bitschen mit äm herum. Dö Stä was en oarndlich Oll'n- deel föär dänn Aesel, denn he har nich to vöäl Arbeit, un de Lehrjung müsst äm oarndlich afwoarn, denn et gaff ja Krutwerk genog in 'n Goarn; un doabi schmeet ’t man weinig Prügel af, bloß wenn 'r obsternoatsch woard, wat sönn'n Aesel mitunner passeert, denn kreeg 'r moal wat upgemengt. Oeäwer et gefeel dänn Aesel hier doch nich, un äm was düt nich recht un dät nich, denn he heel sick in sien'n Gedanken föär gefährlich klok; öäwer dät klok Hohn lägt sien Ei ook moal in 'n Nettel un verbrennt sick, mit Respekt to segg'n, dänn Hinnersten, un sönn Aesel is nich moal sehr klok, dät wett en Jerer. Also bäd’t he een'n Dag tum Jupiter (de Lü weer'n dunnmoals noch Heiden, un är'n bömsten Gott nömten se Jupiter; awiel glöb'n vöäl Aesels unner uns Minschen an goar nist mehr), also he bäd't tum Jupiter, ob he äm nich en anner Herr¬ schaft geb'n woll. Jupiter erhört äm ook, un so kamm he bi n Pötter in Deensten. Hier har sick de Aesel nu öäwer van ’t Pärd up ’n Aesel sett’t, un dät woard he ook bald noog sülm wieß. He mußt nu arbeid’n, dät äm de Schwoar'n knackten; van buten herin mußt 'r de oll Lehmkarr trecken, un wenn ’t nich annerst paßt, musst 'r ook 'n Treckels Holt heran hoal'n; denn so musst ’r dät Geschirr utföhr'n un wenn 'r Oab'nds van d' Arbeit noa Hus kamm, sett't ’r sick de Lehrjung noch öfters up un denn musst 'r Lehm träden. Doabi kreeg 'r öäwer man weinig Furrer, ollt Hau, watt anner Veh veroort't ha un Dießeln, de 'r sick öäwer noch sülm söken musst, denn de Pötter har ook nich vöäl intobröken. Prügel gaff 't öäwer doaföär desto mehr, un wenn 'r nich oarndlich antrecken woll, denn sä sien Herr: „Up 'n grobb'n Klotz hört 'n grobb'n Kiel," un kalascht ’r up los. Dö Herrschaft ge¬ feel dänn Aesel nu full'nst goar nich un doarum kamm he wärrer bi Jupitern in, he scholl äm doch noch moal er¬ lösen un en anner Conditschon gäb'n. Jupiter dä äm ook dütmoal noch dänn Will'n, un so kamm he tum drütten bi 'n Gärwer in Deensten. De ersten poar Doag ging ’t hier wat bäter, denn de Gärwer was krank an d' Kolik ━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━ 25 un musst' still to Bett ligg'n; öäwer noaher kamin ganz dät sülwig Spöll, wat he bi Meister Dreckbücksen all er¬ läwt har, un ’t kamm woll noch bäter. Arbeid’n musst 'r wärrer van Moarg'ns fröh bet Oab'nds spät, un Furrer wunnt de Gärwer ook wierer nich, as wat van sülm an ’n Weg wussen ha, öäwer in ’t Prügeln har he ganz dänn tweten Herrn sien Akten funn'n. De Pötter har doch ümmer noch rennlich Arbeit, öäwer wenn de Aesel hier sien'n Fell'nwoag'n herin orrer herut trecken dä, seeg he man so afsiet, dät de Lü äm ut ’n Weg ging'n orrer sick de Näsen toheel'n; un wenn he sien Brörer är Fell'n so trecken musst, denn wolln am mannigmoal benah de Throan'n in d' Oog'n koam'n. Doato kamm nu noch, dät sien Herr sülm en Aesel was, denn he soop sick oft duun un vull, un wenn he sick so en Hoarbüdel tüg't har, denn musst ’t sien langohrt Brorer entgell'n. Doa dacht de Aesel bi sick — un up sülm: „Et geiht doch bunt in de Welt her," de Stä har 'r Recht, - „öäwer nänig bunter, as unner d' Lü," — un up de Stä har 'r wärrer Recht. Un so bäd't he nochmoal to Jupitern, he scholl äm doch in Gnoad'n van dänn Gärwer helpen. Oeäwer dütmoal sä Jupiter: „Hör moal, Fründ, ick hew di dien'n Will'n nu oft noog doahn; nu holl du man full’nst ut, worum bist du nich bi dien'n ersten Herrn bläb'n, du häst ’t doch sülm so hebb'n wollt.“ Lang hät ’t de Aesel öäwer nu nich mehr moakt, denn de Pötter un de Gärwer harn äm doch to dull pisackt; un so woard he een'n Moarg'n dodig in 'n Stall funn'n. Ick will ook gliek de Rä her¬ setten, de de Gärwermeister heel, as he äm fund: „Nu kiek Eener ’t Beest an, doa hät 'r vör Fulheit krepirt; wo krieg'n w' woll nu gliek wärrer ’n Aesel her, ’t is ja erst in acht Wochen Micheelsmoart.“ Dät was s', un doamit treckt he äm ’t Fell öäwer d' Ohrn un hät 'r noaher Lärrer ut moakt. Nu will ick tum Beschluss moal segg'n, wenn dö Aesel so got har schnacken kunnt, as nich, un he har sien'n Le¬ bensloop öäwerdacht un wo got he ’t bi dänn Gärtner ha un worum ’r doa nich bläb'n ha, wat har ’r woll sägt? „Wecker woll sitt, loat sien Rükken. Un so as ’t dänn Aesel ging, geiht '’t vöäl Minschen ook. ━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━ 26 - Jenn' Hoahn har kreih'n wollt, as d' Hals af wäst is. Doarum sall dät Jerer bi Tied'n bedenken un lewer blieb'n wat 'r is un wo ’r is, dät äm dät nich to spät Leed deiht. — Wenn düt mannig Eener erst list un en bitschen doaröäwer noadenkt, ehr 'r noa Amerika aftüht, denn hew ick ook nist doageg'n. As ’t wäst is, schall ’t blieb'n. Dät is noch en Sprüchwort, wat sick wuschen hät, un ick mag ’t gärn lied'n. Et handelt van dät Oll un nimmt dät in Schutz; un dät Oll is ook in vöäl'n Ding'n dät Best', as tum Exempel en oll Fründschopp, oll goot Sitten, oll Gesäng; un wenn we hier nich all so noah an ’n Blocksberg, sondern wat näger an de Rheinberg woahnten, denn wüssten we ook woll van oll'n Wien wat to vertell'n. Ebenso is een'n de oll Inrichtung in en Huus lew; een hät doa so oft in un utgoahn un männig Frei un männig'n Kummer erlewt, een wußt, wo de oll Lähnstohl van Grotvoarer selig'n stund, un wo oll Fritzen sien Bild hung, un wo de Biwel up ’t Börd lag, un wo de oll Appelboom vör ’t Finster stund, van dänn Winter¬ oabends de Appeln so schön schmeckten; - un wenn dät nu mit eenmoal all annerst inricht't is, orrer 't oll Huus is woll goar umstott un ’t is en need doaföär henstellt, denn deiht ’t een'n doch so leed um dät oll un een ha 't gärn wärrer, wenn ook dät need Huusdack mit Schäwwer infoat't is un dick messing' Drückers an d' Doär'n sind. Männig Minsch hät ook sien'n oll'n Rock gärn un tüht äm am lewsten an; dät is nu nich van Jerern to ver¬ lang'n, — un männig oll Rock süht ook nicht doanoa ut; doa¬ mit will ick öäwer de nich dät Wort spräken, de ümmer gärn in need Tüg un wo möäglich alle Doag upgewichst goahn. Anner Lü, besonners de oll'n, beholl'n ook gärn är oll Mod'n in ’t Tüg, är'n Dremaster, är Kamaschen ━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━ 27 un är'n lang'n Sönndoagsrock mit de vöäl Knööp un dät roth Unnerfurrer. Dät is goar nich to verachten, un ick mag ’t gärn lied'n. Wat werd awiel nich föär 'n Oeäwer- moth dräb'n in de Klerung! De Mo mütt joa mitmoakt werd'n, wo künn ’n denn woll torüg blieb'n hinner dänn un dänn! Een scholl männig moal denken, et weer wun¬ ner wat föär ’n Herr, de doa anstolziert kümmt; he schnitt sönn anmoodig Gesicht un schmitt de Arm van sick un geiht so stramm de Stroat hendoal, un denn kiekt 'r sien buntstriepig Hosen moal an un de wichst Stäweln, — wenn 'r doch man dät bitschen Witt an 'n Hals ook noch sehn künn; na, de ganze Kerl is 'n Schnierergesell. Un van sönn Klerer=Hans=Narr'n is jetzunner de ganze Welt vull. Un ging' ook de letzte Gröschen drup, glitzrig utsehn mütt ’t doch. Dörch de Klerung un dörch ärn Stoat will'n vöäl Lü wat gell'n, van de ’t doch richtig heet: „Dickthun ist mein Reichthum, sechs Pfennige ist mein Geld;" orrer so: „Sammt up 'n Lief un Kaff in 'n Moag'n;" orrer wenn Eener ümmer ’t grot Metz hät un schnitt so ge¬ fährlich up, denn kann ’n ook segg'n: „Pragger, häst ook Lüs', orrer schuppst di so man." — Na, ick koam öäwer van 'n Text af; ick woll ja man to ’n Anfang wat van dät Oll segg'n. Nu: As ’t wäst is, schall ’t blieb'n. Dät Sprüch¬ wort mütt ook richtig noahm'n werd'n; ick will öäwer toerst moal segg'n, wo ’t nich to verstoahn is. Grotvoa- rer ha en gäl Röw vör d' Spiskoamerdöär stäken, dunn ha d' Zick koam'n un de Röw affräten un herin goahn un in är'n Zickenverstand nich bedacht, dät Näpp un Schöt¬ teln entwei fall'n, wenn se herunner stott werd’n.Wenn ’n nu segg'n woll: „As ’t wäst is, schall ’t blieb'n, un woll wärrer en gål Röw vörstäken, denn weer dät Sprüch¬ wort falsch utlägt, un ick seg nich got doaföär, dät de Zick nich wärrer är Sprüng moaken wöär. Hier gift et en anner Sprüchwort, dät heet: „Döärch Schoad'n werd man klok." — Utlehr'n kann Keener, un wenn also en nee Oart un Wies in 'n Ackerbo orrer in 'n Handwerk erfund'n weer, un se weer got un nützlich un bäter as de oll, un 't woll denn Eener eig'nsinnig wäsen un segg'n: „As ’t wäst is, schall ’t blieb'n, denn weer dät ook falsch an¬ ━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━ 28 wend't. — Eb'nso, wenn in ’t Döärp schlecht' Mod'n sünd, ick will moal segg'n, de Lü drinken mehr, as nörig deiht, un doadöärch sünd ook all vöäl Schlägereen un Prozessen herkoam'n, un in vöäl Hüser is ’t doadöärch so koahl woard'n, dät 'n 'r Müs' in pitschen künn; item, se spöäln perfect Koarten bet deep in de Nacht herin; un nu ver¬ moahnt jüm Eener un sägt to de Süpers: „Bedenkt, wat je dohn, noaher, wenn d'Hals af is, denn willn je kreihn; wecker besoapen Wies' stillt, mütt nüchtern Wies' hang'n un to de Spöälers: „De bemoalten Blärer un de veer¬ eckig'n Knoaken hebb'n Männig'n all den Geldbüdel broa¬ ken," un männig Fro dät Herz, künn 'n noch hento setten; un de Süpers un Spöälers antwort'ten denn: „Ach wat, as ’t wäst is, schall ’t bliebn, denn weer dät Sprüchwort noch vöäl schlimmer utlägt, as vöärn bi de Zick. ’t fällt mi doabi eb'n in, so hät ook de Herzog Erich van Bronswik dät Sprüchwort nich verstoahn, as he de Bur'n in een Döärp moal dät drütt Gebot utlägt hät. De Bur'n hebb'n gärn Einbecker Beer mucht, un dät was ook wierer nich schlimm, öäwer se hebb'n to vöäl mucht, un doato hebb'n se sick ümmer ’t Sönndoags Vörmerrags in 'n Krog versammelt, un denn leten se Kirch Kirch wä¬ sen, un de grot hölten Beerkann ging ümmer herum, denn se seeten um 'n lang'n Disch. Doavon hät nu de Herzog Wind kräg'n un hät sick also ’t Sönndoags Morg'ns moal upmoakt noa dät Döärp, um de Bur’n to besöken. He ha 'n Mantel um un ging spoarnstrieks in de Wirthsstuw herin, un da fund he denn de ganze Beerkumpanie all versammelt. Nu sett' he sick ook an 'n Disch mit hen un leet sick Einbecker geb'n. Toerst keeken sick de Bur'n dänn Frömm'n en bitschen an, öäwer denn moakt de grot Kann bald wärrer de Runn, un Eener kumdeert ümmer un sä: Nu loat ’t moal so rum goahn. Doabi woard männig Een'n de Kopp all oarndlich roth. Mit eenmoal stund de Herzog up, knöpt sick den Mantel up, un doa was denn en blanken Stärn up de Bost to sehn un en Säwelgriff van de Siet. Nu wussten de Bur'n, mit weckern se ’t to dohn han (he kamm männig'n ook all so bekannt vör, as he herin tratt). Tum Oeäwerfluss sä he noch: „Kenn'n je mi? Ick bin ju Herzog Erich. Ick hew in Bronswik ━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━ 29 doavan hört, wat je hier ’t Sönndoags föär 'n Werth- schaft driebn, un doarum woll ick ju moal sülm en klein Vermoahnung geb'n.“ Un doamit brennt he den Kum¬ mandör Een hinner de Ohrn, dät de nich wusst, wo se herkamm un wo äm geschah. „Nu loat ’t moal so herum goahn!" sä de Herzog, un wat woll de oll Verrer woll orrer öwwel, he musst sien'n Noawer ook een anstäken, un so ging dät denn herum, un de Herzog sorgt doaföär, dät et ook oarndlich klappen dä; wenn ’t dät nich dä, denn was he gliek doa un hulp noa. As et so de Reeg herum goahn was, gaf de Herzog den Kummandör een hinner ’t anner Ohr, dät dänn de Kopp brummt, un sä: „Nu loat ’t moal fo herummer goahn!" Un so ging dät noch en poar moal links und rechts herum. As de Bur'n nu ganz roth weer’n, halw van ’t Beer un halw van de Ohrfieg'n (einklich öäwer woll van de letzten mehr as halw), doa sä de Herzog: „Düt was nu de erste Deel van de Vermoahnung, dänn hebb'n je föhlt; nu kümmt de tweet, dät is de Lehr. Schäm'n je ju denn nich, derwiel hier in ’n Krog to sitten un to supen, dät je in de Kirch goahn un Gotts Wort hör'n scholl'n? Wat is dät föär 'n Werthschaft! Dät werd mi nu annerst! Van nu an goahn je mi flietig in d' Kirch, un wecker hier unner de Prärigt wärrer fund'n werd, dänn will ick ’t intrechtern, he schall 'r sien Läw an denken. Nu lewt woll un merkt ju dät! Marsch noa Hus!" Ick woll, ick künn so vöäl moal'n, denn woll ick hier en Bild hersetten, wat de Bur'n föär Gesichter moakten, as se aftög'n. Mit dänn Kröger hät he denn noaher noch tohop räkt, hät äm de Kann Einbecker herzoglich betoahlt, un doato noch en Leckschon holln, de de Kröger öäwer nich wierer vertellt hät, noa Zucker un Zimmt werd s' woll nich schmeckt hebb'n. Dät Kroggoahn unner d' Kirch was nu afbrocht un dät Kirchengoahn inföhrt; erst ging'n se ut Furcht hen, noaher — So hät also de Herzog öäwer ook mit Frei un Lust. ook van sönn Wesen nich dacht: As ’t wäst is, schall ’t blieb'n. Nu will'n we öäwer wierer moal hör'n, wat blieb'n schall. All dät, wat van Gott is un mit Gott's Wort stimmt, dät schall nich afbrocht werd'n, sonnern dät schall ━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━ 30 - blieb'n; doato all de oll'n god'n Sitten van unse Vör¬ foahr'n, de se hat hebb'n. Dät is gewiß, unse Vörfoahr'n sünd en ganz Deel gottesfürchtiger wäst, äm as we sünd, een kann dät an all d' Ecken un Enn'n merken un ook noch van oll Lü vertell'n hör'n. Dunntomoal was keen Hus, wo ’t Sönndoags Noamerrags nich de Prärigt les't woard; upperstä werd'n woll nog Romoan'n- und Kom- medig'nböker un sönn Tüg koft, öäwer man keen Hus- postill'n. De Oll'n vergeeten dät Gebät bi Disch nich, sonnern sän dänn lewen Gott Dank, dät holl'n öäwer awiel de meist'n Lü nich mehr föär nörig. Dunn ging'n de Lü flietig noa d'Kärk, jetzund sünd vöäl Stöhl larrig; de Herrschaften goahn nich hen, un de Deensten holl'ns 'r all lang nich to an. Wecker dunn de Bäklock schloan hört, de namm 'n Hot af un dä sien Gebät; upstä wäten öäwer Vöäl nich moal, wat dät to bedüd'n hät. Dunn weer'n de Lü gehorsam geg'n de Obrigkeit noa Römer am dreizehnten, upstä öäwer räsonneern dumm' Jungn's, de knapp hinner d'Ohrn drög sünd un will'n ’t bäter wäten. Dunntomoal heet ’t up 'n Hoff: „Uns' Voarer un uns Mutter," un Voarer un Mutter eten mit an 'n Disch, un se weer'n All' een Familig; nu heet ’t öäwer up de meist Städ'n Herr un Fro, orrer noch högger up Madam; wecker öäwer ook noch Voarer un Mutter to jüm segg'n woll, de müßt' 'r oft an leg'n. Dunn heet't: „En Mann, en Wort;" hüt to Doag kann 'n ’t sicher up 'n Boag'n Papier hebb'n un en grot Sigel unner, et gift doch Spitz¬ bob'nknäp, dät et herum dreiht werd. — Un so mag nehm'n, wat 'n will: Dunntomoal weer'n de Lü gotts- fürchtig un lewten doabi tofräd'n un glücklich; hüt to Doag öäwer nimmt de Gottsfurcht mehr un mehr af, un up vöäl Städ'n is se ganz utstoarb'n; ja vöäl Lü ver- härten un verstocken är Herz geg'n Gott äm as de König Pharao in Äegypten, will'n van äm nist wäten un sünd Feinde Gottes. Doabi öäwer nehm'n de Kloag'n öäwer de schlecht' Tied'n awiel ganz öäwerhand, de kann 'n aller¬ wärts hör'n. Wenn nu öäwer de Tied'n bäter werd'n scholl'n, denn müdd'n we Minschen erst bäter werd'n, ick un du. We müdd'n uns All' wärrer to Gott bekehr'n, un müdd'n ook nich töb'n, bet de Annern ook anfang'n ━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━ 31 scholln, nee, hier is Jerer sick sülm de Nächst! Un denn werd de Tied ook wärrer got, dät is ganz gewiss. Ick will noch en klein Vermoahnung hento fetten, de Gott'sfurcht anlangend. „As ’t wäst is, schall ’t blieb'n. Wenn dien selig Voarer jerern Dag mit ju Moarg'n= un Oab'ndseg'n holl'n hät, dät loat sø blieb'n; is he 'n flie¬ tig'n Kirchengänger wäst un hät he Kind un Gesinn ook doato anholl'n, dät loat so blieb'n; is ’t in Hus un Hoff still un friedlich wäst, was keen Striet doa, sonnern Eener was fründlich mit 'n Annern, dät loat so blieb'n; wend't he nich vöäl up 'n Stoat, sonnern gaf dät unnörig Kle- rergeld de Arm'n, dât loat so blieb'n; was he tro un red¬ lich un kunn 'n sick up sien Wort verloaten, dät loat so blieb'n. Ick woll, dät ’t van sönn Hus, wo de Voarer fromm wäst is un hät All' in ’t Hus to Gotts Wort an- holl'n, dät ’t doa ook noaher unner sien'n Söähn heeten dä: „As ’t wäst is, schall ’t blieb'n un is ’t bläb'n. Dät weer en bäter Denkmoal föär den Voarer, as en gußeisern up 'n Kirchhoff mit 'n golden Inschrift, as se jetzunner Mo sünd. Dess' Brot ich ess', Dess' Wort ich sprech'. Tum Ersten will ick hierto segg'n, dät et got un recht is, wenn et noa düt Sprüchwort geiht. De Lü, de to ’nanner hör'n, müdd'n sick ook enanner bistoahn; un vörnut mütt en Knecht nist koam'n loaten up sien'n Herrn, he mütt föär am upträd'n so lang, as ’t man ichtens geiht, denn dänn Herrn sien Ehr is 'n Knecht sien mit. Wecker sien'n Herrn so tro föär is un noa dänn sien Wesen hensüht, as wenn ’t sien eigen weer, dät is en goden Knecht, un he kümmt woll döärch de Welt. Oeäwer sönn' Lü, de so tro sünd, de sünd awiel oft spoarsoam to ━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━ 32 find'n; un wecker so tro werd’n will, de mütt toerst dänn lewen Gott recht tro werd’n. Tum Annern öäwer segg ick, wecker sick ümmer noa düt Wort richten woll, dät is en schlechten Kerl, he deiht Unrecht un is mannigmoal nich dät Anspucken werth. Na, wat ick eb'n sägt hew, dät brukt Keener antokieken as de Koh dät nee Doarweg, weil ick toerst annerst schnackt hew. Ick will ’t gliek verdütschen, wo ick dät mein'. Dät Wort spräken föär sien'n Brotherrn, dät mütt ümmer man so wiet goahn, as ’t dät Gewissen verlöwt. Wenn 'n öäwer dät Gewissen doabi an ’n Noagel hangt un sprickt Een'n noa 'n Munn, weil he een'n süß dänn Deenst up¬ sägt un kratzböstig werd, denn is dät nu un nümmermehr recht. Bi All'ns, wat we dohn, müdd'n we ümmer genau Paß geb'n up dät Gewissen, ob dät ook nich unner 'n Bostdook anfangt to schloan. Oeäwer wo mannig Eener lügt doarum nich en goden Stoaken torecht, weil he dät best Küken in ’n Koarf blieb'n will bi dänn un jenn vöär- nehm'n Mann, un kehrt sick vöäl an sien Gewissen? Hät nich all mannig Eener falsch schwoar'n un Seel un Selig¬ keit doarup goahn loaten, bloß dät 'r ’t Kalw nich in d' Oog'n schloan woll bi en rieken Mann un dät äm de got blieb'n scholl? Dät is nu en ganz verfluchtes „Wort spräken", un de Schrift sägt: „Een schall Gott mehr ge¬ horchen as de Minschen: „Verflucht is de, wecker sick up Minschen verlett!