Der Altmärker. Eine Reihe Sprüchwörter, plattdeutdeutsch auf altmärkische Manier ausgelegt; nebst einigen plattdeutschen GedichtenFritz SchwerinTranskribus Print M1n/an/aChristian Chiarcos, University of Augsburg, GermanyFritz SchwerinDer Altmärker. Eine Reihe Sprüchwörter, plattdeutdeutsch auf altmärkische Manier ausgelegt; nebst einigen plattdeutschen Gedichten1. AusgabeEyraudNeuhaldensleben1858 (1859?)Christoph Friedrich (Fritz) SchwerinRohrberg bei Beetzendorf in der Altmark1829-01-02Altenhausen1870-05-2329LehrerAltenhausenprose, poemsChristian ChiarcosAufbau eines Korpus zur Dokumentation des Nordmärkischen sowie des nah verwandten Mittelpommerschen in Sachsen-Anhalt, Brandenburg, Vorpommern und dem heutigen Polen. Chiarcos, C. (2026). Towards the Morphological Annotation of North Markian (Low German). In Proceedings of the Fifteenth Language Resources and Evaluation Conference (LREC 2026) (pp. 11699–11714). European Language Resources Association (ELRA). https://doi.org/10.63317/54xnswqy73gs. Der vorliegende Text wurde nachträglich ergänzt und ist nicht in die Entwicklung von POS Tagger und Lemmatisierer eingegangen, sondern lediglich zur Evaluation der Coverage genutzt. Automatische OCR des Textteiles ohne manuelles Postprocessing. Automatisiertes POS Tagging. Dät Ding alleen up daͤsser Welt,
Wat nuͤmmer brickt un üͤmmer hölt,
Dat is de Glow an Gottes Wort;
Daͤnn gaͤw uns Gott an jerern Ort!
De Glow mütt fast in 'n Härten stoahn,
De Glow moakt erst dåͤnn rechten Mann,
Dånn Mann, de fast up Gott vertrot,
Un nich up eigen Kraft un Moth.
Wer äm hät, kann noa 'n Himmel sehn
Un lett de Ding' um sick geschehn;
Uns' Herr Gott lenkt de ganze Welt
Un moakt et so, as ’t åm gefällt.
Wer åm håt, de is erst recht froh,
De is ook sienen König tro;
Un wer åm nich håͤt, is nist werth,
Tro is he nich am as 't sick hört.
We holl'n hier in de Ollmark noch
Daͤnn Glowen as dat beste hoch;
Drum is de Ollmark ümmer west
Dånn König sien ollt troes Nest.
Vör Oellers schreb'n se all: „We sünd
„Man arm mit unse Fro un Kind,
„Doch stahn we mit geringem Goot
„Dänn Kurfürst bi mit Goot un Bloot."
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
VI
Dremasters drog'n se dunnmoals noch,
Studeerten ook der Tied nich hoch;
Doch ehrten se Gott un är'n Herrn,
Un dåͤt daͤhn se van Härten gern.
Un so as ’t wåst is, so schall ’t blieb'n,
Un we will'n ’t eb'nso noch bedrieb'n.
Dät help uns Gott noa uns' Begehr
Van Aem kummt alles Gode her.
—
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
En Lütk Vöärschnack,
wat öäwer ook lest werd'n mütt, denn worum hew ick
't suͤß hier hersett't.
Een plägt woll, wenn 'n sönn Book moakt hät, vöärn en Thoar-
weg uptorichten un düt un dåt to segg'n, woto dät Book got is, un
föär weckern et schråb'n is, un up wat föär 'n Oart et brukt werd'n
schall, un so in mehr'n; ook stellt 'n woll en Handwieser orrer 'n In¬
haltsregister hen, dät 'r sick de Lü in torecht find'n könn'n. Wölk
Bökerschriewers moaken ook vöärn woll noch en poar Komplimenten
un Knixen; hinner de Komplimenten hew ick däwer mien Lew non
nich recht hinner koam'n kunnt, se wöård'n also doch man schleckt ge¬
road'n, doarumhalb'n loat ick s'lewer ganz weg; -- wecker wölk hebb'n
will, mütt sick sülm wölk moaken.