“ Ne, ümmer groa döärchgoahn un stief bi de Woahrheit blieb'n, wenn ’t ook scheef Gesichter un dick Müler sett't! Wat sünd doch all de Minschen! Ueber den, dem man hat müssen Heut die Hände höflich küssen, Geht man morgen wohl mit Füßen. Wenn de lewe Gott man up uns' Siet blift, wat könn'n uns de Minschen dohn? — Johannes, as uns de Schrift vertellt, läwt unner dänn gottlosen König Herodes. As de nu to äm kamm un woll ook moal wat hör'n (denn et ha sick herum sproaken, dät Johannes annerst prärigt, as de Schriftgelehrten), doa dacht Johannes nich: „Jä, döäg'n deiht 'r nist, dät is gewiss; öäwer ick läw in sien'n Lann, lewer Tied, dess' Brot ich ess', dess' Wort ich sprech'," son¬ nern he greep dänn Fisch bi 'n Kopp an un wusch Herodessen ━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━ 33 daͤnn Pelz un heel aͤm sien Oewweldoaht vör, denn he¬ was der Meinung, wenn de Groten nist döäg'n, wat schall'n denn van de Klein'n verlang'n. (Awiel geiht et oft noa dät Sprüchwort: De klein'n Deef' hangt'n, öäwer de gro¬ ten lett 'n lopen). Na, Herodes ha süß woll noch en Zupperdenten orrer so wat ut Johannessen moakt, wenn he dänn Mantel noa 'n Wind dreiht har, so öäwer musst 'r sien'n Kopp hergeb'n. De lewe Gott will ’t äm öäwer woll belohnt hebb'n in jenn Leb'n. — Also ümmer dät got Gewissen in Acht genoahm'n! Aller goden Ding' sünd dre, doarum will ick ook noch en Lütk' hentodohn. Also tum Drütten: Dess' Brot ich ess', dess' Wort ich sprech'. Van wekkern krieg'n we All¬ tohoop uns' Brot? Van dänn lewen Gott, so as we ja ook bäden in dät heilige Vaterunser: Unser täglich Brot gieb uns heute. He mütt sien'n Seg'n geb'n to all de Ding', de we anfang'n, süß kümmt 'r nist bi herut; doarum steiht in ’t Gesangbook: Wo Gott zum Haus nicht giebt sein Gunst, arbeitet Jedermann umsonst. He mütt Reg'n un Sunnenschien, Frost un Hitz geb'n, dät dät Koarn ge¬ röti; he mütt uns Gesundheit un Kräften geb'n, süß weer ’t mit uns bald vörbi. Mit een'n Wort, we hebb'n nist, wat uns de lewe Gott nich geb'n hät. Dät is ja groa de Grundsupp van de schlecht Lehr, dät de kloken Lü awiel segg'n: We Minschen könn'n All'ns döärch uns sülm, wenn we süß man will'n; we krieg'n ook All'ns van sülm, denn in de ganze Natur geiht et noa bestimmte Gesetzen, Gott deiht awiel keen Wunner mehr; we sünd ook All got, un wat sönn dumm Tüg un Nöäleree mehr is. Ne, ick segg: We stoahn All in Gottes Hand, un he moakt et, as ’t äm gefällt, un we äten All dät Brot van dänn lewen Gott. Doarum scholl'n we öäwer ook All sien Wort spräken. De kloken Lü, van de ick eb'n sägt hew, de könn'n dänn lewen Gott goar nich lied'n; jüm argert ’t all, wenn Eener wat van äm sägt, un fangt 'n full'nst ut de Biwel an, denn müchten se vör Grimm de Wänn' henthög'n goahn as de Katten, wenn se Musik hör'n. Süß heet ’t: „Noth lehrt bäd'n," öäwer bi dö Oart drippt et nich ümmer in, sonnern et heet: „Wenn he wärrer genass, denn woard ’x duller, as 'r vörher was. Gott hät se in äres Her¬ ━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━ 34 — zens Verkehrtheit doahen geb'n, to dohn, wat mich döcht, sägt de Schrift. Wecker öäwer erkennt, dät he All's van dänn lewen Gott hät, de mütt ook sien Wort spraken un âm free be¬ kenn'n vör de Welt. Dät kann woll koam'n, dät he doar¬ öäwer schimpt werd, un dät de Lü spetoakeln un segg'n, he har sick wat in 'n Kopp sett't un weer 'n Bärer orrer Mucker orrer Pitist woard'n, — lewer Tied, an Oekel¬ noam'ns föär de Fromm'n hät ’t non nich ens up düsser Welt feilt; kunterher dät, wat schlecht is, as supen, spöäl'n, hoor'n, floken un derglieken, döaröäwer werd nist sägt; bi vöäl Lü is ’t, as verstünn sick dät van sülm. Un wer nich mitmacht, der wird ausgelacht, öäwer doa is en Dreck an geleg'n. Oeäwer dät hät unsern Herrn Christus ook nich annerst goahn, doa sä'n de Juden sogoar, he weer van sien'n Voarer, dänn Döwel. Wenn öäwer Gott föär uns is, denn loat all de Lü geg'n uns wäsen, de könn'n uns nist. Ein'. feste Burg ist unser Gott, sägt Doktor Luther, ein' gute Wehr und Waffen. Een mütt man keen Blatt vör ’t Mul nehm'n, sonnern free herut segg'n, wat 'n will; dät nich halw un nich ganz segg'n döcht nist. Christus sägt: Wer mich bekennet vor den Menschen, den will ich wieder bekennen vor meinem himmlischen Vater. Wollan, de ewige Seligkeit is dät grötst Got, doarum goden Moth! Loat't uns dohn nog dät Wort: Dess' Brot ich ess', dess' Wort ich sprech'. Un de lewe Gott help uns doato. Wecker Annern en Grow gröft, de fällt 'r sülm herin. Ja, un wecker Annern en Galgen bo't, de werd 'r sülm an uphung'n, as we in dät Book Esther lesen. Doa ha de Haman föär den unschüllig'n Mardachai en Boom anrichten loaten, hunnert Foot hoch. Un so hoch då et ━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━ — 35 erstlich nich nörig, denn een mütt ook an 'n ganz koarten sterb'n, wenn 'r anhangt, versteiht sick. Un tum annern ha Haman hier gar keen'n bo'n loaten musst, denn de Mardachai ha nist moakt, wat dänn Galgen werth was, un also kamm Meister Haman sülm dran, un et musst en Stück Arbeit föär dänn Hemplingsknecht wäsen, äm föäftig Ell'n hoch uptohang'n. So kann ’n also nich bloß in de Grow fall'n, sonnern ook an 'n Galgen koam'n, wenn 'n de Ding' heimtückischer Wies föär anner Lü inricht't hät. Et is öäwer recht Schoa, dät 't sönn Sprüchwort van Grob'n grab'n unner uns Minschen geb'n mütt, un 't is Jammerschoa, dät et so oft un up so vöäl Lü passen deiht. De lewe Gott will dät nich so hebb'n. Künn'n we uns nich All verdroag'n un in Fründschopp un Leew mit 'nanner verkehr'n? We brukten uns unnerlangs keen Grob'n to groab'n. De Schoadenfrei in de Seel dät is as en oll'n Schwär vull Materig, un et nimmt sick bäter ut, wenn we bi Annern är Unglück Andeel nehm'n un mit¬ ween'n, wenn Annern ween'n. Un nu fullnst, wecker erst de Schlöp stellt håt un sick denn hinnerher freit un in 't Füstken lacht, wenn Annern sick darin fung'n hebb'n, in dänn hät de Döwel sülm Quartier noahm'n, un wenn de Minsch nich annerst werd, denn gift am de Döwel vol moal wärrer free Woahnung un Kost, so dät et noa dät Sprüchwort geiht: Een Hand wäscht de anner. Oft öäwer mütt sönn Minsch ook hier all dät utfräten, wat he An¬ nern inbröckt hät, orrer as uns' Sprüchwort sägt, in de Grow fall'n, de he Annern grawt hät, un dät fügt de lewe Gott noa siener Gerechtigkeit so, dät anner Lü sick en Ogenspegel doaran nehm'n scholl'n. Wo dät Brauhus steiht, doa kann dät Back¬ hus nich stoahn. Un ut dät Koarn, wo Beer ut braut werd, doa kann keen Brot ut backt werd'n, un de Gröschen, de verdrunken ━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━ 36 werd, kann nich foͤaͤr wat annerst utgeb'n werd'n.Dät süht Eener in, de süß ook nich vöäl Klokheit besitt. Dät Sprüchwort will öäwer nich segg'n, dät ’t keen Brauhüser geb'n scholl, denn worum scholl 'n nich ook moal Beer drinken? Uns' Vörfoahr'n, van de we doch dät Sprüch¬ wort erwt hebb'n, hebb'n ook Beer mucht. Ne, dät Wort meint bloß, dät 'n to vöäl Brauhüser bo'n un to vöäl Beer drinken kann; un dät dät Backhus doch en ganz Deel nothwenniger is, as dät Brauhus; un dät doa, wo ümmer up dät Brauhus dacht un doarin lewt werd, dät Backhus bald ganz tohop stöärk't, dät heet, dät de Husholt bi de Süperee nich bestoahn kann. Süͤß afsiet van dät Backhus kann dät Brauhus ümmer stoahn, et mütt man nich to grot werd'n. Wecker also sien Kroß Beer drinken kann, de mag dät dohn; he mütt sick öäwer in Acht nehm'n, dät he 'r nich to vöäl ut moakt, denn dät find't sick goar to licht. We könn'n Gott's Goab'n to unserer Erquickung bruken, öäwer we scholl'n se nich mißbruken, denn: Zum Trinken gab Gott Wein und Bier, zum Saufen nicht, das merke dir. Un weckern de Töägel koarter bund'n is, dät he nich regelmäßig sien Kroß Beer geneeten kann, de mütt et loaten, un dät is ook goar keen Unglück, he kann sick ’t Sönndoags en Kroß Beer tüg'n, mütt öäwer ümmer bedenken, dät sien Kinner dänn Gröschen nothwenniger bruken to Brot, as dät he ’n noa ’n Krog droag'n deiht. Dät vöäl Krog goahn döcht öäwerhaupt nist, mein ick, un uns' Vörfoahr'n hebb'n dät nich so dräb'n, ám as ’t nunmehr geschüht, wo mannig Eener sien letzt poar Kreuzer in ’n Krog vermöwelt. Een kann ümmer up dänn Minschen wat holl'n, de to Hus blift bi Fro un Kind un de sien Kinner lewer to all'n God'n anhölt, as dät 'r Stammgast bi Krögers is. So vöäl ick wett, steiht ook in Luthern sien Hustoafel nist van ’t Kroggoahn in, un de scholl doch ümmer noch in Ehr'n holl'n werd'n, un wo Jerer doanoa sien Lekschon hölt, doa steiht ’t ümmer noch got in ’t Hus. Jerer mütt öäwer bi Tieden an dät Back¬ hus denken un spoarsam sin, denn: Jung gewohnt, alt gethan. Düt is ook en got Recept to 'n künftig'n Husstand. ━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━ 37 In 'n Becher verdrinken Mehr, as in 't Meer. Ick will de vöärgt Lekschon noch en bitschen fortsetten, denn dät Kapitel, van 't Brauhus un öäwer 'n Döst drin¬ ken un ’t Kroggoahn un so wat mehrs, is wichtig un geiht vöäl Lü an, un wenn düt hier wat doageg'n hülp, denn scholl mi dät en recht Frei wäsen. Mannig Eener is döärch dät Supen all to Grunn' goahn, mannig Husholt is doaröäwer all verstört, mannig Throan is doarum all weent, mannig moal is dät Supen all verwünscht un ver¬ flokt, — ach lewer Gott, een mag goar nich an all dät Unglück denken, wat all döärch dät Supen herkoam'n is. Wenn 'n so noa d' Stadt henkümmt, mannigmoal ook all up 'n Döärpen, doa steiht öäwer de Gasthöäf mit golden Bokstoab'n: Gasthof doa un doato, orrer: Beer= un Brenn¬ wiensverkoop van dänn un dänn; un et müßt einklich doa¬ stoahn recht grot un dütlich, dät ’t Jerer lesen künn: „Hier in Kroß un Glas un Buddel hebb'n all Mehr ver¬ soapen as in dät grote Weltmeer. Nehmt ju in Acht!" Un düt müsst öäwer jerer Wirthshus stoahn, denn ’t gi doch woll keen in de Christenheit, wo nich all Eener ver¬ unglückt weer. Vör dät Meer nimmt sick Jerer in Acht, de doabi woahnt, denn doa is dät Woater deep un soltig; noch vöäl mehr öäwer müsst sick Jerer in Acht nehmn vör dät Woater, wat in Kröß' un Gläser utschenkt werd, denn doadöärch werd'n de Minschen dull un hitzig un wäten nich mehr, wat se dohn; un einklich hät sönn Glas orrer Buddel ook keen'n Bonn, doa geiht ümmer wärrer wat herin un ’t werd nich ens vull. - Een schall van de Doden nist schnacken, as God's, heet et; öäwer et gift woll nich so licht en Kirchhoff, wo nich up dät een orrer anner Denkmoal en Beerkroß orrer 'n Brennwiensglas anstatt dänn Bottervoggel orrer de Hänn, de sick inklappen, afmoalt werd'n künn, tum Teiken, wat de Verstoarb'n föär 'n Handwerk dräb'n orrer woran he stoarb'n weer; dät künn noch Een'n orrer 'n Annern to Besinnung bring'n, de up eb'n sönn'n Weg'n geiht. ━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━ 38 — Dät Meer hät all vöäl Minschen verschlung'n, öäwer as de Schrift sägt, et werd de Doden wärrer heruter geb'n, wenn uns' Herr Christus jüm röppt; un wenn se süß fromm wäst sünd un wat noa Gott un Gott's Wort froagt hebb'n, denn werd'n se tum ewig'n Leben ingoahn. Brennwien un Beer un Wien un wat noch so is, hät ook all vöäl Minschen verschlung'n, öäwer de werd'n moal mit Schrecken upstoahn, denn dat „Lustig gelebt und selig ge¬ storben" is un blift doch ümmer en riskant Geschicht, un wecker fromm läwt un selig stärwt, geiht vöäl wisser. Doarum nimm di vör dät Drinken in Acht, klein Minsch un grot Minsch, un denk doaran, wo vöäl Minschen doa¬ mit klein anfung'n hebb'n un sünd ’r doch älenniglich in umkoam'n; un du müsst nich denken, dät du so stark bist, de Versuchung to wärrerstoahn; doa sund all mehr unner¬ goahn, de ook dachten, se weer'n van dät Holt, wo Böär- germeisters ut moakt wöärd'n. Dät Best is, sick nich up sick, sonnern up Gott to verloaten un dänn um Kraft to bitten, denn häͤt ’t nist to segg'n. Verglieken un verdroag'n Is bäter, as stried'n un kloag'n. Ua nu kümmt de Reeg an dät Prozessen, un wenn düt Kapitel hier so lang wöär, as all de Gerichtsbreef, de de Gerichtsboa mannigmoal öäwer een eenzig Kloag bringt, ick löw, denn heel knapp Eener dät Lesen ut. Ganz so lang will'n we ’t denn doch man nich moaken. Et gift en Sprüchwort, wat hauptsächlich to de Kinner sägt werd, wenn se sick nich verdroag'n könn'n un sick ümmer stried'n, dät heet so: De Klöökst gift noa. Un dät is sehr got, dät de Kinner gliek van dät Strieden afbrocht werd'n, denn: Jung gewohnt, alt gethan, un an klein Reems lehr'n de Hunn Lärrer kauen. Oeäwer düt Wort passt noch ━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━ 39 vöäl bäter föär de Groten, un wenn de dät man recht in Obacht nehm'n woll'n. „Ick verkloag di," dät is ümmer dät erst Wort, un denn werd de Prozess anfung'n un döürchföhrt; öäwer de Wehen koam'n hinnerher. Doa koag'n sick de Lü um de geringst' Narrensputzen, um twe ungarwt Lämmerfell'n, orrer um 'n oll'n flickten Sack, orrer ob de Scheitsteen vör 'n Mandel Joahr näg'n Toll mehr links stoahn hät, orrer ’t hät Eener wat in d'Kroon hat un to 'n Annern Dusselkopp saͤgt. Un denn werd hen un her loag'n, un vöäl Akten schräb'n, un Tüg'n afhört, un wärrer 'n Termin ansett't, un de Tüg'n müdd'n schwär'n; un wenn 'n ’t denn bi Licht besüht, denn is de ganz Prost¬ moahltied keen sief Dreer werth. Nu will'n we öäwer moal en Kostenanschlag to sönn'n Prozess moaken. Toerst is keen Schrieweree dürer, äm as de van ’t Gericht un sönn Breef mütt mannig moal mit Tresorschiens upwoag'n werd'n. - Wierer. Wo mannig'n Dag Versümniß bringt sönn Prozess; un wenn de Arbeit noch so hill is, un ’t passt midd'n ick d'Soattied orrer in 'n Aust, doa froag'n de Richters nist noa, de Termin döärft nich versumt werd'n. Un doch werd mannig Soahl kaput rönnt noa ’t Gexicht, un de Minschen werd'n ook nich klook. — Wierex. Wo mannig Kroß Beer un wo mannig halw Oeßel mütt 'r an glöb'n, denn drunken mütt 'r bi werd'n, mit un oahn Döst, doavan kümmt joa erst de Ku¬ roasch' un de Pfiffigkeit her. Goar to oft supen sick bei Part noaher so duun un vull, dät se sick tunchers noa Hus lei'n künn'n. - Wierer de Aerger. Dänn fräten se sick noa 'n Lief hierin, un Minschen, de sick süß dät Woa¬ ter nich flöömt hebb'n, günn'n sick nu de Oog'n nich mehr. De Fiendschopp durt mannigmoal bet an 'n Dod, un de Lü bed'n sick de Tied nich wär, un wenn Eener sägt: „Gun Dag!“ denn denkt de Anner ganz wat annerst. Jä, de Fiendschopp werd mannig moal so grot, dät Eener sick nich verwind'n kann, dänn Annern mit noatofolg'n, wenn 'r stoarb'n is, un he kann am non nich moal in 't Graft vergeb'n. - Düt weer nu sönn klein'n Kostenan- schlag van sönn'n Prozess, un wecker sick dät oarndlich öäwerlägt un beräft, de werd find'n, dät dät Sprüch¬ wort, wat ick vöärn hensett't hew, woahr is, un dät de ━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━ 40 — moagerst Verdrag ümmer noch bâͤter is, as de fettst Prozess. Nu will'n we öäwer moal wierer hör'n, wat de lewe Gott to sönn Fiendschopp un Prozessen sägt. We bäden in dät heilige Vaterunser: Vergieb uns unsere Schuld, wie wir vergeben unsern Schuldigern. Wecker hier nu nich vergeb'n un vergäten kunnt hät, dänn werd ’t ook moal akkuroat so goahn, äm as dänn Schalksknecht in 't Evangill'n; de is inschmäten un hät brumm'n musst, bet r ook dänn letzten Heller betoahlt hät. Uns' Herr Christus sägt: „Vergebet, so wird euch vergeben," un dät Erst un Letzt, wat he van sien Jüngers verlangt, dät is, dät se sick lew hebb'n scholl'n; öäwer düt werd awiel weinig in Obacht noahm'n, un wenn mannigmoal Gerichtsdag is, denn is ’t so vull Minschen un sönn Verkehr in 'n nächsten Krog, as wenn ’t Mart weer. Een künn doa segg'n: Christen will'n je wäsen? Heiden un Türken sünd je. In 'n Himmel will'n je koam'n? Jä passt man up, denn mudd'n je ’t erst annerst anfang'n. — Na, wecker bet anher nich got Frä holl'n kunnt hät, un ’t Prozessen hät äm öäwer All'ns goahn, de hör nu up un kehr um, so lang, as ’t noch Tied is. Jerer mütt öäwer bi sick anfang'n un nich ümmer de Schuld up An¬ nern schub'n un sick rein brenn'n. Wat weer dät nich schön, wenn all d' Lü sick so roar verdroag'n künn'n, un wenn goar keen Striet mehr up Erd'n weer! Dät weer doch en Leb'n as bi de heilig'n Engel in 'n Himmel, un ick woll, dät et bald so wöär. Ja, dät Letzt kann sicher en unmünnig Kind beprusten, dät schall woahr werd'n. Nu künn ick hier woll noch tum Schluss en klein Prozessgeschicht hersetten, as se hier bi uns to Lann woll so groa nich vörkoam'n deit. Se is passeert in de Schweiz, un dät is en Land, mannig Piep Toback van hier noa 'n Merrag herin, wo ’t vöäl hoch Berg' gift. Also in de Schweiz weer'n twe Bur'n, de künn'n sick nich so recht eenig werd'n um en Wisch, weckern van jüm bei se einklich hör'n dä; ’t musst also doa woll non nich sepereert wäsen. Wat was also wierer to moaken, de Een ging hen noa de Richters un bracht sien Sach vör, nn de sett'ten denn ook gliek en Termin an up 'n annern Dag, denn wolln se de ━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━ 41 Sach in ’t Kloar bring'n. Velten so heet de Bur, de noa 't Gericht wäst ha, ging also hen noa sien'n Noawer un sä: „Hör moal, Verrer Kasper, moarg'n schall in ’t Amt Termin afholl'n werd'n um uns' Wisch halb'n, un ick schall di dät segg'n, dät du di ook doato infinn'n deist; verpass man de Tied nich, moarg'n Vövmerrag halw tein. De Verrer Kasper har öäwer groa sien Hau ligg'n, un doarum har he keen Tied, noa ’t Gericht to goohn. „Jä," sä er, un schoof sick doabi sien'n Hoot torecht, „wettst du wat, Verrer Velten, ick heb doato würklich hoal keen Tied, dät sühst du in, denn wenn mi dät Hau doarum wärrer natt regn'n dä, dät weer doch en dumm'n Streich; ick denk' so, goah du man alleen hen noa ’t Gericht, du wettst ja sülm vok so goot, as ick, wat ick woll föär 'n Recht hebb'n do dennso vertell