Ick will nu ook erst en Lütk vöårred'n, ehr dät Book sülm kümmt;
denn erstlich moal gefälltmi dåt Vöårred'n an un föär sick ganz roar;
un denn so gift Vdårrå keen Noarå, dät heet, weil ick hier vöärn
sägt hew, wat in düt Bökelken to find'n is, so kann ick nist doafdär,
wenn Eener wat annerst doarin socht hät un find't 'r denn nich in
Düt Book to moaken hät mi däwer nu nich ankoam'n as dänn
Bur'n dät Oarerloaten, sondern ick hew vöärher erst noadacht, wat
föär 'n Book woll noch in der Welt feilt. De weise König Salomo
sägt up een Stå so: „Dät vöäl Bökermoaken is goar keen Enn."
Dät mütt also dunntomoal woll all so wäst sin. Wenn he däwer
upperstä noa d' Stadt henkeem un ging in 'n Bökerloaden rin, ick
glöw, he wöär sick des Dods verwunnern däwer all dät Bökerwerk,
wat doa rum liet un steiht. As ick as sönn lütken Jung'n tum ersten
moal in 'n Bökerloaden rinner kamm, ick wett 't noch ganz got, ick
wusst ook nich, wat ick segg'n scholl; nee, so wat lewt nich, däwer all
de Böker! Un nu hew ick 'r noch een tomoakt, - dät hew ick dunn¬
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
VIII
moals nich dacht. - Et gift doch ook woll keen Ding, wo nich all
en Book dawer moakt weer. Ick will moal segg'n, wat is nich de
Schrift all utlägt (un van voål Gelehrten ook öftermoals verdreiht,
denn et passt goar to oft: De Gelehrten, de Verkehrten); - wat
sünd nich all Huspostill'n schräbn; - wo vöäl Historig'n-Böker gift
et nich, un van de Weltgeschicht und Kriegsgeschichten, doa is 't Enn
van weg, un männig Eener håt alleen so vöäl, dät 'r Hus un Schün
mit deckt werdn künn'n; et gift ja ook Böker tum Koaken, dät heet
nich, de koakt werd'n scholln (wenn ook upzund voål Böker dåt all
got weer, wenn se noch moal ansett't wöård'n, weil se non nich so
recht goar sund), sonnern wo 't Schwart up Witt in steiht, up wat
föär 'n Oart dick Tüffeln un Plum'nsupp un Soad'n un Broad'n to
moaken is, — na föär 'n Bursmann is dö Oart Böker nist; un wenn
se in de Küchen van voål Lü, de gårn mit to de Vöärnehm'n räkt
werd'n will'n, ook nich so vöål brukt wöårdn, dåt weer mannigmoal
recht got, scholl ick woll mein'n, denn een hått 't woll all erlewt, dät
et mitunner en kloatrig Enn noahm'n håt, wo de Broad'ns ümmer
so dampen; en oarndlich Husfro mütt oahn Book koaken könn'n, so
as en Richter de Gesetzen in n Kopp hebb'n mütt; -- et gift ook
Komplimentirböker, ick will r däwer keen Wort däwer verleer'n;
wenn de Fründlichkeit man ut dånn Herzen kümmt un uprichtig so
meint is, - wat do ick süß mit de deepen Dieners un „empfehl
mich Ihnen;" - denn so koam'n de Böker, wo van 'n Blitz un 'n
Dunner de Rå is, un wo dät togeiht, dät de Stärn'n scheeten, un
van Sperling un Rupennester, van Ackerbo, van Afkoaten, un so wat
All'ns noch; - na un nu erst de Böker, de de gelehrten und stu¬
deerten Lü hebb'n un wo se mit är Brill'n in lesen; - un de Dok¬
terböker, wo hinn'n afschnäd'n Ohr'n un Ellbogg'ns un dät Knoaken¬
werk in afmoalt is. - Punktum, Gedankenstrich. ick will nu doavan
uphör'n.