du dät man all, un denn loat de Richters de Sach afmoaken, as se 't föär Recht befind'n." „Jä," sä Velten, „wenn du dät Tovertroen to mi häst, denn will ick dät woll dohn; un dät versteiht sick van sülm, dät ick dien Sach so goot in Acht nehm', as mien." Also toog Verrer Velten sick 'n annern Dag sien nee Büchs an un ging alleen noa 'n Termin. Et fund sick öäwer, dät äm de Wisch nich hört, sonnern Noawer Kaspern, un he ha dänn sien Sach ook ganz rechtschaffen vörbracht. As 'r nu noa Hus kamm, ging 'r föärts noa 'n Noawer hen un sä: „Na, Verrer Kasper, de Sach is nu klipp un kloar, un dât freit mi; de Wisch is die toerkennt, hier is de Verschriewung doaröäwer." Ick will moal segg'n, düt sünd rechtschaffne Lü wäst un bi de hebb'n gewiss de Winkelafkoaten so weinig wat verdeent, as de Gerichten. Ob woll sönn Termins oft pöärkoam'n bi uns to Lann'? ━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━ 42 - Wecker erst kümmt, moahlt erst. Van dut Wort kann 'n nu nich groa segg'n, dät 't ut de Biwel noahm'n weer, as ’t denn öäwerhaupt mehr sönn Sprüchwöör gift, de för 'n goden Christen nich recht passen will'n. Da heet ’t kunterheer: Liebe deinen Nächsten als dich selbst! Die Liebe suchet nicht das Ihre! — De Minschen hebb'n sick dö Regel sülm moakt, un wat 'n sick denn so sülm moakt hät, doana deiht 'n ook gärn. Nebenbi gesägt, ick hew dät Sülfstmoakt süß ook all gärn, — selbst gesponnen, selbst gemacht, rein dabei ist Bauern Tracht. Oeäwer in de Relijohn döcht dät Sülftmoakt goar nist, un wenn 't ook van de klöksten Lü herröhren dä, de bi 't Studeern sönn gefährlich lang Stäweln anhatt hebb'n. De lewe Gott hät to uns Min¬ schen sägt: Hier! un doabi hät he sien recht Hand up dät Biwelbook lägt (düt schall Keener unrichtig verstoahn), un doa steiht in: Et is di sägt, Minsch, wat got is, un wat de Herr dien Gott van dir förrert! Na, de Regel, de hier bom steiht, gelt döärch de ganze Welt, un all d'Lü, de erst koamn sünd, moahl'n ook erst, un männig Eener moahlt erst, wenn er ook nich moal de Erst wäst is. Ordnung regiert de Welt, un wecker also toerst noa 'n Boarm koam'n is, de mag sick ook toerst Woater uptrecken. Oeäwer, et is doch ook goot, wenn eener nich up sien strengst Recht besteiht, un et is christlich, un de lewe Gott will ’t so hebb'n, un du wutt ’t am Enn van Annern ook. Un nu: All'ns, wat je willn, dät ju de Lü dohn scholln, dät doht je jüm ook. So is ’t Recht. In 'n Hochdütschen heeten de Erstmoahlers Egoisten, dät heet, de ümmer ick segg'n, -- erst koam ick un denn noch twölfmoal; düt Wort is einklich 'n latinschen Bröcken un keen'n hochdütschen; nu, de latinsch Sproak is dodt, öäwer dät Ick läwt noch dick un breet fort. Ick will noch een Deel berichten, wo Jerer toerst moahln scholl, öäwer wo vöäl Lü goar nich recht bi de Hand sünd, vörnut de, de süͤß gäͤrn allerwärts erst moahln. ━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━ 43 Hier müsst dät Sprüchwort einklich heeten: Wecker erst kümmt, de schall erst moahln. Ick mein öäwer so: Wenn du Een'n in Noth un Elend sühst, Eeen'n, de dat Brot nich häͤt, orrer dänn sien Klerer dünn un terräten sünd, lewer Minsch, doa kümmst du jerer Tied toerst, un doa goah nich vörbi, as de bei geistlich Herrn in 't Evange¬ lium, de dänn arm'n Minschen seeg'n un leeten äm ligg'n in sien Blot. Da schast du de barmherzig Samariter wäsen, un et schall di innerlich duur'n un jammern, un du schast äm pflegen un helpen. Doa bist du de Nächste, un doarum steiht in de hollänsch Biwel toletzt in düt Evan¬ gelium: „So joe loop hen, en doe up gliek Manier, un in uns' dütsch: So gehe hin und thue dessgleichen. De lewe Gott will ja en Drunk Woater nich unbelohnt loa¬ ten, he werd denn ook an di denken, denn so sägt de Schrift: Selig sind die Barmherzigen, denn sie werden Barmherzigkeit erlangen. Een ful Ei verdärwt dänn ganzen Brei. To düt Wort will'n we erst moal en poar Exempel hersetten. Ick will moal segg'n, du häst in en Hus en ganz Joahr to leb'n un weerst fründlich un oarndlich un däst, wat du to dohn häst, un de Lü han di doarum to lied'n. Denn keem man öäwer up de Spoar, dät du in dänn Punkt von Mien un Dien nich allto toverlässig weerst, weil du man en ring Löhnung kreegst un de Herrschaft öäwer de Moaten riek weer, na, denn hast du en ful Ei in dänn Brei doahn, un he weer verdoarb'n föär üm¬ mer, denn wecker eenmoal stillt, is ümmer en Dew. — Noch een'n Punkt. Bi keen Ding plägt 'n woll dänn besten Foot so vörtosetten, as bi de Brutschopp, un dät is so wiet ook Keen'n to verdenken. Nu will ick dänn Fall setten, dien Brut keem doahinner, dât du di up 'n Sönndag en Klein'n unnerknöpt häst, orrer dät du de ━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━ 44 - Maneer an di häst, ook geg'n anner Deer'ns sehr min¬ schenfründlich un verleewt to dohn, sühst du, doa is de ganze Brei ook wärrer verdoarb'n, vörutgesett't, dät dien Brut en Deern is, de Ehr un Noagedanken in 'n Lief hät. Weer ick en Deern un mi passeert so wat, ick nehm di nich to 'n Mann, orrer du müsst'st ärnstlich umkehr'n; öäwer so bin ick keen, un de Deer'ns loaten sick mitunner doch nich warn'n, vörnut, wenn jüm dät Freen in 'n Kopp stickt, un denn deiht ’t jüm to spät Leed. - Nu kann Jerer sick noch en poar ful Eier hento delken, et gift ge¬ nog, un wo se åm all dänn ganzen Brei verdoarb'n hebb'n. Et is gewiss Jerern all passeert, he mütt 't sick denn öäwer merken un sick doaföär in Acht nehm'n, insonnerheit ook dänn lewen Gott bitten, dät de äm in all'n Ding'n helpen sall, denn mit unsrer Macht, sägt Luther, is nist doahn. Nu will ick öäwer wierer segg'n, et is de ganze Brei van jerern Minschen verdoarb'n, dät sall heeten, sien Dohn un Loaten un Wünschen nn Hoffen un Denken, kortum sien ganzer Lebenswandel, weil bi jerern Minschen mehr as een ful Ei to find'n is, ach wat seg ick een ful Ei, woll en ganz Schock un noch mehr. Un dät sick dät würklich so verhölt, könn'n we genog in de Schrift find'n; doa heet et so, dät dät Dichten un Trachten van 'n minschlichen Herzen bös' is van Klein up; un wierer heet et: Doa is Keener, de Godes deiht, ook nich Eener. Awiel schnacken nu de Lü in dö Sachen freilich ook ganz annerst; se holl'n kunterher dät Wärrerspöll hiervan un wäten nich, wo se mit all är Gotheit noch henblieb'n scholln; noa 'n Himmel goahn se mit Stäweln un Strümp herin, un de is jüm so gewiß as Oamen in d' Kärk. Ick scholl öäwer mein'n, de lewe Gott müsst dät woll am besten verstoahn; un wecker sick in sien'n Gedanken föär klöker hölt, as de Schrift, mit dänn will ick nist to dohn hebb'n. Na, et kann woll koam'n, dät Eener bi een Gebot just so grot Schulden nich to stoahn hät, as en Anner; sien natürlich Temperoamenten hebb'n äm doaran hinnert, orrer he hät keen Geleg'nheit doato hat, denn he is unner de Tucht holl'n, un so is dät denn unnerbläben. Doaföär steiht et öäwer up en anner Stä desto schlimmer, un wenn 'n noa ’t söst Gebot hengerött ━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━ — 45 orrer mien'tweg'n noa ’t söäb'nt orrer noa 'n anner, denn werd de Geschicht bi äm ful un fangt gefährlich an to stinken. Wat sall ick doa noch wierer to segg'n, wecker sick um un um bedenkt un doato Gott bitt't, dät he äm de Oog'n oapen moafen mücht, de werd mit dänn Apostel Paulus segg'n: „Ich weiß, daß in mir, das ist, in meinem Fleisch, wohnet nichts Gutes. Wollen habe ich wohl, aber vollbringen das Gute finde ich nicht.“ Düsse Erkenntniss is öäwer vör all'n Ding'n nothwendig to unser Seel'n Seligkeit, se is dät erste Stück doato, un wecker de erst so recht hät, de werd ook mit Gott's Hülp woll wierer koam’n. Se kümmt uns öäwer nich ut uns sülm, denn süß müssten all Lü de Erkenntniss hebb'n, sonnern dät is Gottes Werk in uns. Un dö Erkenntniss hebb'n oft eenfältige Lü, de wierer nich vöäl verstoahn, un de groten Gelehrten wäten nich vöäl doavan, ja se holl'n ’t woll noch föär dumm Tüg un moaken ’t lächerlich. Et geiht doa denn noa dät Wort: De Gelehrten, de Verkehrten; un Christus, unser Herr, sägt so: „Ich preise dich, Vater und Herr Himmels und der Erde, daß du solches den Weisen und Klugen ver¬ borgen hast, und hast es den Unmündigen geoffenbaret.“ De Hund, de een'n bäten hät, doavan mütt 'n en Hoar upbind'n. Düt is en Höhnerglow, wovan de Hoahn nist wett, denn woto scholl dät woll helpen, dät 'n van dänn Hund, de een'n bäten hät, Hoar upbünn. Na, wenn ’t jo ge- schüht, schoad'n will ’t woll groa nich. Et gift öäwer noch en Utleggung van düt Sprüchwort, de ganz gewiss schvaden deit, un de is so: Wenn Eener sick een'n Dag düchtig besoapen hät, et gift ja allerwärts sönn Schwien¬ ägels, un dänn annern Dag is äm doaföär so hunds- föttsch to Mo (een plägt dät woll Kattenjammer to nöm'n) denn schall 'r van dann Hund, de äm bäten hät, man ━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━ 46 wärrer en Hoar upbind'n, dät heet, he schall man wärrer frisch up los supen, dät 'r 'n Himmel erst wärrer föär 'n Dudelsack ansüht. Ick scholl mein'n, so weer ’t nich to verstoahn, sonnern et weer kunterheer vöäl bäter, wenn he in dät Supen en Hoar fünn un dächt bi sick: „Süh, du bist doch en rechten Schwienägel, besüppst di ümmer as 'n Schwien, all d' Lü tum Spetoakel," un he bünn denn dänn Vörsatz up, dät he ’t nich wärrer dohn woll. Up dö Oart will'n we nu dät Sprüchwort moal wierer düd'n. De Hunn', de de Minschen bieten, dät sünd är Sünd'n un Laster; de bieten grot Löcker in är Ge¬ wissen, un in ’t Leb'n, un in de Gesundheit, un in d' Gesundheit, un in d'Ehr, un in 'n Geldbüdel. Mit een'n Wort, all de Trübsoal un Ploag'n, de stamm'n van de Sünden her un van nist annerst; de Schrift sägt:. „De Sünn, dät is dät Verderb'n van de Lü." Wecker also nu de Löcker los wäsen will, van de ick eb'n sägt hew, de mütt uphör'n mit Sünd'n: wecker stoahl'n hät, mütt nich mehr stehl'n, wecker loag'n un flokt un hort un schimpt un sträd'n hät, de mütt dät nich mehr dohn. Wenn he nu öäwer denkt: „Jä, du bist nu doch eenmoal to wiet in de Prudulg' herin, nu man ümmer so wierer," denn werd et äm hier schlimm goahn un in jenn Leb'n noch schlimmer. Noa sönn Oart Ploaster up dät Lock west wild Flesch un dät fritt toletzt dänn ganzen Minschen up. Wat is dät doarum got, wenn we ut Schoaden klok werd'n un uns nich ümmer wärrer van de oll'n Hunn bieten loaten. Et is ja bi Kleinigkeiten all so. Wenn dät Küken in 'n Boarm'n fall'n hät, denn werd 'r todeckt; et weer freilich bäter, wenn 'r vörher all todeckt wäst ha, dät 'r dät Kü¬ ken nich herin fall'n har; öäwer ’t is doch got, wenn 'r nu noch todeckt werd, denn kann 'r doch nich noch een in versupen. Un so müdd'n we Minschen ut uns' Sünd'n lehr'n, nich, dät we se ümmer wärrer dohn un uns doa¬ rin herum söäl'n as de Schwien in 'n Dreck, sonnern, dät we uns uprichtig to Gott bekehr'n un all'n Goden noa¬ streb'n. Un wecker dät versöcht, dänn werd 't gewiß nich Leed dohn. ━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━ 47 - Weun 'n schimmelt Brot itt, sind't 'n Geld. Doamit schall nich sägt werd'n: „Itt man schimmelt Brot, wenn denn noa d' Grotstücken hengeihst, acht Grö¬ schen find'st weinigstens." Ne, up de Oart is dät nich to verstoahn, doa künn Eener ümmerto schimmelt Brot äten un sick noaher de Been krumm un loahm rönn'n, et seet doch en Uhl doa, un he füͤnn nist as klein Steen'n. Oeäwer woahr is düt Wort doch, wenn ’t ook up 'n ersten Oog'n¬ blick nich so utsüht. De Sprüchwöör, de uns' oll'n Vör¬ foahr'n uns so hinnerloaten hebb'n, kann 'n öäwerhaupt nich in 'n Backoab'n schub'n un 'n Kiep vull Spön' doa¬ föär böten, sonnern man mütt se in 'n Kopp nehm'n un woll doaröäwer noadenken, wat doamit sägt werd'n schall. Dunntomoal hebb'n se non nich so vöäl up Aeten un Drinken un Kleerungsstücken wend't, as upstä geschieht, sonnern dät is mehr liekto wäst; wenn Eener man wat in un up 'n Lief hat hät, ob dät groa so fien wäst is, doa hät ’t nich up ankoam'n. Doa hebb'n je öäwer ook de Gott'sgoab'n högger anschloan, as ’t numehr geschüht, un 'n Kröömken Brot umkoam'n loaten, was grot. Sünn. Doarum passt öäwer ook dät Wort dunn non nich so vöäl: Wollschmack, Bettelsack. Nu kümmt öäwer de richtige Utleggung van düt Sprüchwort. Wenn Eener ook dät Kleinste in de Werth¬ schaft in Acht nimmt un nist verbubans't, wenn he up keen Stä fief groa sin lett un de Deensten up de Fingern kiekt, dät nist in d' Krätz geiht, wenn he noa dät Sprüchwort deiht: Wat bäter is, as en Lus, dät nimm mit noa Hus, wenn de Schimmel van ’t Brot schnäd'n werd un et werd noch gäten, wenn 't suͤß noch to geneeten is; - ick will moal segg'n, sönn Wirth kümmt vörwärts, un wenn he in sien'n Geldbüdel kiekt, denn is 'r so wat in, wat de Schult Märtensdag in d'Gemeinrechnung Plus sägt. Je werd'n 't nu verstoahn, wat ’t heet, schimmelt Brot äten, un up wat föär 'n Oart man Geld doadöärch find't, dät Geld brukt also nich groa an d' Aer to ligg'n; wenn ’t man ━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━ 48 kümmt, — hen un her is liek wiet. - Hiermit will ick nu öäwer nich dänn Giez dät Wort sproaken hebb'n, as wenn All'ns doarup ankeem, man vöäl Geld to krieg'n. De Schrift sägt: „Der Geiz ist die Wurzel alles Uebels," un en Minsch, de 'n Pennig erst teinmal um¬ dreiht, ehr 'r 'n utgift, wenn ’t ook noch so nörig deiht sönn Filz is nich ut to stoahn. So mütt 'n giezig sin woll unnerschied'n van nährig sin. Einklich plägt 'n dät Wort: „Wenn 'n schimmelt Brot itt, find't 'n Geld" bloß to Kinner to segg’n, wenn se gliek so kiesfroatsch sünd, so bald 'r man 'n bitschen Schim¬ mel an sitt. Un dät is ook noch en goden Verstand van dät Sprüchwort, dät de Klein'n gliek an de Spoarsamkeit wend't werd'n scholl'n; se pläg'n noaher wat schwoarhöri- ger to werd'n. Dät Sprüchwort passt öäwer oof ganz got föär de Groten, as man süht. An klein Reems lehr'n de Hunn Lärrer kau'n. Un de Minschen ook, dät heet nich groa Lärrer, öäwer sönn' Ding', de jüm ungefähr eb'uso bekoam'n, as dänn Hund dät Lärrer, un noch schlimmer. Ick will en poar Exempel doato anföhr'n. Kiekt moal dänn Schwien- ägel an, de doa de Stroat hendoal tümelt, un all de Jung'ns sünd 'r hinnerher un ropen: Oll Supmeier! Oll Supmeier! Wenn äm dät Eener vör drüttig Joahr sägt ha, dät he upstä sick in 'n Dreck keil'n un sick so oft be¬ supen wöär, as 'r Geld hät, denn ha he äm woll grot ankäken. Denn dunntomoal was he en schmucken Bussen un ha 'n ganzen Schultenhoff to kumdeer'n; he har öäwer ook en halweg'n Noagel in 'n Kopp un dä, as ob äm de halw Welt hör'n dä. Jä, un nu is 'r ’t Lärrer nich werth, wo ’r instickt. As he tum ersten Moal dänn Bud¬ del namm un de Brennwien äm so glatt schmeckt, dunn hät 'r ook woll nich dacht: „Ick will ook en ganzen Haupt¬ ━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━ 49 schwienägel werd'n, doa oahn' doh ’k ’t nich; Hus un Hoff joag 'k erst döärch d' Göärgel." Et is öäwer doch so koam'n. He fung dät Supen woll klein an, öäwer de Brennwien schmeckt äm ümmer roarer; bald bekümmert 'r sick nich mehr um de Werthschaft, un wo dät denn geiht, wett 'n woll: Wenn de Katt nich to Hus is, denn danzen de Müs' up Dischen un Banken. Doato fung 'r an to spöäl'n, un jerern Dag, dänn Gott werd'n leet, lagg 'r in 'n Krog, un wenn r noa Hus kamm, trakteert 'r sien Fro schlecht; to Verännerung fung 'r ook Schlägereen an, un de Prozessen keem'n denn hinnerher. Doa musst borg'n doa musst 'r een Stück Veh noa ’t anner verköpen; mit een'n Wort, he versoop Hos' un Joop un leet nich ehr noa, bet ’r All'ns rein döärch bracht har. Dät is de oll Supmeier. Awiel road't 'r nu Stemm'n ut un geiht up Dagelohn; öäwer wenn 'r ’n poar Dreer in d' Tasch hät, denn brenn'n s' äm so lang, bet 'r s'in Brenn¬ wien umsett't hät. Dät anner Exempel. Da ritt de Schandarr dät Döärp hentlang, un hinnerher geiht en Minsch, dänn hebb'n s' de Hänn krüzwies up ’n Puckel tohoop bunn’n. Up 'n Kieker hebb'n s' äm all lang hat, un jerer Minsch wusst, dät ’t mit äm nich ganz richtig weer; öäwer he was to pfiffig un ging nich so licht in de Fall. Vöäl Lü fürcht'ten sick ook vör äm un drückten lewer en Oog to, denn sönn Minsch hät 'n Gewisseu as 'n Schlächter¬ hund, un ’t is äm egoal, ob 'r een'n dänn roden Hoahn up 't Dack setten deiht. Endlich hebb'n s' äm öäwer gistern Nacht erwischt, as 'r eb'n bi 'n Poar oll Lü utkroam'n woll. Düsse Minsch hät toerst ook ganz klein Reems kaut in de Spitzboweree. As ’r sönn Jung was van 'n halw Stieg Joahr, doa roowt 'r ut all d' Göärns Oaft to- samm'n, un sien Mutter namm dät ook an, un he was är best Kristöffelken; noaher hät he sik in dät Stehl'n wierer öwt un ümmer umher müskert; he is ümmer sönn Schlöpendriwer wäst; in de Erst schlog äm dät Hert doabi, as en Lämmerschwanz, öäwer he woard bald dickfellig. De Lü, de up de Noawerschopp woahnten, seegten man to, dät se 'r ümmer so in Goden mit döärchkeem'n, denn wecker vör d' Höll woabnt, mütt ’n Döwel tum Frünn hebb’n. ━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━ 50 Nu will'n s' 'r öäwer woll mit noa 't Tuchthus affuhr- werken, un wenn ’t denn man noch heet: „Enn got, All'ns got," dät heet, wenn 'r doa man annerst wöär; öäwer: De Wulf verlüst woll de oll'n Hoar, öäwer man nich dänn oll'n Sinn. So as dät nu bi dö bei Exempeln was, so geiht ’t ook mit all ’t anner Bös' to. Dät fangt All lütk an un süht erst woll noch ganz unschüllig ut, öäwer dät dick Enn kümmt noa. Wenn dät männig Eener in de Tied bedacht har, denn har ’t äm noaher nich so schlimm goahn. Dät müdd'n besonners ook de Oellern bedenken; se scholl'n är Kinner nich All'ns infolg'n un mein'n, dät ha nist up sick, dät Trecken har ümmer noch Tied nog; ne, mit de klein'n Kinner mütt 'n groa anfang'n un jüm non nich moal an de kleinst bös' Reems sawweln loaten, wenn ’t würklich got mit sien Kinner meint un wenn 'n will, dät moal wat ut jüm werd'n schall, wenn ’t jüm hier up Erd'n got goahn schall un wenn se moal de ewige Seligkeit erb'n scholl'n. Wecker 't all de Lü recht moaken will, de schall erst noch gebor'n