Nu will ick däwer moal segg'n, sonn Book, wo de Sprüchwöör
up Plattdütsch in erklärt sund, dåt gift woll non nich, un ldoarum
hew ick 'r mi däwer hermoakt un düt Bökelken tohoopstellt. Un
wenn ’t jo all sonn Book geef, na, denn weer düt dåt twete up de
Oart un ’t weer wierer ook noch keen Unglück, dät ick noch een doato
moakt har.
De plattdütsche Sproak is doch en roare Sproak, dät schall woll
wåsen; dåt klingt so tro un ehrlich, un ick hew se unbännig lew. Et
gift ja ook sönn oll Regel: Muttersproak verlüsst sick nich. Frielich
männig Eener schnackt gliek hoch un deit gefährlich vöärnehm, wenn
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
IX
'r 'n vårdel Joahr in d' Stadt unner d' Zaldoaten orrer up Schol'n
orrer as Gesell waͤst is, un he stellt sick, as muͤsst he nipp uppassen,
dät r de Lü in n Döärp man noch versteiht -- mütt woll koart von
Gedanken wäsen — un de Bur stött äm bi t Hochdütsch männigmoal
doch ook noch in 'n Nacken. Ick seh ja däwer goar nich in, worum
n sick schäm'n scholl, dät 'n in 'n Plattdütschen upwussen is. Een
haͤt sick doch mannigmoal as Jung up Plattdüͤtsch en Botterstull förrert
orrer bi 'n Dracht Prügel tum In- orrer Utgang (orrer ook to bei
Gäng, wenn 'n de Prügel van d'Mutter kreeg) en plattdütsche Ver¬
moahnung as Togoaf kråg'n un bei Deel, Stull'n un Prügel, sünd
sönn'n Jung'n recht heilsoam un deenlich föär Lief un Seel, scholl ick
woll mein'n. Also worum scholl ick nich ook en plattdütsch Bökelken
moaken?
Mannig Eener meint nu, wenn he moal wat Plattdüͤtsches to
lesen krigt, dåt wer bloß doarumhalb'n moakt, dät he doardäwer lachen
scholl. Ick mütt dåwer gliek segg'n, düt Bökelken hew ick doarum¬
halb'n nich moakt; so as ick ook nich der Meinung bin, dåt unse gode
plattdütsche Sproak doarum doa weer, dåt anner Lü sick lustig doaröd¬
wer moaken scholln. Och ne, et sitt oft in en poar plattdütsch Wöör
mehr Verstand in, as in de ganze Noamerrags-Unnerhollung van en
vöärnehm Gesellschaft, wenn ook de Herrns un Doam'ns doabi ganz
utdrückliche Gesichter moaken. Et fällt mi doabi däwer nich in, dät
Lachen justement to verbeeden, et hört mit to tum minschlichen Leb'n,
un et werd ook Keener find'n, dät düt Book allgrammsch un up de
Oart as Surkohl=Pött inricht't weer. Alles Ding håt siene Tied,
sägt de Prediger Salomo, Lachen håt siene Tied, un Weenen hät siene
Tied. Et is doarum hen un wärrer woll en Epoaß in düt Book;
ick hew däwer ook voål ärnsthaftige Ding hier herin sett't, de und
Minschen Nutzen bring'n föär düsse Tied un föär de Ewigkeit.