werd'n. Pät et düt Wort in de Welt gift, mütt besonners Jedwerer bi Tieden lehr'n, de in Döärp orrer Stadt spä¬ rerhen en öffentlich Amt hebb'n will, dät he mich to sehr ut sien Glück heruter fällt, wenn ’t noaher oft annerst kümmt, as he ’t sick dacht hät. We will'n. bi düt Sprüch¬ wort erstlich moal en Schnack öäwer en poar Angestellten moaken, un hinnerher will ick denn noch en roar Geschicht vertell'n. De Froenslü gell'n einklich man dänn letzten Dag in ’t Joahr, as 'n to segg'n plägt; dät is är Dag un denn hehb'n se to befehl'n. Oeäwer se scholl'n glik moal gell'n, un we will'n se moal to dänn Schnack ut dät ganz Döärp ━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━ — 51 - tohoop koam'n loaten. (Wenn dät Döärp nich goar to klein is, denn werd'n ook en poar orrer 'n ganz Köppelken Spinn'n mit ankoam'n, — dank' Gott, wenn ’r dien Fro nich mit tohört). Nu scholl'n se öäwer moal är richtige Meinung afgäb'n öäwer de Döärpbäckersch, de hät doch en öffentlich Amt. Recht rennlich is se, dätt mütt är en Jerer loaten; se hät ümmer en witt Schöärt vör, de Hoar hät se ümmer glatt moakt, de Backstuw hölt se rein, — rein is se all wäst, as se noch en jung Deern weer; ’t is ook non nich ens en Fetzen Deeg ut ’t Back¬ hus wegkoam'n. Oäewer nu ’t Bäckers wat bäter geiht, as fröher, is se mannigmoal so mulful un kann goar nich schnacken mit d' Lü - dät will wøll de Stolz wäsen. Ook is döt Brot mitunter nich richtig gässelt un de bömst Döär steiht non nich up, wenn de erst Bäckersch kümmt; in de letzt Tied sünd öfter ook unn'n vöäl Köähl an de Rinn wäst, un so mehr. — We hebb’n nu eenmoal de Froenslü tosamm'n, nu will'n w' ook gliek ärn Gesammt- un Kreisrath öäwer dänn neen Schoolmester hör'n, he is ja nu all 'n Wochener acht bet tein hier, jerer wett ja all wat. ’t is en roar'n, ansehnlichen Minschen, roth un frisch, un ’t leet äm noch glatter, wenn 'r sick de Hoar en bit¬ schen bäter kämmt nu nich ümmer sönn oll koahl schawwig Mütz up har. Vermög'n mütt ’r woll eb'n nich hebb'n, süß ha 'n ’r woll all wat von hört. In sien Lehr mütt r woll all goot wäsen, de Kinner goahn ja Alltohoop gärn noa d' Schol un vertell'n 'r vöäl van. Et lett öäwer, as müsst ’r woll to de Fromm’n hör'n, he will ja nich, dät de Kinner noa d' Danzstunn goahn scholl'n un hät sägt to jüm, wenn se dät ook all är Läw nich be¬ grepen, dät hinnert nist, döärch dät Danzen kem'n pöäl Sünd'n her. Eb'nso sägt 'r van ’t Koartenspöäl'n un ’t Kroggoahn. De Kinner scholl'n to Hus bäden bi Disch un se müdd'n väl Gesäng un Psalmen, Episteln un Evan¬ gillns lehrn. Ja wie gesägt, fromm will ’r woll wäsen. (Un dät is en sehr schlimm'n Fall, dät sönn jung'n Min- schen sick all wat in 'n Kopp sett't hät, un et weer de meisten Lü lewer, he ging wat flott, schmeet de Arm oarnd¬ lich umher, spöält mit dön'n un dänn moal 'n klein'n Solo un keem öfters noa 'n Krog in d' klein Stuw; up Hoch¬ ━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━ 52 tieden künn 'r ook wat länger doablieb'n, wenn ’r ook moal wat rother utseeg). Na, hau'n deiht 'r öäwer scharp, een hört ook nich moal'n Müsken pipen, wenn 'n vör ’d Schol vörbi geiht, orrer et müsst denn en Bengel ut vüll'n Hals moal loskehl'n, de vergäten hät, dät hinn'n in 'n Scholmester sien'n Goarn en ganz Reeg Nottbüsch stoahn. Hät 'r nich gliek in de ersten acht Doag Schulten Stoffeln van d’ Achterstroat so upblöckt, dät de Jung en ganzen Koppel roth Striepen vör'n Hinnersten mit noa Hus brocht hät, un hät doch en lärrern Büchs' mit Senkeln an hat? Na, ’t is öäwer ook en Undeert, un ’t hört würklich mehr as 'n Schäpel Geduld to, mit all de Kinner färig to werd'n. Ick döcht 'r mich to, ick haut de Schlüngels, se soll'n an 'n Leb'n verzoag'n. Uebrigens mütt doch de Schol¬ mester up de Läng ook freen, he deiht freilich, as har he doa goar keen Arg's ut; et schall een'n man noch wunnern, wecker he woll neh'm deiht. — Nu will'n we dänn Schnack moal afbräken; de Froenslü könn'n wärrer noa Hus goahn, un ick will de Geschicht moal vertellen. Also et was moal en Voarer, de unnernamm mit sien'n Söähn en Reis' dät se de Welt kenn'n lehr'n woll'n. As se nu dänn Twärbüdel sackt harn, nehm'n se ook noch en Aesel mit, nich, dät de ook de Welt kenn'n lehr'n scholl, sonnern weil de Welt so grot is, so dacht de Voarer, dät leet sick woll nich got to Foot afmoaken un so woll'n se bei lewer en bitschen doabi rieden. Also sett't' sick de Voa¬ rer up dänn Aesel un leet dänn Jung'n neb'nher loopen, weil de doch jünger Fööt har. Se muchten woll en Hunn'¬ blaff van är Döärp wegwäsen, as se ’n Handwerksbussen inhoalten Se geb'n sick mit dänn Minschen in 'n Schnack, un de Voarer vertellt äm, wat se einklich vörharn. „Jä," sä de Handwerksbuss, „denn hebb'n Je ’n Stück Arbeit vör Ju; ick will Ju moal segg’n, de Welt is sehr grot, ick hew 'r doch all ’n got Bleck in moakt un bin all mannig'n Dunnersdag unnerweg'ns (— un dät was ook an sien Stäweln woll to sehn-), öäwer ick hew doch noch lang nich an ’t Enn koam'n, un wenn Je de Welt un de Minschen kenn'n lehr'n will'n, denn müdd'n Je doch ook en Enn herin; wenn Je nu mien'n Roath folg'n will'n, denn loat't dänn Jung'n rieden, de is noch to foof ━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━ 53 - Je holl'n dät Lopen all ehr af." De Voarer dacht, de Minsch har woll Recht, un doarum steeg he af un leet dänn Jung'n rieden. So ging ’t denn wierer, un noa'n Schicht kamm jüm en anner Minsch in d'Möt. De sagg jüm öäwer grot an, und denn sä er: „Na hört moal, Verrer, nehmt mi dät nich öwwel, öäwer dät is denn doch wat putzig, als Je ’t moaken: Je goahn to Foot un loa- ten dänn Jung'n rieden? Wut du Fulhoop denn woll herunner van dänn Aesel un loaten dien'n Voarer herup? Schämst du di denn goar nich?“ — Also steeg de Voarer wärer herup. „Ne, sä en anner Mensch, de doato kamm, „ick moakt dät annerst in Ju Stä. Schall 'k ’t moal segg'n? De Aesel will doa nich gliek van sterb'n, wenn Je dänn Jung'n hinn'n up sitt'n loaten; sönn Aesel is ful, driewt 'n man an." — Doa dacht de Voarer, düt weer woll de best Roath, un wenn se dänn Aesel all Doag en paar Matten Hoawer geeb'n, denn woll ’t woll goahn. As se all dre nu up de Oart wierer reis'ten, keem'n se in 'n klein Stadt, — de Noam is mi entfall'n, — wo groa Mart afholl'n woard. Se weer’n knapp noa ’t Doar herin, doa weer'n glieks en Koppel Jung'ns hinner jüm her un lärmten un zookten: „Kiekt moal de Rüters! Dänn Aesel is gewiß dät Rügroath noch ganz! Ne, so wat! Dät Beest so to pisacken! - Een Pötter öäwer, de mit sien Pött un Näpp doa afsiet utstund, kamm an dänn Voarer heran un sä: „Stiegt ’n Oog'nblick bei heraf, de Aesel hät ja knapp ’t Jappen noch; wenn de wärrer tokehr'n schall, denn mütt 'r 'n Schicht ganz lärrig goahn." All noch groa öäwer woard de Geschicht dänn Voarer denn doch to bunt, un he sä: „I doa scholl sick de Kukuk nich ärgern! Wenn ick ’t all d' Lü recht moa¬ ken woll, denn packten se mi am letzten Enn dänn Aesel up un ick müsst 'n sülm schläpen. Kumm, Jahannfried, mien Söähn, we hebb’n nu noog van de Welt sehn. Un so koft he noch en Stuten, un denn reeden se tumhers, bet se wärer noa Hus keem'n. Ut was ’t, un nu will ick mien'n Sämp ook noch moal doato geb'n. An all d' Lü kann 'n sik nich kehr'n, un wat dänn Een'n recht is, doa schimpt de Anner wärrer up. Doa kann de Nachtwächter non nich moal all d' Lü ━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━ — 54 — recht tüten; dänn Een'n tüt't 'r to hart un dänn Annern to liesen; un so geiht ’t allerwärts. Een mütt ümmer doanoa dohn, wat in de Schrift steiht un wat Jerern sien eig'n Gewissen sägt; un denn loat all d' Lü segg'n, wat se will'n, ob se een'n denn loab'n orrer verachten, dät kann een'n liek vöäl dohn. Dät Gewissen und de Biwel, dät is dät höchst Gericht, un dät Anner is alltohoop öäwer. Dät woll ick man noch segg’n. Wecker ’t lang hät, lett 't lang hang'n. Poarut folgt: Wecker ’t nich lang hätt, lett dät Lang¬ hang'n-loaten unnerwegens; un also gelt düt Sprüchwort so got föär de, de ’t lang hebb'n, as föär de, de ’t nich lang hebb'n; un de Unnerschied, dät et nich Alltohopp liek lang hebb'n, — ’t is non nich allto lang her, dät vöäl Lü düt gärn woll'n un vöäl doavon schnackten un se wuß¬ ten ook all ganz genau, wo Barthel dänn Most hoalt, ick mein', de Unnerschied werd woll blieb'n, so lang as Minschen up Erd’n leb'n. Nu moal toerst wat föär de, de ’t lang hebb'n. Et kann keen Minsch wat doabi intowend'n hebb’n, dät de ’t ook lang hang'n loaten un köpen en neen Kaleschwoag'n un 'n kaisertuchen Mantel un loaten ’t Dack annerst decken un en neen Weierhoahn herupper bring'n, dät anner Lü ook wat verden'n; ’t is doch bäter, als wenn se dät Geld in oll' Plünn'n versteeken. Also so wiet as dät got un nützlich is, könn'n se ümmer anwend'n. Oeäwer we Min- schen goahn doarin man goar to licht to wiet, un mannig Eener, de ’t lang hät, wett goar nich, wecker äm herut loaten hät und moakt en Upwand, dät all d' Lü de Müler upsperr'n scholl'n. Düt is nu unrecht un bewies't einklich, dåt de Lü dumm sünd, so as sick öäwerhaupt Riekdom un Dummheit oft tosamm'n find'n. De Koopli, de oarndlich wat hebb'n, bruken är Ladenfensters goar nich so vull to ━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━ 55 — proppen, de Lü wäten dät doch; öäwer wecker nich vöäl intobröcken hät, de mütt sien bitschen Kroam publik moa¬ ken, dät de Lü wunner wat van äm denken scholl'n. Et is ook all öfter vörkoam'n, dät riek Lü döärch dät ümmerto Lang-hang'n-loaten noaher benoah noakt woard'n sünd. Un denn is de Hauptsach noch woll to merken: „Gott widerstehet den Hoffährtigen! Nu noch en bitschen föär de, de ’t nich lang hebb'n. Et liet eenmoal in de minschliche Natur so, dät Jerer gärn wat Grotes wäsen orrer weinigstens doch schien'n will; un so will'n ook vöäl Lü ’t gärn lang hang'n loaten un dick dohn, de ’t goar nich moal lang hebb'n. Kann 'n mannigmoal woll ’t Sönndoags de Grotmoagd van d' Fro kenn'n un drögt s' nich benah dätsülwig Tüg, as de? Et geiht är, åm as jenn Fro, de ha dacht, as se är need Wamms antoag'n ha: „Na bin 'k Schulten Mutter, orrer bin 'k ’t nich?“ (Nota bene, et gift ook nog sönn Schul¬ ten Voarers). — In mannig Hus is ’t so koahl, dät 'n 'r Müs' in pietschen künn, un doch moaken de Lü, wenn se up 'n anner Stä henkoam'n, en Upwand, as de Papst in Rom; noaher könn'n s' 'r denn wärer krumm föär ligg'n, un wenn se är kattun'n Stoatsklerer uttoag'n hebb'n, denn sünd in 'n Unnerjackenellboag'n Löcker, wo 'n dre¬ moal stillschwiegens döärchspucken mütt, denn werd'n de Löcker nich kleiner. Ick will moal segg'n: Häg-up hät wat, Frät-up hät all sien Läw nist; 'un wenn dat Spöll ook en Schicht got geiht, et nimmt doch moal en kloatrig Enn. Doaföär lewer ringer Tüg un rendlich doabi, un nich vöäl Kooken un Stutwerk, sonnern Aeten, wat Lief hölt un Jerern liek un recht dohn, dät is de grötst Ehr. So döcht Hoffahrt un Dickdohn up keen Stä wat; doaföär scholl'n we Alltohoop demörig blieb'n un uns nist inbild'n, so will ’t de lewe Gott hebb'n. ━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━ 56 Wenn dånn Aesel to woll werd, denn geiht 'r up 't Iis un brikt 'n Been. Büt Word besteiht ut veer Deel; et hannelt toerst van 'n Aesel, und denn, dät ’t äm to woll werd, un denn, dät 'r up ’t Jis geiht, un toletzt van 'n Beenbruch. Also erstens. Wäs keen Aesel, sonnern en Minsch, as woto di de lewe Gott erschaffen hät. En Aesel bist du öäwer, wenn du äselhaftige Sitten un Manieren an die häst, as tum Exempel: Fulheit un Bockbeenigkeit, so dät du nich annerst wat deist, as wo du goar nich un weg koam'n kannst, orer wenn du flookst un schendeerst, wenn du gärn in Striet läwst, wenn du süppst un schleist, wenn du stillst un bedrügst, - sühst du, denn müsst du jeres Moal en poar lang Ohr'n krieg'n, dät de Lü di kenn'n könn'n, un de müsst du so lang droag'n, bet du annerst woard'n bist, orrer noch veertein Doag länger. Jä wenn de lewe Gott allerwärts gliek Ohr'n wassen loaten woll, wo wölk hen hörten, so as de Schwammken to Herwsttied ut de Aer, wat woll dät lang Ohr’n gebn, un wo mannig Eener wöär noch en Poar afkrieg'n, wo ’t ’n sick goar nich vermoden weer! - Wenn du di öäwer dien bitschen Glob'n an Gott noch nehm'n lettst, denn bist du 'n ganzen Hauptäsel, un wenn du süß ook gewichste Stäweln anhäst un Hosen mit orrer oahn Strippen noa de neeste Mo de Aesel löwt ook nich an Gott un an en ewig Leben, sonnern bloß an de Pietsch, un bloß denn, wenn ’rs' süht. Tum Annern Loat di nich to woll werd’n. Dät is nist, un wenn ’t een'n to woll werd, dät kann ’n bald an äm merken. Denn rumort 't so in äm un ’'t schümt licht öäwer; he denkt, he is alleen doa un brukt Keen'n ut ’n Weg to goahn, anner Lü sünd geg'n äm man Sche¬ renschliepers. So moak ’t jo nich, denn wenn wärrer wat ut di werd'n schall, so mütt de lewe Gott recht oft mit Noth un Trübsal koam’n, dät di de grot Hals stoppt werd un dät wärrer Ruh und Frä in di herstellt werd. Süß, dät ’t di woll goahn mag, wünsch ick di. ━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━ 57 - Nu merk di wirer: Goah nich up 't Iis, denn de Jud sägt, et hät keen Balkens. Et künn licht bräken un du feelst herin, un allemoal steiht nich gliek Eener poa¬ roat, de ’n Rettungsmedallje verdeent, un du müßt't älen¬ niglich versupen. Dät sall heeten: Gif di nich mit sönn Ding af, mit de du so vöäl to dohn häst, as de Aesel mit Iis, dät heet nist. Männig Eener will öäwer gärn sien'n besonnern Moth bewiesen, un anner Lü scholln äm be¬ wunnern un segg'n: „Dät is noch en Kerl, so een'n krigt ’n nich all Doag to sehn, un du versteihst van dät Ding toletzt so vöäl, as de Aesel van ’t Schlittschohloopen. Un toletzt. Wenn du bi de Geschicht ook nich ver¬ süppst, so künnst du ’r doch en Been bi bräken, un denn hoast du ’n Schaden weg. Denn kümmt de Dokter un dät Been werd schient, un du müsst söäben Wochen orrer noch länger in ’t Bett ligg'n, ganz still, un döärfst di wärer rüppeln noch rögen. Dät is woahr, ’t gift awiel recht nützliche Oart un Wiesen, de Beenbrüch to kuriren, öäwer bäter is ’t doch, wenn 'n keen Been brikt, een har 'r doch vöäl Schmerzen bi uttostoahn. Wut du nu keen Been bräken, denn wäs keen Aesel un loat ’t di nich to woll werd'n un goah nich up ’t Iis. Ick denk, dät du ’t Sprüchwork nu woll verstoahn werst, häst ’t ook woll all fröher verstoahn, öäwer doamit is ’t lang non nich af¬ moakt, sonnern wat feilt denn noch? Wecker en gläsern Dack hät, müt Annern nich mit Steen'n schmieten. Cum Ersten: „Ban de gläsern Däcker. Dät hier einklich keen Däcker van Glas meint sünd, as se woll bi Gewächshüser van vörnehm' Lü to find'n sünd, dät versteiht sick van sülm, denn denn ging dät Sprüchwort man weinig Lü wat an. Up 'n Döärpen ligg'n woll bloß ━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━ 58 up 'n oll'n Schulten sien Oll'ndeelshus en poar dick Glas¬ stücken mank de Steen, dät ’t up 'n Böän nich so düster wäsen schall; süß de annern Hüser sünd mit Stroh orrer Steen'n deckt, un mannig Eener hät goar keen eig'n Dack, weil he to Mee sitt. Un in d' Stadt verhölt sick dät eb'nso. Nu öäwer passt düt Sprüchwort doch up all d' Lü, weil se Alltohoop gläsern Däcker hebb'n; denn wat dät Sprüchwort hier gläsern Däcker nömt, dät sünd all de Städ'n, an uns, de schwack un bröcklich sünd, de Städ'n, de we nich gärn Annern seh'n loaten, de Ding, wo dät Gewissen an to schloan fangt, wenn we ’r an denken; mit een'n Wort also all de Sünd'n un Fehlers un Laster un Schlechtigkeiten, de we an uns hebb'n. Ick brukt woll Keen'n doato en Brill up d'Näs to setten; öäwer ick will doch en poar anföhrn. Werd nich in de Welt vöäl stoahl'n un bedroag'n un flokt un falsch orrer leichtsinnig schwarn? Wo oft hört 'n nich van Ehebruch un Horere un Sab¬ bathsschändere un dät Kinner är Oellern dät Oll'ndeel nich mehr geb'n will'n, un dât de Lü sick am lefsten pro¬ zessen un in Dodfiendschaft leb'n, un so noch vöäl mehrs? Ick dächt', doa brukt Eener de heilig'n tein Gebot man van Hör'nsegg'n to kenn'n, denn müsst 'r. all wäten, wat düt föär Ding sünd, dät et dät gröfste Glas up de Däcker is. - Oeäwer wecker ook so wat nich up ’t Ge¬ wissen hät, un he is ganz tofräd'n mit sick wäst, as he dät Sünd'n=Register hier eb'n lest hät, un et is am so to Moth woard'n to dät bekannte allgemeine Kirchengebet van de Pharisäers: „Ich danke dir, Gott, daß ich nicht bin, wie andere Leute, dänn mütt ick doch segg'n, dät he ook to de Arm'-Sünner=Zunft hört, un wenn äm ook keen Minsch wat beschüllig'n kann; wenn he recht noasüht un naaseh'n will, denn werd he ook up sien Dack vöäl glä- sern Stücken find'n. - Un ook de Lü, de döärch Gottes Gnoad är Sündhaftigkeit kenn'n un Buße dohn un Gott um Vergebung bitten, beholl'n ümmer noch vöäl Sünd'n an sick, as se dät ook woll wäten. Doa stellt sick de Giez wärrer in; doa is dät Vertroen up Gott moal ganz locker: doa sitten we to Gericht öäwer Annern; doa werd mannig Wort sprochen, wat ook nich unner de passt, wovan we Rechenschaft geb'n künn'n; dät sünd de gläsern Stücken ━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━ — 59 — up 't Dack. — Summa: All de Minschen sünd Sünner, doa is Keener, de God's deiht, ook nich Eener. Ick will moal noch wat öäwer de gläͤsern Däcker her¬ sett'n. Oeäwer mannig Hus un Werthschaft is dät ganze Dack van Glas, dät heet, de ganze Geschicht, dät Dohn un Loaten in dät Hus, döcht nist. En poar Exempel doato. De Voarer kennt keen'n Weg in ’t Döärp bäter, as dänn noa ’n Krog, wenn ’r noch keen Stieg heen weer, har he 'r all een'n henpett’t, doa liet he Dag föär Dag up de Mast; unnerdess vermöwelt Mutter to Hus All'ns, wat sick nich wehr'n kann, un se is bi är Leb'nsart ook unverfall'n; kümmt he denn noa Hus, denn schimpt un krakehlt 'r, un se to är'n Deel hät dät Schwiegen ook nich erfund'n; na, denn is Holland oapen. Knecht un Mägd leb'n sick doabi ook en goden Dag, as de Herr, so de Knecht, un van vöäl Gehorchen is keen Rä. De Werth¬ schaft weer