Dät Book besteiht nu ut twe Deel: Tum ersten Sprüchwöör,
plattdütsch up ollmärkische Manier utlåͤgt un staͤwies ook mit oartige
Geschichten utstaffeert, wo sick en Jerer däwer frei'n kann. Van de
Oart sund de Geschichten nich, wo erst en poar Fack Finstern herin
sett't werd'n müdd'n, dät ’t ’r Dag in werd un man se verstoahn
kann. De Utlegung van de Sprüchwöör hew ick nu wat gemein moakt,
dät ’t en Jerer verstoahn kann. De Woahrheit mütt däwer Jerer
hör'n, wenn se ook wat liekto sägt werd, un he mütt denn nich gliek
dät Mul hang'n loat'n un dohn, as ob åm de Oap lust har. Stä¬
wies wo ’t nich annerst ging, hew ick ook woll mit d' Däär in 't
Hus fall'n, un dät mütt ook noch Keener öwwel nehm'n, denn dät
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
X
Oewwelnehm'n is goar nist. Et håͤt man ut goder Wollmeinung ge¬
scheh'n. Behr'n kann 'n ut de oll'n Sprüchwöör woll wat, wenn 'n
fuß man will un Ohr'n tum hör'n hät; freilich, an weckern süß all
Hoppen un Molt verloarn is, daͤnn helpt dut wahrschienlich ook nist
mehr. Tum lehrn hew ick däwer de Sprüchwöör am meisten utlägt,
un ick denk' so, utlehr'n kann hier keen Minsch, un wenn 'r ook so
olt werd, as en Eikboom in 'n Eckerkamp. Ick mein' hier unner
lehr'n hauptsächlich dåwer ook noch wat Annerst, as wat so gemeinhen
lehr'n sägt werd. — De anner Deel van düt Bökelken sünd platt¬
dütsche Gedichten; unriemt, denk ick, scholl'n s' groa nich wäsen.
Ick hew däwer ook bi düt Book de Schrift nich vergäten, un
wo de bi vergåten werd, dät döcht nist. Up de Seel müdd'n we
Minschen vöär all'n Ding'n bedacht wäsen, un dät we dänn lewen
Gott siene rechten Kinner werd'n un dät 't uns moal ewig woll geiht,
dät mütt ümmer de grötste Sorg' föär uns sin. De Sprüch' ut d'
Biwel hew ick nu bald hoch bald platt angeb'n, as ’t groa koam'n hät,
un ick denk, verstoahn kann n se up bei Oarten.
Na, een kümmt so in 'n Schnack herin; däwer nu will ick ook
mit de Vöårrå uphör'n, süß werd s' to lang, un een kann in all'n
Ding'n des Goden to vöäl dohn. Ick kunn ja dät ganze Book man
föär mi beholln hebbn, denn ha k mi dånn Kopp nich to terbräken
brukt däwer dåt Titelblatt (denn sönn Book as mien mütt ook en
oarndlich Kamsol anhebb'n, dät 't Jerer gliek kenn'n kann), sonnern
denn weer dät Blatt voärn witt bläb'n, un denn weer'n all de Um¬
ståͤnn un dåt voårråͤd'n un drüͤcken un so wierer nich nörig west. Oeäwer
dät woll ick doch nich, un denn kunn ’t ja ook Keener lesen. Dänn
Titel hew ick däwer hochdütsch stellt, denn 't kunn ja Eener up dänn
Infall geroad'n, he woll sick dät hinn'n an dät Book golden andrücken
loaten, un denn nimmt 't sick bäter ut mank de annern Böker, wenn
't ook hochdütsch lut't.
Et schall mi nu lew wäsen, wenn ju dät Bökelken wat gefällt;
un wenn ’t ook wat helpt un nützt, dät schall mi noch lewer wäsen.
Ick hew so vöål geb'n, as ick kunnt hew; en Schelm, de mehr gift,
as 'r hät.
Altenhausen, in ’n Mårzmoand, 1859.
Fritz Schwerin.
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
Je lewer Kind, je schärper Roo.
Düt is en proboat Recept föär dänn, wecker sien
Kinner oarndlich trecken will, dät 'r moal Frei an jüm
erläwt. De olle Jesus Sirach sägt: „Wecker sien Kind
leef hät, de hölt et unner de Tucht;" un up en anner
Stä: „Moak äm den Puckel bloa un bög äm dänn Nacken,
so lang, als 'r lütk is." Hüt to Doag will'n s' dät
öäwer nich mehr recht in Obacht nehm'n, un vöäl Lü ver¬
stoahn dät in dön'n Punkt bäter, as de Biwel; se trecken
är Kinner nich mit Stroafen, sonnern mit Bongbongs un
Zuckerkannig, — öäwer ’t gerött’r denn ook noa. Mit de
Kinnertucht dät is ganz akkaroat so, as wenn'n 'n Oaft¬
boom trecken will. So lang as sönn Böömken noch jung
is, kann ’r grog toag'n un beschnäd'n werd'n; denn krigt
'r ’n oarndlich Kron' un drögt ook wat. Nu stell öäwer
moal eener wat up mit dänn oll'n Iiserappelboom hinner
d' Achterdöär; de brickt woll, öäwer he bögt nich mehr,
un mütt nu so verbrukt werd’n, bet'r holl un boll werd.
Doarum segg ick so vöäl, de Minsch mütt in de Jugend
toag'n werd'n, wenn 'r wat ut werd'n schall; noaher heet't:
„En oll'n Hund blöäken lehr'n, dät höllt schwoar."
Männig Mutter berööt un beweent et up är oll'n
Doag, dät se är'n Kristoffel nich bäter toagn hät, as 'r
klein was. Nu is Voarer dodt, un se sitt in d' klein
Stuw; öäwer de jung' Herr bekümmert sick nich um är,
un wenn 'r ’t Oll'ndeel herut geb'n schall, denn schimpt
un schendeert er up 'n Hoff umher un günnt sien oll
Mutter nich moal dät bitschen Brot. Jä, jä, so kann 't
koam'n; un dät hät se woll nich dacht, dät se sick en Roo
to är'n eig'n Hinnersten bunn'n har. Dät ging dunn¬
moals so: Wenn d' Kinner är'n Will'n krieg'n, denn
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
4
ween'n s' nich. De Kristoffel was de eenzig Söähn, un
doarum woard äm All'ns infolgt, un de Mutter dacht,
van 'n Dracht Prügel ha he stoarb'n. Keener doarft 'n
scheef ankieken, un wenn de Scholmester dät Undeert moal
wat toagelt har, denn leep oll Schulten Mutter hen un
dä, as wenn d’ Hals all half af weer. De oll Minsch
hät't är woll prophezeit: „Varrersch, Varrersch," sä er,
„je werd'n ’t woll noch erläb'n, wat je an den Bengel
uptrecken; noaher koamt mi nich mit Kloag'n!"
Doa hengeg'n, wecker in siener Jugend toag'n is,
dät deit äm all sien Läwdoag goot, un doa werd ook
noaher en oarndlich'n Minschen ut. Up de Oart vertellt
oll Dokter Luther in sien'n Lebensloop, he weer van sien
Mutter moal um een Nott halb'n so stüüpt, dät dät Blot
floaten ha; un van de Schol in Mansfeld sägt er: „Doa
heb ick moal Vörmerrags föäftein mal hinner 'nanner Prü¬
gel kräg'n." Hinnerher is öäwer ook ut Luthern wat
woard’n, as Jerer wett, un he kunn scharp upträd'n geg'n
de kathol'sch' Relijohn un was mit dänn Kurfürsten goot
an. Et blift also doabi: Je lewer Kind, je schärper Roo.
Nu dät is woll gewiß, et deit de Oellern ook weh,
wenn se är Kind stroafen münn, un mannig Mutter huckt
lewer sülm de Prügel föär dänn Jung'n up, öäwer sönn'
Oapenleew kümmt to nänig ut. Ick will moal segg’n, de
lewe Gott stroaft uns Minschen ook nich gärn, denn we
sünd siene Kinner un he is „unser Vater;" öäwer he mütt
uns ook stroafen, süß ging’t bald Kopp unner Kopp öäwer
in de Welt. Un denn, wat sägt de Schrift? „Welchen
der Herr lieb hat, den züchtiget er; er stäupet einen jeg¬
lichen Sohn, den er annimmt." Noth lehrt bäden!