all lang kaput, öäwer ’t is en goden Hoff un he kann wat afholl'n; doch is non nich aller Doag Oab'nd, un 't kann noch moal goahn noa dät Sprüchwort: Wenn ’t Flesch up is, bieten sick de Hunn um d' Knoaken. — De Hoff neb'nan is dät Geg'ndeil van dön'n, un doch döcht ’t doa eb'n so weinig wat. Wenn vör dänn ersten stoahn müsst: „Die Prasser und Schlemmer verarmen," denn müsst ’t hier heten: „Geiz ist eine Wurzel alles Uebels." Hier schind'n un schoab'n Voarer un Mutter, wat se man könn'n, dät en Hunnert noa ’t anner vull werd'n schall. Sülm äten se sick knapp satt, un de Deensten krieg'n Aeten, wat nich to geneeten is; wenn se ’t stoahn loaten, is ’t desto bäter, - könn'n ja d' Schwien noch krieg'n. Et kann öäwer ook keen Knecht bi jüm utholl'n, un Jerer is froh, wenn 'r dånn Hoff wärrer mit'n Rügg'n anseh'n kann. — Tum drütten is doa 'n Meister, he is flietig un geschickt un he verbringt ook nist; un doch geiht ’t ümmer trüg anstatt vorwärts. Oeäwer in düt Hus is de Husfrä utstoarb'n; he is öäwer ook goar nich olt woard’n, bald noa de Hochtied woard ’r all krank. Doto arbeid't de Meister mit sien Lü recht flietig an 'n Sönn¬ dag, sogoar unner de Prärigt; wo schall doa nu woll Glück un Seg'n herkoam'n? - Doa is noch en Hoff, doa süht All'ns propper up ut; dät de Lü wat in de Supp ━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━ 60 - te bröcken hebb'n, kann 'n woll sehn. Mann un Fro hebb'n sick non nich ens en untoagen Wort sägt, 't kann jüm ook süß nist noasägt werd'n; ’t is ümmer rein in Stuw un Küch, de Deensten krieg'n oarndlich Aeten un to rechter Tied ärn Lohn. In düt Hus hört öäwer eener dät ganze Joahr keen Wort van dänn lewen Gott, hen un wärrer geiht moal Een noa d' Kärk, dät ’t nich ganz afkümmt, orrer um 'n Prester sien't halb'n; keen Oart Lü is öäwer veracht'ter in dät Hus, as de Fromm'n un wenn se moal en Moagd krieg'n, de ’t Sönndags Noammerrags in d'Biwel lesen will, de brukt föär Spott nich to sorg'n. Dö Lü leb'n bloß föär düsse Welt un hör'n unner Luthern sien'n Spruch: Geld un Got gift de lewe Gott de grobb'n Aesels, de he süß nist God's günnt. - Düt weer'n nu sönn' paar Hüser, wo de „Fürst dieser Welt“ regiert, un de öäwer un öäwer mit Glas deckt sünd. Ick sä vörher, dät we Minschen alltohoop Sünner sünd. Dönn'n Glob'nsartikel hebb'n öäwer awiel vöäl Lü afschafft. As de Schriftgelehrten un Pharisäers moal ene Ehebrecherin to unsern Herrn Christus brochten, un pan äm hör'n woll'n, wat he woll meint, doa sä he: „Wer unter euch ohne Sünde ist, der werfe den ersten Stein auf sie," un dunn bückt he sick un schrew mit 'n Finger up de Aer. As he sick öäwer wärrer uprichten dä, doa weern de Anklägers all fort; et musst also woll Keener van sick mein'n dät he oahn' Sünd'n weer. Doa¬ rin hebb'n nu vöäl Lü awiel en anner Meinung. Erstlich gift et vöäl, de in dät allgemeine Leed mit instimm'n: „Jä, Sünner sünd we doch All," doch denken se gliek hinnerher: Oeäwer mit mi is ’t so schlimm nich. Un wenn jüm Eener up ’t Fell geiht, denn moaken se en Ge¬ sicht so lang, dät ’t mit 'n Ell utmäten werd'n künn, un denn hebb'n se sönn Sünd'nerkenntniss, äm as jenn Oll, de ha up ’t Krankenloager läg'n un dänn Prester bicht’t. „Ach, ick hew mien Läw vöäl Sünd'n un Unrecht doahn, ha he sägt. Also is ’t doch woahr, wat ick van Ju hört hew, antwort’t de Prester. „Wat denn, Herr Paster; wecker hät wat van mi sägt, dänn will ick moal gericht¬ lich belang'n." — Nu gift ’t öäwer ook noch Lü, de goar keen' Sünd'n hebb'n, as se mein'n un segg'n. Dät sünd ━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━ 61 erstlich sönn', de to riek un to dick woard'n sünd, sönn Bukmischen, as de Nabal in 'n ersten Book Samuelis. Klok hät sönn'n Minschen sien Geld moakt, un sien Roath- schläg un he sülm sünd unfehlbar as de Papst in Rom Hät he moal Striet hat, so hät he dät mit Geld wärrer diekt; ook heet 't joa, dät sick an dät Gesetz mitunner en Näs' van Wass ansetten lett; item dät Fett schwimmt bom un weer ’t ook man van ’n Hund, dät is en bekannt Sach. Sien'n Körper hät he oarndlich pflegt, dät he sick bätert hät as de Dreck vör Winachten, öäwer de Seel hät he doaröäwer ganz vergäten. Un anner Lü, de äm brukten, hebb'n ümmer an äm herum siechelt un schmeichelt, so dät he toletzt würklich glöwt, he weer so got un tugendhaftig un äm feilt nist mehr. Wenn Eener nu dön'n wohlhoa- benden, dicken Minschen wat van Sünd'n segg'n woll, de keem ganz in de unrecht Schmä; ne, doamit hölt sick man dät gemein Volk up. — Dännsülwig'n Gloob'n hät ook mannig Eener, de 'n orndlich'n Lebenswannel föhrt hät, so dät äm Keener grot wat vörholl'n kann; nu, as 'r jung was, musst he um Schlägereen ook en poarmoal vör 'n Landroath, öäwer Jugend hat keen Dugend. Nu is he Schult orrer Schöpp in ’t Döärp woard'n un ’n godn Noagel bät 'r doadöäch in 'n Knopp kräg'n (öäwer dät is keen Sünn, dät hört ja mit to ’t Amt); wo kunn he sick denn mit Sünd'n upholl'n, dät litt ja de Ehr nich. — So geiht ’t wierer ook de meisten Grothäls' de mit är lang'n Tung'n all d' Ding' belicken, se verstoahn s' orrer verstoahn s' nich. Se wunnern sick doaröäwer, wat de de Prester all in d'Bicht sägt hät un weckern dät man mag gull'n hebb'n; se sülm könn'n sönn Pulver nich innehm'n, denn müssten se ja är Grothalsigkeit foahr'n loaten. De Lü, de ick nu bet jetzt anföhrt hew, holl'n ümmer noch wat up de Relijohn, orrer se dohn doch wenigstens so. Oeäwer nu gift et ook jetzunner noch sönn Oart, de är'n Döpelschien erst bring'n müdd'n, ehr '’n jüm glöb'n kann, dät se ook moal doft sünd; se sünd ganz van de christlich Relijohn affall'n. Sünd s' denn Türken orrer Juden woard'n? O ne, dö Soam'n hät nu een Glob'n kräg'n mit de Kreaturn, de all van Oellers her up veer Been lopen, se glöb'n goar nist mehr. Ick will är Quesen ━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━ 62 hier nich wierer updrücken, et dä mi Leed um dät schön Papier, wat doamit verdorb'n wör. Ick woll bloß segg'n, dö Nation is nu full'nst oahn' Sünd'n' un se segg'n ook, et gift up de ganze Welt keen Sünd'n. Nu öäwer en Wort in 'n Aernst. Ick woll, dät ick all dö leibhaftig'n Heilig'n är Gewissen uprütteln künn, un dät dät Wort, wat ick hier herschrieb'n will, är Herz drä¬ pen mücht, recht stark un kräftig: Wach auf, o Mensch, vom Sündenschlaf! Heut' lebst du, heut' bekehre dich! Nu tum Annern: Van dät Steen'nschmieten, un dön'n Punkt könn'n we wat köärter moaken, denn wecker dänn ersten recht innoahm'n hät, de werd nich mit Steen'n schmieten; ick mütt 'r öäwer doch noch wat öäwer segg'n föär de, de ’t non nich recht innoahm'n hebb'n. Dät Annern mit Steen'n schmieten is öäwerhaupt nist, as ja ook de Kinner unner 'nanner all van en boshafti¬ ges Kind, wat gliek mit Steen'n schmieten will, seggn: „Steendöwel kümmt in d' Höll." Un wenn we sonn' Steendöwels sünd, wovan düt Sprüchwort sägt, denn koam'n we ook nänig annerst hen, dät is ganz gewiss. Annern mit Stee'n schmieten, dät heet hier, de Sünn'n van Annern un wo se dumm orrer schlecht Streich moakt hebb'n an ’t Licht bring'n, liebloser un boshaftiger Wies doaröäwer to Gericht sitten, un sick freien, wenn dö Steen'n got dräpen, dät heet, wenn de, de ’t angeiht, sick doarää- wer ärgern orrer gräm'n. Bi düt Steennschmieten unner¬ blift ’t ook nich, dät en goden Stoaken toloag'n werd, denn kleiner werd so wat nich moakt, öäwer grötter. Am besten könn'n öäwer de mit dät Steen'nschmieten umgoahn de sülm vöäl Glas up ’t Dack hebb'n; wecker öäwer sien eig'n Sünd'n erkennt, de urtheilt ook nich hart öäwer Annern. — Et gift ook noch en ringer Klass van Steen¬ schmieters, doa hör'n ook vöäl Lü to. Wenn en Anner feilt, anstatt äm sachtmödig torecht to wiesen, sünd se gliek ärgerlich un ingrimmig un bieten är Ermoahnung heruter dät dänn Annern angst und bang werd'n scholl um sien Näs'. Dät döcht öäwer goar nist, un up sönn Oart werd keen Minsch bätert. — We döärb'n öäwer Annern nich mit Steen'n schmieten, weil we sülm gläsern Däcker ━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━ 63 - hebb'n; Jerer schall sick an sien eig'n Näs' foaten un vör sien Döär feg'n. Et gift en Sprüchwort, dät heet: „Wecker Annern jögt, rauht sick sülm nich," un wecker Annern mit Steen'n schmitt, mit dänn sien innerlich Ruh is 't ook gewiss nich wiet her. Un wenn Eener up uns schmitt, scholl'n we nich wärrer schmieten; öäwer we Minschen hebb'n in dön'n Punkt nich sönn Gesinnung, as unser Herr Christus, van dänn-et heet: „Er schalt nicht wieder, da er gescholten ward, sonnern bi uns heet et so: Schlägt er mich, so kratz ich wieder. Du häst so vöäl Glas up ’t Dack, doarum nimm di in Acht vör dät Schmieten, du künnst en poar Steen'n wärrer krieg'n dät du dächt'st: Ha ick doch mien Mul holl'n! — Un nu, wo will ’t di goahn, wenn de lewe Gott Gericht hölt un du häst An¬ nern ümmer gärn mit Steen schmäten! Sägt de Schrift nicht: „Richtet nicht, auf daß ihr nicht gerichtet werdet!" un: „Eben mit dem Maaß, da ihr mit messet, wird man euch wieder messen!“ Dät bedenk in Tieden un do noa dät Wort van unsern Herrn Christus: „Liebet euch unter einander! Mittelstroat, de best' Stroat. Hier müdd'n we gliek moal noch en Wort hinnerher¬ stell'n: Umgekehrt werd 'r ’n Schoh ut, denn de Mittel¬ stroat is lang nich ümmer de best' Stroat. Et geiht doa¬ noa en Handwerksbuss non nich moal ümmer richtig, wenn he an en Stä kümmt, wo mehr Weg' van ’nanner goahn, öäwer ’t steiht keen Handwieser doa, un he nimmt denn den middelsten un denkt: Mittelstroat, de best' Stroat. Et geiht öäwer up een gewiss Mittelstroat jerer Minsch falsch; ick will se gliek näger anteiken. Ick mein de Mit¬ telstroat twischen Gott un de Welt, twischen dät Ewige un dät Zeitliche. Einklich gift ’t doa keen Mittelstroat, un de Schrift will nist doavon wäten; se sprickt bloß van ━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━ 64 — en breden un en schmall'n Weg; öäwer vöäl Lü will'n sick doch twischen dö bei Weg' noch een'n moaken, jerer noa sien'n Verstand orrer richtiger Unverstand. So heil¬ los gottlos will'n se nich wäsen, — een müsst sick ja vöär sick sülm schäm'n un watt woll'n anner Lü segg'n; öäwer een kann up de anner Siet ook licht to fromm werd'n un sick wat in 'n Kopp setten, denken se. Up de een Siet heet ’t: Wer nich mitmacht, der wird ausgelacht, un up de anner Siet will'n se ook dänn lewen Gott to ’n Fründ beholl'n, doch is van en ärnstlich Christenthum keen Rä. Dö Mittelstroaten, un wenn se ook noch so künstlich an- lägt weer'n, döäg'n alltohoop nist un föhr'n nich tum ewig'n Leb'n. Unser Herr Christus sprickt: „Niemand kann zween Herren dienen. Entweder er wird einen hassen, und den andern lieben; oder wird einem anhangen, und den an¬ dern verachten. Ihr könnet nicht Gott dienen und dem Mammon. Entweder ganz mein, oder lass 's gar sein, das ist des lieben Gottes Reim; rein ab, und Christo an, so heet et. Also hier scholl'n we mit ganzer Macht dänn schmall'n Weg inschloan un scholl'n dänn breden Weg dänn Rügg'n tokehr'n, un wenn ’r ook noch so Vöäl up goahn. Un we scholl'n uns ook nich irr moaken loaten döärch Fiendschopp (denn dät kann woll koam'n, wenn du 'n Frommer orrer n' Pitist woard'n bist, dät dien Verrer to di sägt: Nä, nu is uns' Fründschopp afräten, ick will nist mehr mit di to dohn hebb'n) un döärch Spott un Ver¬ folgung'n. Wat hebb'n de ersten Christen nich utholl'n um äres Glob'ns willn! — Dät ärnste Christenthum is öäwer nich so licht, as ook de Gesang sägt: Es kostet viel, ein Christ zu sein, und nach dem Sinn des reinen Geistes leben; öäwer Gottes Hülp moakt uns stark, „der in euch angefangen hat das gute Werk, der wird es auch vollführen. Et mütt hier Jerer den sichern Weg föär siene Seel inschloan un bi Spott un Findschopp um dät Christenthum de olle Regel bedenken, wo ’t de Jünger Christi van Anfang an noa goahn hät, un de ook non nich ut de Mo koam'n is; se heet so: „Um meines Na¬ mens willen müsset ihr gehasset werden von Jedermann. Selig seid ihr, wenn euch die Menschen um meinet willen ━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━ 65 schmaͤhen und verfolgen, und reden allerlei Uebels wider euch, so sie daran lügen. Wecker an 'n Weg bo't, hät vöäl Meisters. Do will 't mi ook woll goahn mit mien Bökelken; ick hew dät an 'n Weg bo't, un de Meisters will'n woll nich utblieb'n; ’t künn ja ook licht koam'n, dät sick Eener doaröäwer erbarmt un schrew wat in en Zeitung öäwer mien Book, denn et koam'n doch Städ'n darin vör, wo männig Eenen de Ohrn nich noa jöäken. Na, för de Herren Recensenten kann ick ja hier man gliek en klein Gemerk anbring'n, ehr we däwer dät Sprüchwort ver¬ hanneln. De meisten Lü, de up de Welt lebn, sünd keen' Recensenten, weinigstens nich sönn', de ick hier in'n Sinn hew. (Ick will bloß neb'nbi segg'n, de Familig' is sehr grot, woto uns' Herr Christus sägt: „Wat sühst du öäwer dänn Splitter in dien'n Brorer sien Oog'n un dänn Balken in dien'n Oog'n werst du nich gewoahr!“ De Splitter¬ richters sünd ook Recensenten, öäwer vöär dät Handwerk scholln we uns in Acht nehm'n.) De meisten van mien Lesers hör'n woll groa nich to de Bööker=Recenseaten, un weil se ook tum Deel woll nich recht wäten, wat se unner döön Utdruck verstoahn scholln, so will ick 'n erst kort er¬ klär'n. Ick glöw, ick hew dät moal in en Book lest, wat folgt. De Recensenten moaken nämlich ut de Bööker, de alle Joahr un öäwerhaupt an dät Doageslicht gebor'n werd'n, wärrer klein Schriften un Upsätz, un seggen, wat se van dät Book holln, un dät loaten se denn in 'n Zei¬ tung inrücken un afdrücken (oft is ’t öäwer loagn, wie gedruckt), dät ’n Jerer lesen un sick doana richten kann. Doaför hebb'n de Böökerschriewers se öäwer ook in 'n Moag'n, weil se nämlich oftmals wat ut de Luft un de dree annern Elementen griepen un sönn Book ungeheuer mitnehm'n as ob 'r goar keen goot Hoar an weer; un ━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━ —- et verhölt sick doch annerst noa de Meinung van anner Lü un besonners noa de Meinung van dänn Böökerschrie¬ wer sülm. Nu, wenn Eener 'n Hund hang'n will, denn find't sick sacht en Strick. Ick mütt öäwer ook segg'n, dät se mitunner ook wärrer gefährlich loab'n, wo goar nist dahinner is. So wiet geiht de Erklärung, un nu woll ick för de Herren Recensenten sülm man noch bemerken, dät ick et mi verbitten doh, nämlich dät Recensiren, un wenn ’t jo verlangt werd un et weer en Nothsach, denn will ick ’t woll sülm besorg'n, as ’t ja vöär mi ook all an- ner Böökerschriewers moakt hebb'n scholln. Jerer wett ja in sien eigen Huus am besten Bescheid. Wenn öäwer Eener mi en goden Roath to geben hät un Belehrung orrer so wat, dät nehm ick mit Dank an. — Fröher gas dät ook noch de Censur, un doaröäwer kann ick wierer nist berichten, denn ick hew noch Keen'n kenn'n lehrt, de doabi angestellt was. Ick kann öäwer noch seggen, de Censoren streeken gliek oahn wierer Umstänn wölk Gedankens ut un denn weer'n se dot, nämlich nich de Censoren, sonnern de Gedankens. Doaröäwer woardn nu de Böökerschriewers mitunner recht kasproat un leeten dänn utsträk'n Gedan¬ kenplatz lärrig orrer füllten äm mit Gedankenstrichen ut, dät se föär äre Person de Stä wüssten un anner Lü ook noch dörch Noadenken up de ersten Gedanken koam'n künn'n. Nu, so pöäl is woll gewiß, dät et vöäl Gedanken up de Welt gift, de utsträken werd'n müdd'n; un dät et bös's Gelichter ook unner de Böökerschriewers gift, dät brukt nich erst bewiest to werd'n. — Ick kunn düt hier nu ook in de Vörrä schräbn hebb'n un nich midd'n in ’t Book, öäwer de was-doch all lang noog, un so is ’t denn hier herkoam'n, wenn ’t ook nich to dät Sprüchwort hört. Na nu: Wecker an ’n Weg bo't, hät vöäl Meisters. Dät kann woll nich annerst koam'n, denn dänn Een'n steiht ’t so nich recht, un dänn Annern so nich; Eener ha hier noch en Fack Finstern insett't, un de Anner ha 't Döärlock wat grötter moakt, un wat so noch mehr to vertellen is. Wecker nu dänn ganzen Salm un Qualm nich hebb'n will, de mütt nich an 'n Weg bo'n, wo so vöäl Lü vöärbikoam'n. Wenn 'r öäwer hen bo't, denn mütt 'r ’t oarndlich moa¬ ken, un sick noaher nich an all'n Schnack kehr'n. Düt ━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━ 67 gellt öäwerhaupt för all d' Ding, de 'n anfangt. Tum Ersten is ’t am besten, wenn man in d' Still deiht, so dät anner Lü goar nist doavon merken; so vöäl is gewiß wecker All'ns gärn an d' grot Klock schleit, mit dänn is nist los. Wenn uns' Herr Christus en Wunner doahn ha, denn verboot he, se scholln doa wierer nist van segg'n. Tum Annern. Wenn dät nich so in d' Still' geiht un anner Lü müdd'n ’t wieß werd'n, wat du moakst, denn müst du ’t so moaken, dät du ’t sicher sehn loaten kannst; un wenn 'r denn wat öäwer dröähnt un klöänt werd (un dät plägt nich ut toblib'n, denn wecker kann ’t all d' Lü recht moaken, un dät Meistern kann ook 'n Kerl, de knapp dre Keesen hoch is), denn müßt du nich dohn, as ob di de Oap luus't ha, sonnern goden Mooth hebb'n un den¬ ken: De schlecht' Appeln sünd ’t nich, wo de Wespen an fräten. Ut was ’t. Wost, wärrer Wost. Wo düt Sprüchwort herkümmt, dät kann 'n licht road'n. Wenn Eener schlacht't hät, schickt 'r doch sien god Frünn woll 'n bitschen frisch Wost hen, wenn ’t ook nich vöäl werd'n kann, ’t is doch wat Nees un se frein ’r sick doch öäwer; de goden Frünn öäwer moaken ’t ook wärrer so, wenn se schlacht't hebb'n. Doa hebb'n we ’t: Wost, wärrer Wost. — Bi düt Sprüchwort keem'n nu öäwer de to koart weg, de keen Swien schlachten un keen Wost moaken, wenn wierer nist doabi vermoakt weer. Et gelt jüm öäwer ook mit, denn et bedütt in 'n Allgemein'n so vöäl: wenn Eener di 'n Gefall'n doahn orrer 'n Frei be¬ reit't orrer in Noth hulpen hät, dät schast du nich ver¬ gåten, sonnern du schast äm dankbar wäsen, du schast ám wärren helpen un bistoahn un äm gärn igg" xpos="ADJ">gefälligwäsen, wo du man kannst. Hierbi is öäwer woll to merken, dät doarum Keener Wost geb'n schall, weil he denkt, wölk ━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━ — 68 wärrer to krieg'n un am Enn woll noch mehr un bäter, as he geb'n hät. „Thut wohl und leihet, daß ihr nichts dafür hoffet, sägt de Schrift, „so wird euer Lohn groß sein und werdet Kinder des Allerhöchsten sein. Nu wend'n öäwer ook vöäl Lü düt Sprüchwort noch ganz verkehrt an, un doarup müdd'n we doch ook noch koam'n. Up de Stä, wo in ärn Herzen de Biwelspruch stoahn scholl: „Rächet euch selber nicht, meine Liebsten!" steiht: „Wost, wärrer Wost." Also wecker die schlecht moakt hät, dänn moak wärrer schlecht; wecker die schloan un kratzt hät, dänn schloa un kratz wärrer; wecker di bedroag'n hät, dånn bedreeg wärrer, um so mehr, ümmer: Wost, wärrer Wost; as du mi, so ick di. Dät liet so in de minschliche Natur van Jugend up, un wenn een Jung dänn annern en dick Muul tomoakt, denn moakt de anner åm wo möäglich noch en dicker to, un gift he äm en Ohrfieg, denn krigt 'r 'n poar wärrer. Un de Oll'n blieb'n oft är Läwdoag doabi stoahn un moaken 't ümmer so, as se ’t as Jungs bedräb'n hebb'n. Nu will'n we öäwer moal dät Beispiel van unsern Herrn Christus doageg'n holl'n; van dann heet et so: „Er schalt nicht wie¬ der, da er gescholten ward, er drohete nicht, da er litte." Un äm scholln we in all'n Ding'n noafolg'n, also schall et nich heeten: Wost, wärrer Wost, sonnern so: „Liebet eure Feinde; segnet, die euch fluchen; thut wohl denen, die euch hassen; bittet für die, so euch beleidigen und ver¬ folgen; auf daß ihr Kinder seid eures Baters im Himmel." Wer Geld un Goot denkt to erlang'n, Mütt allererst bi 't Mul anfang'n. Doa frögt ’t sick nu toerst, ob ’t ook woll recht is, doarup to denken, dät ’n Geld un Goot erlangen will. In de heiligen tein Gebote lut't keen eenzig ungefähr so: „Du schast düchtig arbeiden un werthschaften, dät du Geld ━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━ - 69 un Gvot tosammen krigst.“ De lewe Gott hät all vörher wusst, dät düt Kapitel doch in Obacht noahm'n werd, doarum hät he doavon goar nist sägt; kunterher, weil de meist Minsch van Morgns bet Oabends hinner ’t Geld los is, doarum warnt de Schrift recht oft vör dänn Giez un dät Geld tohoop kratzen, denn se sägt: De doa riek werd'n will'n, fall'n in Versuchung un Stricken un vöäle böse un schändliche Ding, de de Minschen versenken in Verderben un Verdammniß. Un so sägt ook uns' Herr Christus: Trachtet am ersten nach dem Reiche Gottes. Doarut geiht hervör, dät dät Geldmoaken gewiß nich de Hanptsach bi uns Minschen sin schall, un dät we doarum nich up Aerden leb'n, dät we so vöäl as ichtens möäglich is, tohoop arbeiden. Nu besteiht öäwer jerer Minsch ut twe Stücken, een butwenniges, dät is de Körper, un een inwenniges, dät is de Seel, un doarum mütt he ook föär bei Deel sorgen, un doarum döärft he ook föär dänn Körper sick Geld un Goot erwerben. Ook hät de lewe Gott de Aer so präch¬ tig utstaffeert, un uns Minschen hät he to Herren doaröä- wer insett't, versteiht sick, dät he doarum doch ümmer de bömste Herr öäwer Alles blift. Et kümmt nu ümmer bloß up de Oart un Wies' an, un as man ’t angeiht, Geld un Goot to erlangen. Dät Besitten davon kann nich unrecht wäsen, denn van Abraham heet et in de Schrift ook: He was öäwer de Moaten riek an Knecht un Mågd un Veeh un Sülwer un Gold; un Hiob kunn sick ook mit en Eddelmann mäten. Also wenn 'n doarum Annern man liek un recht deiht un de Arm'n nich ver¬ gitt, ook sien Herz nich an Geld un Goot hangt, sonnern an dänn lebennigen Gott, denn döärft 'n woll Geld un Goot besitten. Ick mütt öäwer hier nochmal erinnern, dät we Minschen hierin erbärmliche Kreaturen sünd un dät we uns goar to licht an dät irdische Gewäse hang'n, un wenn ’t moal nich noa unsern Sinn geiht, denn dohn we, as weer uns de Peterzilg' verhoagelt un sehn nich up Gott, van dänn Allns kümmt; dät düt woahr is, kann Jerer licht bi sick fülm afnehm'n. Doarum sägt unser Herr Christus: „Wo schwar hölt ’t doch, dät ’n Rieker in dät Himmelreich kümmt," un ick will moal segg'n, de Stiff¬ ━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━ — 70 - voarers van daͤnn arm'n Loazarus suͤnd ook in uns Tied'n non nich utstoarb'n. Doch we willn nu moal wierer sehn. Also: Wer Geld un Goot denkt to erlang'n, mütt allererst bi ’t Mul anfang'n. Dät hät sien Richtigkeit, un doabi mütt 'n ümmer anfang'n. Dät klein Lock unner d' Näs hät all männig'n Minschen unglücklich moakt, de süß woll sien Ut¬ koam'n hat ha; öäwer he fung an, en goden Dag to leb'n un dacht, et künn åm woll goar nich all werd'n, un ehr he sick um un doavör sag, doa was ’t all, un he was so arm, as en Kärkenmuus. Up sönn' Oart sünd all riek Kooplü kaput goahn un hebbn Schulden krägen, mehr, as s' Hoar up ’n Kopp han un hebb'n noch anner Lü be¬ dregen musst. Un wenn nu vullnst erst eener anfangen will, to schmarotzen, de goar nich vöäl in d' Supp to bröcken hät, denn nimmt et allemoal en kloatrig Enn; he meint woll van sien bitschen Kroam, wunner wat he vör 'n Lork an ’t Strick ha, un bald mütt he herut un An¬ nern Platz moaken. So kümmt ’t. O ja, Soaden un Broaden, hollänschen Kees' un so wat, dät schmeckt noa mehr, öäwer een mütt ook wäten, dät 'n ’t betoahln kann. Un wenn Voarer so up de Mast liet, denn fangt Mutter ook an, dänn Kaffee wat stärker to koaken, et werd en bit¬ schen mehr Zucker noahm'n, et werd ook moal uter de Tied Kooken backt, un so nährt se sick in d' klein Stuw ook all goot, unnerdess Voarer in 'n Krog sitt; öäwer de Wehen blieben nich ut, de koam'n hinnerher. Also dät Fräten un Supen mütt unnerblieb'n, denn et is Sünn, un we scholl'n nich dänn Buuk to unsern Gott moaken. En anner Sprüchword sägt ook: Wer sick will ehrlich un redlich ernähr'n, de mütt vöäl flicken un weinig vertähr'n; un ’t is nich dät erstemoal, dät up den Wohlschmack de Bettelsack folgt hät. - Doch we willn düt Fatt nu to¬ schloan, un ick will up de anner Siet moal seggn: Mit Karg'n un Darb'n bi ’t Mul anfang'n, dät döcht eben so weinig wat, as dät Verbring'n; nee, wat 'n sick spoart an 'n Mund, dät fritt Katt un Hund; un Jesus Sirach sägt: Van sönn'n rieken Filz da schnackt de ganze Stadt öwwel van. Et gift öäwer sönn' Lü ook, de sick ganz goot nähern künn'n öäwer se knappsen 't sick af, äten sick ━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━ — 71 - man halw satt un stippen d' Pelltüffeln in 't Sold, bloß dät de Geldklumpen grötter werd. Dät se sick en nee'n Rock tügen, dät hölt schwoar, denn ehr se en Doaler Geld utgebn scholln, lewer boahrn se sick en Lock in ’t Knee. In är Oeller wolln s' denn woll noch gärn wat geneeten, öäwer denn is de Moag'n tohoopschrummpt un will nist mehr annehm'u. Doch dät geiht mi nist an, un se müdd'n 'n Doktor froag'n, dät de Droppens verschriwt. Wat mi öäwer wat angeiht: Bi sönn' Minschen heet dät Sprüchword ook: Wer Geld un Goot denkt to erlang'n, mütt allererst bi d' Arm'n anfang'n, nich dät er jüm wat gift, sonnern dät 'r jüm so goahn lett un öäwer de schlimm'n Tieden wunnert un dät he sülm so arm is. Almosen gebn moakt öäwer nich ärmer, un wat de Arm'n krieg'n, dät is en Captoal, wat de lewe Gott sülm verzinst. Wat sönn Minsch Annern geb'n mütt, dät gift he schlecht; de Arbeits¬ un Handwerkslü tüht er af, so vöäl er kann, wenn er jüm dät Bloot utsug'n künn, he dä ’t ook noch, un so moakt 'r ’t in all d' Stücken. Wenn ick ’t nu noch moal kort tohoop nehm'n do, so will dät Sprüchwoord segg'n: Geld un Goot to erlang'n is nich unrecht, een mütt man Jerern liek un recht dohn un de Arm'n un dann lewen Gott nich vergäͤten; un denn mütt 'n sick up een Stä vör dät Verbringen un up de anner vör dät Karg'n un Filzen in Acht nehm'n. Un de Punkt van dät Verbring'n is besonners de jung Lü an¬ toroaden: Junges Blut, spar dein Gut, Armuth im Alter wehe thut. Woehr hät woll de Schnierer en heel Büchs, un de Schoster heel Stäweln? Sä dät is öäwer nich got, wenn se dät nich hebb'n, denn so vöäl Tied find't sick mankher woll, dät se sick är eig'n Klerungsstücken in Stann holl'n könn'n. Et kümmt ━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━ 72 - öäwer goar to licht so, dät 'n sien eig'n Wesen vernoa lässigt un vergitt, wenn 'n ümmer föär anner Lü arbeid't. Wenn 'n Schoster orrer 'n Schnierer sien Fro un Kinner rechtlich döärchbring'n will, un he mütt doarum van Moarg'ns fröh bet Oab'uds spät up 'n Schämel sitten, denn kann ’t woll koamen, dät he denkt: „I du moakst so vöäl nee Büchsen un Stäweln in de Welt föär anner Lü, wenn dien eig'n denn ook wat kloatrig utsehn; du drögst se doch mit Ehr'n un mit en got Gewissen." In dön'n Fall is dät wat to entschüllig'n, öäwer recht is ’t ümmer nich. Up sien eigen Lief un Leben mütt de Minsch wat holl'n, un dät mütt äm nich egoal wåsen, wo he geiht; wat schall 'n denn woll van sönn'n Schmärfink denken? Un so wat schlickt sich goar to licht in, un de Minsch hät 'r bald goar keen Arg mehr ut. Ordnung dät is dät halw Leben, un doa kann ook jerer Minsch henstreb'n, dät et oarndlich bi äm utsüht. Ick will nich segg'n dät et alle Doag geputzt, polirt und blank gemacht wäsen schall, dät geiht bi 'n gemein'n Mann nich so, öäwer bessenrein kann ’t ümmer holl'n werd'n. Un up de Oart döärft ook en Schnierer keen Lock in sien Büchs hebb'n, un dänn Schooster sien Soal'n müdd'n nich kaput wäsen, süß döäg'n se nich. Düt künn nu Een'n orrer 'n Annern in d' Höärn dröähn'n (ook sönn'n, de nich groa Schnierers orrer Schosters weer'n, denn wenn 'n Een'n mit 'n rechten Noam'n nömt, denn sett't 't oft dick Müler); öäwer dät schall ’t ook, wenn ’t nörig deiht, un he schall ': denn hinfüro bäter moaken. Düt was nu wat van de butwennigen Löcker, nu gift et öäwer ook up düsser Welt noch inwennige Löcker, un up de will'n we dät Wort ook noch düd’n. De Lü, de Annern de inwennig'n Löcker flicken scholl'n, dät sünd tum ersten de Pasters un Scholmesters un de Oellern un Lehrmeisters un Herrschaften, un noaher jerer anner Minsch ook, de en Annern up 'n rechten Weg helpen kann. Wenn up dö Lü nu dät Sprüchwort passt, wat ick hier bomm'n schräb'n hew, denn is dät en ganz schlimm Geschicht, vöäl schlimmer, as wenn en Schnierer Löcker in d' Büchs' hät. Oeäwer et find't sick doch, dät öftermoals so Eener an anner Lü herumflickt un up 'n nau'n Hoar wett, wat ━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━ 73 Recht un Unrecht is, un dät sägt er jüm ook ganz scharp, un hinnerher heet 't van äm: Richt't ju noa mien Wöör, öäwer nich noa mien Doaten. Ick will ääwer wetten so hoch Eener will, dät de Lü allebott mehr noa de Doaten dohn, äm as noa de Wöör. En oll Kräwt ha to sien'n Söähn sägt, åm as de majorenn woard'n har: „Mien Söähn, nu krup öäwer nich ümmer trügut, sonnern goah doahen, wo di de Näs' hensteiht." „Jä, Voarer, hä de Jung sägt, „wenn ick ’t van Ju man erst annerst seh'n har; Je moaken ’t ja sülm ook so." Sönn Ver- moahnung schall woll wat helpen, wenn een Aesel dänn annern Sackdräger schimpt. Wecker also inwennig an anner Lü flicken deiht, de mütt sick sülm recht vöär de inwennig'n Löcker in Acht nehm'n Un denn mütt he jo nich noa dät Wort goahn: Doanoa de Mann is, doanoa werd am de Quast bunn'n, sonnern hier werd de Quast allerwärts egoal bunn'n. Gott gift woll de Koh, Oewer nich dann Strick doato. Wat mehr is, de Koh orrer dät Strick, dät wett en Jerer; un wat dät Sprüchwort hier bedüd'n schall, dät is ook nich schwoar intoseh'n. Et schall so vöäl segg'n: Gott gift uns woll dät Grot un de Hauptsach, öäwer he¬ lett dät Klein feil'n, un dät mütt Jerer sick sülm anschaf¬ fen, süß har he 'r ja goar nist bi to dohn un künn All'ns man so hennehm'n, äm as wenn 'r'n Koh hät, denn mütt 'r sick een Strick doato dreihn orrer toseh'n, wo he een'n herkrigt. Tum Exempel. De lewe Gott hät di gesunne Glied¬ moaßen geb'n, en poar Arm', de wat angriepen könn'n, un di fecht't 't so groa nist an; - dät is de Hauptsach. Wenn du di nu hinner 'n Oab'n in 'n Grotvoarerstoahl sett'st orrer läͤgst di up de ful Bär'nhut, denn werd'n di ━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━ 74 keen broat Dub'n in ’t Mul fleg'n; wut du also dien'y Unnerholt hebb'n, got, denn arbei flietig un bruk de Kräf¬ ten, de di de lewe Gott geb'n hät, - süh, denn häst du dänn Strick doato. — Orrer Eener is klok as en Juden¬ kind un hät vöäl Verstand; he werd öäwer bi all dem nist lehr'n, wenn 'r ful is un deiht nich Aernst doato, dät 'r wierer koam'n will. Ne, he schall wokern mit dät Pund, wat de lewe Gott äm anvertroet hät, denn so werd he ook wärrer en Strick krieg'n to sien Koh. — Orrer toletzt. Du wutt hier in düsser Welt dänn Seg'n Gottes hebb'n un noa de Tied de ewige Seligkeit. Süh, de Hauptsach doato hät de lewe Gott di geb'n, dät heet, he hä sien'n Söähn Jesum Christum in de Welt schickt, de hät hier lehrt un läd'n un stoarb'n; un de Urkunn doavon, dät he ook föär di koam'n is un dät ook di dät gelt, de häst du in Hänn, dät is de Biwel. Nu sett di nich mit är ut 'nanner un loat se in ’t Oll'ndeel trecken un up ’t Börd ligg'n un bestöb'n, sonnern lies flietig doarin un doh doa¬ noa, wat du lest häst, bä tum lewen Gott, dät he dien'n Glob'n mehr'n woll un verløat di ganz up äm, denn werd ’t di geling'n un du werst ingoahn tum ewig'n Leb'n. So hät de lewe Gott all de Lü de Koh geb'n öäwer 'n Strick feil'n loaten, un nu will he seh'n, wecker doanoa arbeid't, dät 'r dänn ook krigt. Wecker de Woahrheit sägt, sind't keen' Herberg. Dät is goar nist Nees, dät is van Oellers her all so wäst. We lesen in de Schrift van dänn Propheten Elias, dät he dänn König Ahab de Woahrheit sägt hät, dät de König un sien Hus dät Unglück öäwer 't Volk bracht har döärch äre Schlechtigkeiten. Na ick glöw, de, König Ahab was woll non nich so schlecht, as sien gott¬ loses Wief, de Jesebel, öäwer dät geiht uns ja hier wierer ━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━ 75 nist an, Genog Elias kreg doaföär, dät he de Woahr¬ heit sägt ha, keen Herberg in Ahab'n sien'n Palast, son¬ nern he musst flüchten un sick in Wüsten un Höhl'n sien Herberg söken. Noch schlimmer kamm Johannes der Täufer in ’t nee Testament bei dänn König Herodes an; weil he segg'n dä: „Es is nich recht, dät du dien Bro¬ rersfro häst, doarum mnsst ’r ’n Kopp hergeb'n. (Et passt sick hier wärrer, dät dät Wief vöäl schlechter was, as de König Herodes). Un wo hät ’t unsern Herrn Christus hier up Erd'n goahn? Hät he Herberg fund'n doaföär, dät he de Woahrheit sä? O nee, et heet oft: „Doa heel'n de Juden Roath, wo se äm woll umbring'n künn'n, orrer: „Doa nehm'n se Steen'n up." — Un dät is nu so in Gebruk bläb'n, dät de, wecker de Woahrheit sägt, hüt to Doag ook noch keen Herberg sind't. Wovan kümmt denn dät? Na, dät is mich wietlöftig to vertell'n. De meisten Minschen sünd ganz tofräd'n mit sick in är'n Sünd'n; se hebb'n entweder goar keen Erkenntniss doavan; orrer se will'n 'r ook absichtlich in blieb'n; Jerer hät so sien besonnern Sünd'n, de he leef hät un ümmer wärrer deiht, de Een dö, de Anner de, un se sitten doarin as in en week un warm Nest. Nu kümmt Eener mit de Wahr¬ heit, un dät is en bitter Pulwer intonehm'n. Schall nu de Sünner ut sien Nest herut, denn brummt he un stellt sick wild un ungebärig an; un wecker äm de Woahrheit sägt hät, dänn hölt he föär sien'n Fiend. Ook hät jerer Minsch sien gehörig Portschon Stolz in sick; hät he nu wors feilt un Unrecht doahn, un ’t sägt äm Eener de Woahrheit, dät kann he nich verknusen un he gift äm keen Herberg, sonnern wiest äm de Döär. Düt weer de Ant¬ wort up de Froag. — Oeäwer doarumhalb'n scholln we doch de Woahrheit segg'n un to dät Bös' nich still schwieg'n, orrer goar et got heeten. Der Menschen Feind, Gottes Freund, heet et, wenn uns de Lü doarumhalb'n nich lied'n möäg'n. Ick mütt öäwer gliek bemerken, dät vöäl Min- schen de Woahrheit mit Grofheit verwesseln, un wenn se segg'n: „Dänn hew ick moal de Woahrheit sägt," denn mein'n se doamit, dät se grof wäst sünd, as Bohn'n¬ stroh; de Grofheit öäwer bätert Keen'n, sonnern erbittert äm bloß. ━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━ 76 - De Woahrheit to segg'n, dät is nu besonners de Pasters är Amt, sowoll up de Kanzel, as ook annerwärts. Wenn de Paster nu en stumm'n Hund is (as de Schrift sick utdrückt), un sägt weinig van de Sünd'n un nist van de Bekehrung, dät is en schlimm Ding. Wenn he prärigt van de Voggels, wat se roar sing'n un dät de lewe Gott se all ernährt, jerern up sien Oart; un van de Blom'n, wat se glatt blöh'n; un dät Gott föär Alln's sorgt un uns Minschen noch vöäl lewer hät äm as all de Krea¬ tur'n, öäwer we scholl'n ook got sin un ümmer bäter werd'n, keen'n Rumor in de minschlich' Gesellschaft moaken un uns anstännig bedroag'n, de Arm'n God's dohn un öäwerhaupt so leb'n, dät we an unsern Enn moal mit Ruh un Tofrädenheit up unsern Lebenslop seh'n könn'n; mannigmoal kümmt he ook up 'n Dod, un dät we All sterb'n müdd'n, nn wo mannig Eener all up 'n Kirchhoff liet, dänn we kennt un leef hat hebb'n (un doabi koam'n gewöhnlich de Throan'n, un vöäl Lü mein'n hinnerher, de Paster ha ’t doch goar to schön moakt); - ick segg, wenn he so prärigt, denn is dät freilich alltohoop woahr, doa¬ geg'n is nist intowend'n, öäwer bi dö Oart prärig'n kümmt de Paster mit sammt sien Tohörers richtig an de Himmels¬ döär vörbi, doadöärch werd keen Minsch selig. De To¬ hörers holl'n sick in ärn Gedanken alltohoop föär gode Christen; gahn se nich benoah all Sönndag noa d' Kärk, und wenn de Tied um is, un se hebb'n ook woll noch en Ding up 'n Kärfstock stoahn, wat jüm dät Gewissen wat unruhig moakt, tum heilig'n Nachtmoahl? Wat feilt jüm denn woll noch? - Et feilt jüm un ärn Paster noch All'ns De Paster mütt prärig'n Buße un Glauben. Mit de Sünd'n an 'n Minschen verhölt sick dät ungefähr so, as wenn Eener sönn'n oll'n oapen Schoad'n an 'n Körper hät. Wenn doa nu en oarndlich'n Dokter to kümmt, de plägt nich lang to ploastern un to pinseln (mannigmoal werd dät ook woll anwendt), sonnern he schnitt un brennt de Wunn oarndlich ut, dät se heil'n kann. So mütt ook de Sündschoad'n nich beploastert un bepinselt, sonnern herzhaft angräp'n werd'n un wenn ’t ook weh deiht. De heilig'n tein Gebot, dät is de Spegel, doarin könn'n we seh'n, wo 't mit uns steit, un doadöärch mütt ━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━ 77 — de Minsch ut sien'n Süͤnd'nschloap upweckt werd'n. Doa¬ rum mütt de Paster sönn' Städ'n ut de Schrift nich weg¬ loaten: „Ich will die Sünden heimsuchen!" „Ich der Herr bin ein verzehrendes Feuer!“ „Gehet hin von mir, ihr Verfluchten, in das ewige Feuer!" He mütt 'r ook keen Boomwull umwickeln, dät se nich so scharp dräpen; ne, doarum stahn se ja groa in de Schrift, dät se dräpen scholl'n. Nu heet et: „Das Gesetz ist ein Zuchtmeister auf Christum," un wecker also öäwer sien Sünd'n herz¬ liche Reue und Buße empfind't, dänn gelt dät Wort Jesu: „Kommet her zu mir Alle, die ihr mühselig und beladen seid, ich will euch erquicken. — Düt is de Weg noa 'n Himmel, un wierer gift et keen'n; un sönn'n Prärigten, wo nich de Rä is van de Sünn, van Buße un Bekeh¬ rung, van Gnade, un van unsern Heiland Jesus Christus, de döäg'n nist, un wenn se süß ook noch so schön un ge¬ lehrt weer'n. Wenn öäwer en Paster so prärigt, denn is ’t ook ganz gewiss, dät he bi vöäl Lü keen Herberg find't; doarumhalb'n fann he ’t öäwer doch nich loaten, denn de lewe Gott will all de Seel'n moal van äm förrern, un dät is gewiß nist Lichtes. Na nu noch en koart Recept tum Beschluss. Wenn di Eener up dien Fehlers upmerksoam moakt, un sägt di de Woahrheit, denn moak nich en Gesicht as söäbn Doag Unwärer doato, sonnern denk, dät is dien Fründ un gif äm Herberg. De Woahrheit sülm öäwer gif ook Her¬ berg un schüͤttel se nich af, as de Hund dänn Reg'n; loat 't öäwer ook jo nich bewend'n bi gode Vöärsätz, — mit gode Vöärsätz is de Weg noa d' Höll' ploastert, son¬ nern wenn du torecht wiest bist, denn do ook doanoa. — Insonnerheit öäwer hör gärn de Woahrheit van dänn, de van sick segg'n kunn, wat keen Minsch van sick segg'n kann: „Ich bin der Weg, die Wahrheit und das Leben, un bedenk dät Wert, wat he sägt: „Wer aus der Wahr¬ heit ist, der höret meine Stimme." ━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━ 78 So as 'n in ’t Holt rin schreet, so schreet ei wärrer rut. Düt Wort gelt toerst föär de Froenslü, de en Mul an ’n Kopp hebb'n, wo ’n Müs' un Ratten mit vergeb'n künn; un denn ook twetens föär all d' anner Lü mit. Dät Schreen un Lärm'n döcht öäwerhaupt nist, will ick moal segg'n; doaföär lewer dät sachtmödig un bedächtig segg'n, dät is 'n ganz Deel bäter. Wecker ’t all moal hört hät, wenn sick en poar oll Wiewerr schell'n (orrer sick de Woahrheit segg'n, as se mein'n), de hät gewiß dacht, doa weer'n en poar Schrub'n losgoahn, sönn Oekelnoam's hang'n s' sick unnerlangs an, un so holl'n se sick enanner vör, wat se Tied Leb'ns utfräten hebb'n. Wenn de Een nu dät Mul heel, denn müsst sick de Anner van sülm woll geb'n, denn twe Hunn blöäken länger, as een. Noa- her kann ’t noch koam'n, dät se en Process doaröäwer an¬ fang'n, un sick in är'n Leb'n nich wärrer grön werd'n. Doarum sägt de Schrift nich mit Unrecht: „De Tung is sönn klein Ding un richt't doch unbännig'n Schoad'n an. Kiek an, en klein Für, wat föär 'n grot Holt kann ’t nich anstäken? So moakt de Tung de Minschen uneenig unner nanner; se verstört Fürstenthümer un Länner; Vöäl sünd all dörch ’t Schwert umkoam'n öäwer dörch gottlos' Müler noch vöäl mehr. Du vertüünst dien' Göärns mit Doarn, worum hangst du nich ook en Schlott vör dien Mul?“ Un Salomo sägt in sien Sprüchwöör: „Wecker klok is, de hölt sien Mul." — Düt was nu wat öäwer dät Bös'-in='t-Holt-rinschreen. Wenn 'n nu öäwer got noa ’t Holt rinschreeet, denn schreet ’t ook got wärrer rut; dät heet, wenn de Een gelassen un sachtmödig un fründlich is, denn werd de Anner toletzt ook so, wenn 'r süß ook wat gnarrig un gnewig weer; probeer ’t man moal, ob ’t nich woahr is. Et is en ganz proboates Mittel to ’n goden Hus un Ehestand, wenn 'n up de letzt' Oart noa düt Sprüch¬ wort deiht. In 'n Ehstand hät et mannigmoal würklich ━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━ 79 wat to dohn, wenn All'ns got goahn schall. As de Lü noch Freer un Brut weer'n, dunn woll he är benoah vör Leew upfräten, - un acht Wochen noa d'Hochtied deiht 't äm all Leed, dät 'r ’t nich doahn hät. Wenn de een Part nu wat ballstürig is, orrer wenn dänn Een'n de Kopp moal nich recht steiht, un de Anner räsonneert 'r denn ümmer geg'n an, denn steiht bald All'ns in Für un Flamm'n, un wecker vörbi geiht, hät nog to tohör'n; un dät kümmt toletzt so, dät se sick goar nist mehr in Goden segg'n könn'n, sonnern sick ümmer bieten un kratzen. Jä een scholl 't nich denken (un ick kann ’t woll sicher hersetten, denn et is nich dät erst' Moal, dät et so kümmt), dät se sick noaher bi de Bösten kräg'n hebb'n un hau'n sick, dät se de Frei krieg'n. To de Werthschaft hät denn natürlich Keener mehr Lust, van Vörwärtskoam'n is keen Rä, un se hebb'n bald nich mehr, as van 'n Lief up 'n Tunn. — Een Fro, de sick ook nich mit är'n Mann verdroag'n kunnt ha, ha 'n Doc- ter um Roath froagt, wat se woll moaken scholl. „Jä, Fro, ha de Docter sägt un sick doabi hinner d' Ohrn kratzt, „düt is en ganz schlimm Geschicht, hier helpt wärer Krut noch Ploaster, ick will är öäwer doch en goden Roath geb'n; wenn är Oll moal wärrer brummt orrer wat wunnerlich is, denn nehm' se man ’t Mul so lang vull Woater, bet ’r wärrer got is. Dät helpt." Et hät ook würklich hulpen, un et schall moal Eener road'n, wo dät togoahn hät. — Ick will nu nich segg'n, dät Jerer in dön'n Fall dät Mul vull Woater nehm'n schall, sonnern he mütt denn desto fründlicher wäsen un nich wärrer schelln, denn kümmt dät Alltohop wärrer torecht. Een hät ’t woll all erlewt, dät de Anner denn ook wärrer fründlich woard'n is as en Ohrwoarm un is um 'n Finger to wickeln wäst. Dät öäwer allerwärts Frä holl'n un nich schimpt un schull'n werd, wünsch ick van Herzen, un Jerer mütt 'r dät Sienig to dohn. ━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━ 80 Wer siene Schoh sick sülm kann slicken, De döärft se nich noa 'n Schoster schicken. Ebenso: Wecker sülm en Flicken an sien Büchs setten kann, de brukt s' nich erst noa 'n Schnierer to droag'n; orrer wecker sülm en bitschen mit Lehm un Kalk schmär'n kann, de brukt 'n Möärker nich bi jerer Kleinigkeit to hoal'n; un so is ’t got, wenn 'n van all Ding wat ver¬ steit un sick doamit behelpen kann. Tum ersten spoart 'n doadöärch vöäl Geld, denn wenn dät ook ümmer man weinig kost't, Een's kümmt doch tum Annern, un so lap¬ pern sick sacht en poar Doahler weg. Tum annern heet et: Wer siene Sach will hebben recht, de mütt sülm sin Moagd un Knecht; wenn 'n sick so allerhand Kroam sülm moaken kann, denn richt't 'n sick dät so in, as 'n ’t hebb'n will, Annern de bullern doa oft rasch öäwer weg. Sülm is de Mann, un wat 'n sick so sülm moakt hät, doa hät 'n denn ook 'n vöäl grötter Frei an. Tum drütten kann 'n anner Lü denn ook 'n Gefall'n dohn un se möäg'n ee'n lieden: Den Geschickten hält man werth, den Ungeschickten Niemand begehrt. Sönn geschickt' Lü sünd ook gewöhnlich fidel un goder Ding, dät bringt dät Handwerk all so mit sick; öäwer wecker nich wierer geiht, as 'r mütt un bang is, dät 'r licht to vöäl lehr'n künn, de is ook oft ver¬ dreetlich un grämplich, un he ärgert sick, dät äm sien eig'n Näsenspitz in ’n Weg sitt, wenn 'r in d' Welt rin kiekt. Mi kümmt ümmer sönn geschickter Minsch, dänn All'ns kleed't, un dänn sien Hänn All'ns noamoaken könn'n, wat sien Oogen sehn, sönn Minsch kümmt mi ümmer vör, als mannig'n Oll'ndeelsvoarer sien Dischkasten; doa haͤgt he All'ns in up, wat man halweg to bruken is: Reems, Schnöör, Droath, Knööp, Noageln, oll Metsers, Tünner- büssen, Füürsteen, Spölken, Döschflegelkappen un wat so mehr is, un wenn he en Ding bruken will, denn grippt he bloß in sien'n Dischkasten herin. - Wecker nu so ge¬ schickt werd'n will, de mütt fröh doamit anfang'n un sick keen Ding verdreten loaten, un wenn 't man weer, en ━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━ 81 oll'n Oab'n to schmär'n un rein to moaken. Vöäl Lü mein'n nu öäwer, et hört mit to de Vörnehmigkeit, dät 'n sick allerwärts ungeschickt bei anstellt, jüm weer dät en oarndlich Schann', wenn se düt un dät all doahn han; ick öäwer segg kunterher so: Arbeit schimpt nich, un loat 't wäsen, wat ’t will; een kann so wat All'ns mitdroag'n un wenn 'n ’t spärerhen moal nich brukt, denn schoad't nist, dät 'n ’t kann. Et is got, wenn 'n sick öäwerhaupt nich ümmer up anner Lü verloaten mütt; wecker dät üm¬ mer mütt, de is oft verloaten nog; en mütt All'ns gärn sülm doh'n, wat 'n kann. Van ’t anner Stück. Weil we Miuschen nich alleen hier up Erden leb'n mit unsen Körper, sonnern weil we hauptsächlich ook noch en Seel hebb'n, tum ewig'n Leb'n bestimmt, doarum scholl'n we ook nich bloß doarup den¬ ken, wo we all de Knäp herkrieg'n will'n, dät we hier am besten döärchkoam'n, und we scholl'n uns hier nich to fast anbo'n, as woll'n we hier ewig leb'n. Doarum hebb'n uns' Vöärfoahr'n ook öftermoals an är Gebörer dänn Spruch anschräb'n: Wir Menschen bauen fest, Und sind nur fremde Gäst'; Und wo wir sollten ewig sein, Da bauen wir gar wenig ein. So schall ’t öäwer nich wäsen, sonnern we scholl'n insonnerheit föär unse Seel sorg'n un ick plåg doarum ook gärn noch en poar Bröcken föär de Seel mit antohang'n. Dät will ick denn ook dütmoal nich versüm'n. We hebb'n eb'n van ’t Schohflicken hat, un dät ’n dåt wo möäglich sülm dohn schall, un so wat mehr. Nu will ick moal noch en Kleed anföhr'n, woran we ook ümmer goar to gärn sülm flicken will'n, wat we doch nich scholl'n, un wat ook nänig to helpt. Dät is dät Kleed unserer Ge¬ rechtigkeit vör unsen Herrgott. Düt Kleed süht nu van Natur ut as 'n beschmärt Kamsol, vull Löcker van bom bet unn'n, so as ’t de Beddellü woll anhebb'n. De Dreck öäwer un de Löcker doaran dät fünd all de Sünd'n geg'n de heilig'n tein Gebot, de we van Jugend up doahn hebb'n, so vöäl, dät we s' nich tell'n könn'n, dät we s' ook nich moal all kenn'n, as de Schrift sägt: „Wer kann merken, ━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━ 82 wie oft er fehlet? Verzeihe mir die verborgenen Fehler." Düt Kleed versöken we Minschen öäwer doch to waschen un to flicken, we prün'n ’r ümmer an herum un will'n döärch unse goden Werk dän lewen Gott dänn Himmel afverdeen'n. Ja wölk Minschen mein'n aheel, se dähn noch öäwerleirig vöäl, se dähn de Arm'n God's, se ging'n noa d' Kärk un to Tied tum Nachtmoahl, se flookten nich, se han noch nich falsch schwoar'n, se streed'n sick nich mit anner Lü, keen Minsch ha jüm all besoapen in 'n Rönn¬ steen funn'n, är Fro han se noch keen untoag'n Wort sägt, un so wat mehr. Wat sägt nu de Schrift? „Wenn ihr Alles gethan habt, dann sprechet: Wir sind unnütze Knechte, wir haben nur gethan, was wir zu thun schuldig waren. Un wat we to dohn schüllig sind, dät dohn we noch lang nich, keen Eenziger. Hier verstoah mi man Keener unrecht. Et is goot un recht, dät we uns ut all unsen Kräften bestreb'n, Gott's Will'n to dohn, öäwer et reckt man nänig doamit hen. - Wat is denn nu to moa¬ ken? — Et is en Meister van 'n Himmel koam'n up unse arme Aer un to uns sünnige Minschen, de will uns dät Kleed der Gerechtigkeit geb'n, worin we vör Gott bestoahn könn'n. Dät is unser Herr Christus. Christi Blut und Gerechtigkeit Das sei mein Schmuck und Ehrenkleid; Damit will ich vor Gott besteh'n, Wenn ich zum Himmel werd' eingeh'n. Dät lehr'n ja de klein'n Kinner all, wenn se erst halweg en bitschen schnacken könn'n, un et is Schoa, dät we Groten et so licht vergäten un verlehr'n. Denn we hebb'n dät noch vöäl grötter nörig, as de Kinner, un geg'n dänn lewen Gott genoahm'n sünd un blieb'n we ümmer arme Kinner, un wenn we ook vör Oeller mit Krücken noa d' Kärk goahn müssten. Nu de Summa. Wecker also sien Sünd'nälend föhlt, de fang nich an, sick sülm wat to arzen, sonnern denk', wat de Schrift sägt: „Ich bin der Herr, dein Arzt;" he mütt dänn lewen Gott sien Herz hengeb'n, as de Schrift sägt: „Gieb mir mein Sohn dein Herz;" he mütt to dänn lewen Gott bäden, dät he äm um Christi will'n gnädig wäsen un siene Sünd'n vergeb'n woll, un de lewe Gott erhört äm ook ━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━ 83 — ganz gewiss: „Bittet, so wird euch gegeben; suchet, so werdet ihr finden; klopfet an, so wird euch aufgethan. Un ick woll, dät düt vöäl Lü lehrten, denn dät helpt nich bloß föär de Tied, de geiht bald hen, sonnern föär de lange Ewigkeit. Wat dienes Amts nich is, doa loat dien'n Vöärwitz. En klein Geschicht. In de Tieden, as de Bur'n noch mussten to Hoaf goahn, un wecker 'n halb'n Meß unnerweg'ns verlor orrer dänn Ackervoagt nich recht pareer'n woll, woard in 'n Drög'n bracht, doa keem'n ook moal en poar Bur'n up dre moal veeruntwintig Stund'n in ’t Lock, se mußten also woll gehörig wat utfräten hebb'n. De Justizamtmann et was doa ook en Gesammt= un Kreisgericht, ha dunntomoal en jung'n Schriewer, de ha dänn Spruch non nich lehrt: Wat dienes Amts nich is, doa loat dien'n Böärwitz; un et is bäter, een lehrt dät bi Tieden, ehr 'n van weg'n dänn Vöärwitz in 'n sur'n Appel bieten mütt. Dön'n Schriewer sien Amt was einklich to schrieb'n, un wierer nist, un ’t stund ook wierer nist in sien'n Kontrakt, un up 'n Siet musst he veeruntwintig Reeg'n schrieb'n und denn kreeg he föär 'n Boag'n een'n Gröschen, un de Gröschen ha dunntomoal noch twölf goot Pennig un ’t stund sönn Fridericus Rex up. Oäwer he bekümmert sick doch noch um Ding', de sienes Amts nich weer'n un de äm ook nist inbrachten. Eenmoal hebb'n s' äm öäwer doch wat inbracht, nämlich as de twe Bur'n in ’t Lock seeten. Doa kümmt he een'n Merrag wärrer vör de Ge¬ fängnißdöär un horkt erst, ob se sick woll Bös's orrer God's van 'n Amtmann vertellten, und will sick denn buͤcken un in dät Lock rin kieken, wat in de Döär weer, ━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━ — 84 un wodöärch de dät Aeten kreeg'n, de 'r inseeten. Dänn een'n Burin weer däwer sien Besöök gistern all ungeleg'n wäst, un doarum har he sick frisch torecht moakten Lehm mit herin noahm'n, um äm doamit dät Willkoam'n to geb'n, wenn he jo wärrer keem, un de Schriewer dacht doa nich up. Also kreeg he ’t van inwennig herut groa up de Bost, und weil he ’n Rock nich toknööpt har, so drapp ’t 'n Bostdook un ’t Himm noch mit. He moakt dät nu man nothdürftig af, un ’t was noch got noog to sehn, un ging spoarnstrieks noa 'n Herrn Amtmann, de in 'n Goarn spazeer'n ging, un statt't äm hiervan Be¬ richt af. Oeäwer de lacht mit ’t ganz Gesicht doaröäwer un rückt sien Kapp up ’t rechtern Ohr un sä: „Was hat Er da zu thun, lass Er seine Nase da weg Un dät was All'ns, wat 'r sä, un ’t was ook genoog, un de Schriewer ha ’t billiger hebb'n kunnt, wenn he fröher moal dät Book Jesus Sirach am drütten, Vers 24 upschloan un lest un doanoa doahn här. Wo he öäwer nich wärrer noasehn hät, dät kann Jerer licht road'n. Nu, de Bur is doarum ook nich los koam'n, sonnern hät mit dänn an- nern noch richtig sien Tied brumm'n musst. Nu merke erstlich: Wenn Een'n en Unfall begeg'n deiht, denn moak di nich lustig doaröäwer un wutt äm wiesen, dät du nich inspunnt bist, un öäwerhaupt, wo du nist to dohn häst, doa loat dien Nås' weg. Un tum annern. Wenn Eener so bi di noa ’t Fin¬ ster rin kiekt, as hier, denn do, as ob du 't nich sühst, denn werd he ’t am lichtsten möög; un schmiet ook nich mit Lehm, denn dät Himm mütt ja wärrer utwuschen werd’n. Undank is der Welt Lohn. An düt Sprüchwort hät sick mannig Eener benoah dät Mul all an intwei schnackt und hät wunnert un loamteert öäwer dänn Undank van de Minschen, — un ━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━ — 85 — he hät 'r nich up koam'n, dät he sülm bet däwer de Ohr'n doarin stickt. Ick will hiervan noaher mehr segg'n. O ja, Undank is der Welt Lohn, dät is eenmoal nich annerst, un 'n Stank föär 'n Dank to krieg'n; doanoa brukt 'n nich wiet to lopen. Dät Wort „danken" hört sik benoh an as „denken;" de meist Minsch denkt öäwer nich gärn, weinigstens nich so wat, wat de Seel Nutzen bringt, sonnern he itt un drinkt un sorgt föär Klerung un Geld un Vergnög'n; weil dät recht Denken nu nich mehr Mo is, doarum is ook dät Danken afkoam'n. Doa sünd de Kinner undankbar geg'n de Oellern un denken 'r weinig an, wat de Oellern an jüm doahn hebb'n; wo mannig Nacht hät de Mutter bi dät Kind woakt, wo mannig'n sur'n Schweetdroppen hät de Voarer vergoaten, de Kinner to ernähr'n un hät gärn All'ns an jüm an- wend't, hät ’t sick woll sülm enttoag'n und jüm hengeb'n; dät Herz in 'n Lief deiht een'n weh, wenn 'n noaher mannigmoal süht, wo de Söähn de Oellern dät oft Dank wett; doa kann de oll Mutter Hunger und Kummer lied'n, dät kümmert åm nich, un he is groff geg'n är; un een süht ’t woll, wenn se erst ut 'n Weg weer, dät weer äm am lefsten. Et is sien Mutter und se hät föär äm sorgt un äm wat lehr'n loaten un äm All'ns geb'n, — öäwer dät is joa eenmoal so, un de Mutters moaken dät nich annerst. — Undank is der Welt Lohn. Wenn de Oellern so oft mit Undank lohnt werd'n van är eig'n Kinner, wat scholl'n sick denn wunnern, wenn 'n dänn Undank al¬ lerwärts drippt? Doa was en jung'n Minschen, de woll gärn wat lehr'n, öäwer he har keen Mittel doato. He har öäwer in Verrer, de noch wietlüftig mit äm Frünn de hät äm toerst weer, all hunnert Morg'n een'n Klut: sülm unnerwies't un noaher in all d' Stücken fort hul¬ pen. Nu öäwer wat ut dänn jung'n Minschen woard'n is, passt dät Sprüchwort got up äm: „Wenn de Schwien satt fünd, denn stöten s' 'n Trog um;" he wett nich mehr, dät de Verrer äm so vöäl Godes doahn hät un kiekt äm nich an, un he meint, wunner wo klok he geg'n sien'n Verrer woard'n is, de Aesel, un he schall erst noch lehr'n, wat de Oll an de Schohsoal'n aflopen hät. Dät is de Undank. - Wierer heet et: Lehn'n moakt Fründschopp ━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━ 86 — däwer moahn'n moakt Fiendschopp. Doa borg moal Een'n wat un du wutt ’t noaher wärrer hebb'n, föär Mulzinsen brukst du oft nich to sorg'n, de krigst du duw¬ welt un dreefach und föär all dien Gefälligkeit kriegst du wärrer 'n Stank föär 'n Dank. Orrer de Schuldner is ook woll goar nich moal Will'ns wäst, di wat wärrer to geb'n un hät so wirthschaft't, dät du hinnerher fleiten un di noaher an dät Wort holl'n kannst: Wo nist is, hät de Kaiser sien Recht verloar'n. - Orrer en Handwerksmann hät lang borgt un will allendlich sien Geld hebb'n. Wenn he nu sien Rechnung schickt, denn sund de Lü öfter so un¬ geschickt un groff un segg'n: Wenn ’t so wiet hi äm all is, denn ha ’t ja mit düt Bitschen ook non nich sönn Jil; öäwer we will'n wegtrecken van äm un bi 'n Annern moaken loaten. - Düt weer'n sönn poar Prob'n van dänn Undank; ’t is nu woll noag doavan. Nu sägst du woll: Wenn ’t so in de Welt hergeiht, denn müsst 'n Keen'n Gødes dohn, een wett ja nich, wat de Lohn doaföär is. I bewahr, Fründ, doarum hew ick dät Börgt' nich hierhersett't, dät du up sönn Ansichten koam'n schast. Du schast ja nich God's dohn, um Dank to krieg'n, sonnern weil et dien Pflicht is, un du müsst ook goar nich annerst könn'n; du schast sogoar God's dohn, un wenn du vörher insühst, dät ’t di mit Undank betoahlt werd. Doa seh di moal dät Exempel van unsern Herrn Christus an: wat hät he lehrt un prärigt, wat hät he Kranke gesund moakt! Un nu will ick moal froag'n: Wo vöäl Dankboare fund he unner de, de he God's doahn ha? Van tein, de he heilt har, kamm Eener wärrer un dankt äm, un de Vöärnehmsten in 't Volk sän sogoar, he dreew de Döwels ut döärch dänn Bömsten van de Döwels. He leet sich öäwer döärch dänn Undank nich afbring'n un dä ümmer wärrer Godes. So schaft du ’t nu ook moaken. Tum ersten sünd nich all d' Lü undankboar, un tum annern beholl dät Wort, wat en frommer Mann sägt: „Wat de Aer nich anerkennt, dät belohnt de Himmel;" orrer: Gott süht nich up de Hand des Nehmers, sonnern des Gebers (he süht öäwer woll einklich up de Häͤnn van jüm bei). Un denn hew ick noch Eens in n Sinn: Du schast ook doarum besonners God's ━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━ 87 dohn, weil du ook up vöäl Städ'n all undankboar wäsi bist. Na, moak man nich sönn verwunnert Gesicht doato, geg'n mi nich, we kenn'n uns woll bei nich moal, öäwer ick will ’t gliek segg'n, ick hew joa vöärn all so anfung'n. Süh moal, wenn du dät Sprüchwort so hensägst: „Undank is der Welt Lohn, denn geiht dät ümmer ganz glatt an die vörbi un du denkst doabi an dön'n un dann, de sick dät Kleed antrecken kann. Dät Stück öäwer van de Welt, wat uns am nächsten liet, dät sünd we bei, ick un du. Nu will'n we uns moal prüfen. Wenn we ook nich sönn'n Undank up ’t Gewissen hebb'n, as ick vöärn hensett't hew, so müssten we ’t doch up vöäl Städ'n an¬ nerst, ganz annerst, moakt hebb'n. We hebb'n so vöäl Godes vergäten, wat uns erwies't is; we hebb'n ook woll unsen Wollthäter ganz verkennt un äm doadöärch Unrecht doahn; he hät uns God's doahn, un noaher, wenn ’t in Gesellschaften moal öäwer äm hergoahn hät, hebb’n we nich föär aͤm uptråͤden, sonnern woll goar noch mit hul¬ pen; orrer et hät uns Eener torecht wies't un ermoahnt, doa hebb'n we öäwer noa de Ermoahnung nich doahn un am dåt woll noch hart öwwel noahm'n. Summa: Jerer schall moal öäwer sien'n Lebensloop noadenken, he sülm mütt 'n doch woll am besten kenn'n, un denn werd he ingestoahn, dät ick Recht hew, un he werd ful Städ'n ge¬ noog andräpen. We hebb'n dänn Undank nu as sönn häßlich Ding kenn'n lehrt, ook äm woll sülm all erfoahr'n, nu will'n we 'r uns öäwer ook mit Gott's Hülp vör in Acht nehm'n. Up en Stä sünd we öäwer noch am mei¬ sten undankbar wäst von klein up bet to düssen Oogen¬ blick, ick will ’t gliek segg’n, wo. Wecker hät woll am meisten öäwer dänn Undank van de Minschen to kloag'n? Dät is de lewe Gott. Hät he uns nich dät Leb'n geb'n un et döärch vöälerlei Noth un Gefoahr bet düsse Stunn erholl'n? Hät he uns nich geb'n All'ns, was zur Leibesnahrung und Nothdurft ge¬ hört? Hät he uns nich geb'n Gesundheit und Kraft? Un wecker dankt äm doaföär woll so recht vom Herzen un recht oft! Un wierer: Hät he uns Minschen nich so leef hat, daͤt he uns sien'n eingebornen Sohn Jesum Ehristum ━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━ 88 geb'n hät, un will he uns nich noa düsser Tied de ewige Seligkeit geb'n? - Nu will ick moal segg'n, wat föär 'n Dank we dänn lewen Gott gewöhnlich doaföär bring'n. Erstlich denken we goar nich doaran, van weckern dät kümmt, un äm to danken, dät fällt uns oft up de hun¬ nertst' Miel Weg's nich in; we nehm'n All'ns so hen, as müsst dät man so wäsen, bedenken ook goar nich dänn Werth pan de Gottesgoaben, so lang we se besitten, tum Exempel van de Gesundheit; wenn 'n krank is, denn wett 'n erst, wat de Gesundheit köstlich is Tum annern dan¬ ken we dänn lewen Gott doadöärch, dät we sien heilig'n Gebot oft öäwerträden un dät Gegendeil dohn van dät, wat he hebb'n will, hauptsächlich ook, dät we All'ns, wat he uns gift, alleen beholl'n un de Arm'n nist orrer doch man ganz weinig doavan mitdeil'n. Un doch hört he nich up, uns God's to dohn; de Schrift sägt: Er ist gütig über die Undankbaren und Boshaftigen. Nu will'n we öäwer ook nich mehr so undankboar geg'n den lewen Gott wäsen, will'n äm flietig danken föär all sien Wolldoaten, sien'n Will'n mehr un mehr erfüll'n un de Arm'n ook God's dohn van dät, wat he uns geb'n hät. Dät help he sülm uns! Wecker dankboar is geg'n am, de is oof dankboar geg'n de Minschen; un wenn dät man erst recht vöäl Lü wöärden, dät dät Sprüchwort doch nich mehr so allgemein antowend'n weer: Undank is der Welt Lohn. Unkrut vergeiht nich. Jä, dät schall 't öäwer, un Jerer mütt doahen arbeid'n, dät 't ummermehr afnimmt un vergeiht. Et gift öäwer tweerlei Unkrut up düsser Welt, een Deel, wat up ’t Land wesst, un dät anner Deel, wat in 'n Minschen sülm wookert. Wenn 'n so an 'n Goarn orrer an 'n Stück Feld vörbi kümmt, un de Quäken wassen so lustig doarup un Dießel un anner Kroam, ook sund de Steen'n nich afsocht, ━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━ 89. — denn lann 'n ummer all denken, wat dät föär 'n Wirth is, dänn 't hör'n deit. Jenn Moagd har sägt: „Steen'n un Quäken holl'n d' Frucht," un so mütt de Wirth ook woll hallweg denken. Ne, dät Unkrut mütt mit Stump un Stähl herut, dät wett 'n Jerer, un wenn 'n ümmer to Tied doanoa hensüht, denn mütt ’t ook woll vergoahn. Also mütt 'n nich segg'n: „Oeä, Unkrut vergeiht doch nich, loat ’t man stoahn, dät weer 'n schlechten Trost. Dätsülwig gelt ook van de anner Oart Unkrut, de in 'n Minschen sülm wookert. Düss Oart is öäwer noch voal gemeiner, as de erst, un find't sick bi all d' Lü. De Schrift sägt, dät all d' Minschen Sünners sünd, un dät Keeuer is, de God's deit, ook nich Eener. Bi wölk' Min¬ schen kann 'n dät Unkrut nu dütlich sehn, un se verstäken ’t ook goar nich, sonnern moaken sick kunterher woll noch en Ehr ut, dät se ’t am düllsten utfräten könn'n. Wölk Annern, de dohn vör de Lü wunner wo ehrboar und as ob jüm de Relijohn oarndlich to Herten ging, un doabi hebb'n fe. ’t hinner de Ohr'n sitten fustendick, un ick mücht segg'n, dö Oart, de ’t in sick hebb'n as de Zicken, is eink¬ lich noch schlimmer as de ersten. Dät düt Unkrut nu vergeiht, doa mütt Jerer hauptsächlich up bedacht wäsen. Hier mütt nu ook wärrer Keener denken: „Ick bin nu all so olt woard'n in Schand'n un Laster, dät doch Hoppen un Molt an mi verloar'n is; ’t is rein unmöäglich, dät ick umkehr'n kann, doarum man ümmer: Jü!" Dät weer 'n bösen Gedanken. ’t is freilich schlimm noog, dät de Döwel dät jung Leb'n kräg'n hät, un de lewe Gott schall mit de oll Knoaken föärlew neh'm'n, öäwer he nimmt ook dånn Minschen denn noch an un hät noch Keen'n ver¬ stott, de to äm koam'n is. Oeäwer bäter is ’t, wenn dät Jerer bi Tiden bedenkt und sick bekehrt, ehr ’t äm moal to spät Leed deiht, denn Jerer mütt sien eig'n Hut to Moart droag'n un so dür verköpen, as ’t goahn will. Wölk Minschen mein'n, se woll'n mit dät Bekehr'n so lang töb'n, bet se olt weer'n; erstlich künn 'n der Wiel noch lustig leb'n, un tum annern ha 'n up sien oll Doag mehr Tied doato. Oeäwer wecker hät denn dät Testment mit uns moakt, dät we olt werd'n scholl'n? Doarum sägt de Schrift, we scholl'n unse Buß nich spoar'n, bet we ━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━ 90 — krank weer'n un mit de Bäͤterung unsers Lobens nich töb'n bet tum Dod. Un in 't Gesangbook steiht: „Daß du mußt sterben, ist dir kund, verborgen ist des Todes Stund', doarum: „Heut lebst du, heut bekehre dich!“ - Et pläg'n sick süss de Lü ook noch to bekehr'n, wenn de lewe Gott Noth un Trübsoal schickt. „Noth lehrt bäden," heet ’t ja ook, un wenn de lewe Gott dänn Brotkoarf högger hängt orrer ’t träd'n Krankheitsfäll in, denn schall he doch wär¬ rer de Best' wäsen. Et is nu öäwer en schwar Stück Arbeit, dät 'n dät Unkrut ut sick heruter bringt, denn de Wöärteln sitten to deep herin, un ’t is uns anärwt, un as we jung woard'n sünd, hebb'n we ’t all mit up de Welt bracht. Doarum könn'n we ’t ook nich sülm ut uns herut rieten, sonnern de lewe Gott mütt uns mit siener Macht bistoahn, as ook de drütt Artikel lehrt. Je mehr we öäwer düt Stück Arbeit drieb'n, desto glücklicher werd'n we, un wenn all d' Lü dät dähn, denn weer nich so vöäl Unglück un Aelend up düsser Welt, denn: Die Sünde ist der Leute Verderben! Nu will ick to goder Letzt man noch een'n Spruch doato setten: „Jerer fäg' vör sien Döär!" Et beiht öäwer nörig, dät ick düt noch utdrücklich segg, denn we Minschen holl'n uns goar to gärn öäwer Annern up, un Jerer künn sick man an sien eig'n Näs' foaten, doa wöär ’r ge¬ noog find'n. Wenn 'n so ’t Sönndoags mannigmoal ut d' Kärk kümmt, denn heet ’t unnerweg'ns: „Na, hüt hät ’t de Prester moal wärrer oarndlich sägt, dät gult dänn un dänn; weckern dät Kleed passt, de treck ’t sick an." Un so schüttelt ’t Jerer van sick af, as de Hund dänn Reg'n. Ick segg öäwer, dät Kleed passt Jerern, un wat in d' Kirch sägt werd, gelt ook Jerern; de Schrift sägt, Jerer schall murr'n geg'n sien eig'n Sünd'n. Dät help to nist, dät 'n de Hänn öäwer 'n Kopp tohoop schleit öäwer de Schlechtigkeit van de Minschen, un schwögt, as ob Pol'n oapen weer; däwer dät helpt, wenn Jerer toerst ärnstlich bi sick sülm anfangt un denn noaher ook Annern torecht helpt. » ━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━ 94 Een mutt sick noa de Deck strecken. Düt is uns All'n sehr antoroaden, un wecker et deit, de hät r groten Seg'n un Nutzen van. Männig Eener meint nu, et müssten sick blos de Armen strecken, un de Rieken hän dät nich nörig, weil doa de Decken länger weer'n. Dö Utleggung drippt öäwer dänn Noägel nich up 'n Kopp. Et is un blift woll woahr, dät de Arm'n sick mien Läw ümmer mehr strecken müdd'n, as de Rieken; öäwer all de Decken up düsser Welt, un wenn se oof mit Gold un Eddelstenn'n utstaffeert weer'n, hebb'n doch so schoadhaftige Städ'n, un ’t passt ook oft, dät se to koart sünd, un dät keen Minsch dänn Schoad'n afhelpen kann, so dät et mit dät Wort sien vullkoam'n Richtigkeit hät: „Et is keen Häuslein, et hät ook sien Kreuzlein. Un so müdd'n sick ook de Rieken noa de Deck strecken. Oeäwer wenn dåt ook nich so weer, denn weer dät föär dänn lewen Gott schwoar, dät Regiment in de Welt to föhr'n; so öäwer hät he van jerern Minschen un van jerer Hus de Töägel in Hänn, süß ging männig eener döärch. He schnitt uns de Decken so to, as he et föär got un nützlich befind't, un he lett wollweislich an jerer Deck en Stück feil'n, dät we 'r uns noa strecken lehr'n scholl'n; ’t is uns Minschen freilich oft nich recht. Dät Strecken werd nu dänn een'n Minschen recht schwoar un he kann 't all sien Läwdoag nich recht begriepen, un en anner find't 'r sick lichter in. Oeäwer lehr'n müdd'n we ’t All erst, un van Hus ut will uns dät Strecken nich recht noa 'n Kopp herin. Streck di noa de Deck, dät heet nu ungefähr: Droag nich en Rock to 'n Lujidor, wenn du äm man to annert- halw Doaler betoahl'n kannst; orrer: Loop nich mit 'n Kohfoot up de Jagd as de Herr Amtsverwalter, wenn du to Hus en Huwelbank un fief Kinner besitten deist; orrer: Wies' nich dien Riesenkraft un Pärnoatur un wutt et dänn un dänn gliek dohn, noaher mütt Eener schwinn noa d' Apthek un hoal'n di ’n Pulver orrer 'n Drank, un de Dokters är Küch is düür un ’t schmeckt noch schlecht bomin; orrer: Schnack nich so wies' un wutt so ━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━ 92 klok wäsen, as vör Tieden de König Salomo wäst is, un de lewe Gott hät di doch dänn Verstand mit en anner Ell tomäten. Un so in mehr'n; Jerer kann sick to sien'n Gebruk ja noch en poar Regeln hentosetten; he mütt 'r denn öäwer ook noa dohn, dät versteiht sick van sülm. Wenn 'n sick öäwer länger streckt, as de Deck tolangt, denn liet 'n bloot, dät is so kloar as Wostsupp; un doa¬ vör schall 'n sick in Acht nehm'n un dät bi Tieden beden¬ ken, denn to ’t Blootwerdn kann 'n ümmer vöäl lichter geroaden, as dät 'n sick wärrer todeckt, dät is ook wärrer kloar. Ja männig Minsch hät sick in siener Jugend nich noa de Deck strecken wollt und hät All'ns verjubelt un döärchbracht, un dät hät he noaher Tied Leb'ns uttoholl'n. Nu rönn nich as en blind Pärd in dien Unglück, sonnern nimm Lehr an, ehr du ut Schoad'n klok werd'n müsst. En goot Uträ is dree Batzen werth. Düt Sprüchwort is nich van hier, un 't döcht ook nist. Et mütt woll doa unn'n ut dät Schweizer= orrer Schwoabenland herstamm'n, wo se noa Batzen råken. Doa is en Batzen noa unsern Gell ungefähr en goden Gröschen; süß wenn we hier moal in d' School orrer to Hus mit de Kinner wat noa Batzen beräken, denn is dät en ganz anner Rechnungsoart un anner Geld. Noa dät Sprüch¬ wort weer also en goot Uträ so dree Gröschen werth. Dät is öäwer nich woahr; en goot Uträ is keen'n Kreu- zer werth un is goar nist werth, as höchstens sönn Batzen, wovan ick vörher sä. un de hier to Lann ook gäng un gåf sünd, un denn mehr as dree. Seh di dät Wort Uträ moal oarndlich an. Du häst wat Bös's moakt un schast nu ütfrät'n, wat du inbröckt häst, denn de Stroaf van dät Bös' blift nich ut. Dät Bös' to dohn häst du di nich schämt, öäwer der Stroaf doaföär to droag'n schämst du di; nu räd’st du di also ━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━ 93 herut ut dät Ding, ut de Noth werd 'n Tugend woakt, un du moakst et so, as ’t Reinecke Foß ümmer moakt hät, weckern vielleicht sien Lebensloop bekannt is. De Uträd'n sünd also wierer nist, as Löäg'n, un döärch de Löäg'n werst du noah Frünn mit den Döwel, denn de is de Voa¬ rer van de Löäg'n. To de erst Uträ müsst du ook gliek noch söäb'n annern paroat holl'n, de erst wärrer to decken, denn de Löäg'n hebbn 'n koart Fööt; et kümmt hier wär¬ rer de oll Woahrheit tum Vöärschien: Wenn de Döwel man erst een'n Finger hät, denn hät 'r bald den ganzen Minschen. Nee, wenn 'n eenmoal wat Bös's moakt hät, denn schall 'n dät bereu'n un groadto herut bekenn'n un willig ook de Stroaf hennehm'n, de doarup folgt. Jenn Jung ha keen'n Inwand wusst, doa ha he Prügel kräg'n, un de ha he ook verdeent, un man schall se ruhig hen¬ nehm'n un sick dät up künftige Fäll hinner ’t Ohr schrieb'n un ’t denn so moaken, dät 'n keen Uträd'n nörig hät, ook nich moal goden. Een hät ja 'n Jung'n all leef, de en Dracht Prügel riskirt un groato bekennt: „Voarer, ick bin ’t wäst, ick will ’t nich wärrer dohn," un vergift äm sien Unoart, weil he so uprichtig is. Wenn du öäwer bi dien Kind sönn besönner Anloag'n bemerkst, to leeg'n un et kann sien Fehlers so glatt vertuschen un sick so un¬ schullig moaken, denn wunner di jo nich öäwer de Klok¬ heit, sonnern vermoahn et un segg, wat dät Leeg'n föär n Sünn is un wecker lügt, kümmt in d' Höll; un wenn dät non nich anschleit, denn müsst du dät Kind en Zug¬ ploaster legg'n, ick mein mit de Roo orrer mit dänn Stock (denn dät tüht ook), dät et van sien bös' Löäg'nwäsen heilt werd. Föär di sülm will ick öäwer noch en klein Stück van de Uträ hersett'n. Moak du ook bi den lewen Gott öäwer dien Sünd'n keen Uträ. As de Prophet Nathan tum Kö- nig David kamm un äm de Bußprärigt heel, weil he dänn Urias umbracht un mit sien Fro Ehebruch dräb'n ha, dunn sä David: Ich habe gesündigt wider den Herrn. (Neb'nbi will ick aamerk'n, hier hät de Woahrheit doch moal Herberg funn'n). Eb'nso bekennt de verloar'n Söähn: Vater, ich habe gesündigt in dem Himmel und vor dir; ich bin hinfort nicht mehr werth, daß ich dein ━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━ 94 - Sohn heiße. So soll'n we ook keen Uträd'n moaken öäwer uns' Sünd'n, — we han nich so vöäl Schuld doaran, de un de ha de Karr erst in 'n Dreck schoab'n un dunn ha he uns verföhrt; orrer we han ’t so bös' nich meint orrer we han van Natur sönn hitzig Geblööt, un so mehr. De lewe Gott lett sick öäwer keen X föär 'n U van uns vöärmoaken, un et geiht uns bi dät Uträd'n so, as den Kain, as de lewe Gott äm frog: Wo ist dein Bruder Abel? un he sick up ’t Leeg'n legg'n woll, doa sä Gott: Was hast du gethan! - Ne, we soll'n groa herut bich¬ ten: Ich armer, elender, sündiger Mensch bekenne dir alle meine Sünden und Missethaten, un so wierer. Up dö Bicht öäwer mütt ook nu en rechtschaffene Buße folg'n, un we müdd'n nich blos mit den Mund bekenn'n, sonnern mit Gottes Hülp ook en bäter Leb'n anfang'n. Un wecker dät ut düt Sprüchwort lehrt haͤt, de haͤt 'r det Best ut lehrt. Eh'stand, Weh'stand. Dät is woll mit Recht en armes Hus, woran düt Sprüchwort öäwer 'n Ingang stoahn müsst, doamit dät all d' Lü gliek wüßten, wat inwennig passeert. Un wenn de Lü ook süß Riekdom un All'ns in Hüll un Füll han, un en Hus, so groat, dät se sick doarin woll ut ’n Weg koam'n künn'n: wenn jüm Frä un Lew feilt, denn is dät doch en lich" xpos="ADJ">jämmerlich

Download XML • Download text

TEITOK

Text view

Der Altmärker. Eine Reihe Sprüchwörter, plattdeutdeutsch auf altmärkische Manier ausgelegt; nebst einigen plattdeutschen Gedichten

View options