Noaher seh'n we ’t doch in, dät he ’t goot mit uns meint
hät. Un eb'n up de Oart hebb ick ook all vöäl Minschen
segg'n hört: „Ick wett ’t mien'n Voarer in ’t Graft noch
Dank, dät he mi toag'n hät." Dät is woll mit 'n Unner-
scheid: Een Kind mütt 'n ümmer up 'n Doak sitten, un
wenn 'n Rügg'n wend't håt, denn is ’t dätsülwig Unkrut;
un en anner Kind lett sick benoah ganz mit Wöör trecken;
öäwer ganz oahn Schläg geiht ’t ook bi dät beste Kind
nich af, denn de Eigennsinn un de Queerköppigkeit mütt
erst dodt moakt werd'n in ’n Minschen.
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
5
Nu mütt eener nich glupsch schloan, dät dät Kind
Schoad'n nehm'n kann, dät versteiht sick van sülm, öäwer
antrecken mütt ’t ook so vöäl, un dät Spöäl'n helpt to
nist; ’t is Schoa All'ns, wat vörbi kümmt. Vöärnut
mütt 'n ’t ook holl'n, wenn 'n ’t eenmoal loawt hät; un
wenn de Jung' denn ook teinmoal schreet: „Voarer, Voarer,
ick doh't ook all mien Läw nich wärrer," denn heet ’t:
„Dät denk ick ook nich, un dät schast du ook nich, un
doamit de Büchs' prall. Toletzt will ick man noch segg'n,
dät jo Keener in 'n Aerger schleit, denn denn wett 'r nich,
wat 'r deit un döcht ook sülm nist; nee, dät mütt 'n ganz
ruhig un geloaten afmoaken.
Et blift also nochmal doabi: Je lewer Kind, je
schärper Roo.
Wecker dodt is, lett sien Kieken.
Dät is woll gewiß, un um de Doden halb'n kann
eener sicher Nachts twischen elm un twölf öäwer 'n Kärk¬
hoff goahn, de dohn äm nist, wenn äm de Läwig'n süß
nist dohn. Wecker woll sick ook so vör de Doden
un vör 'n Kärkhoff fürchten! We müdd'n doch ook
All moal sterb'n, un nist is uns Minschen wisser, äm as
dät, un denn droag'n se uns ook noa ’n Kärkhoff hen.
De Hauptsach is de, dät we denn man selig sterbn un in
'n Himmel koam'n. Also brukt een'n nich vör de Doden
to grol'n, wenn 'n süß man en goot Gewissen hät; dät
hört 'r öäwer nothwendig mit to. Wecker dodt is,
lett sien Kieken. En Giezhals hät hier tosamm'n
schind't un schoawt mit Recht un mit Unrecht, wat 'r wusst
un kunnt hät. Nacht un Dag har 'r keen Ruh un hät
sick knapp halw satt gäten. Toletzt kamm de Dod un
hoalt äm so goot, as dänn arm’n Daglöhner, de up důsse
Welt schwoar Arbeit ha un de mannig'n Dag drög Brot
att un sien Pelltüffeln in Solt stippt. Mitnehm'n kunn
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
6
'r doch nist van hier un musst All'us trüg loaten. Sien
eenzig Söähn krigt den ganzen Kroam, un de is nu nich
van ’t tei Enn, wo d' Klabatschenstöck van moakt werd'n;
wat de Oll to schlecht lewt hät, dät lewt de Jung to flott,
un van dät Goot, wat de Oll tosamm'n wokert hät, heet
’t bald: So wie du kümmst, so wie du geihst. Jä, de oll
Kerl dreiht sick in ’t Graft herum, wenn er düt seeg,
öäwer — wecker dodt is, lett sien Kieken.
Nu öäwer moal: Wecker dodt is, lett sien Kie-
ken nich. Ick will 't ook verdütschen. Doa is en Söähn,
de hät sien Mutter up är oll'n Doag nich goot trakteert;
dät oll Minsch hät Hunger un Kummer bi äm lied'n
musst un woll goar nich erst sterb'n. Doa hät se oft
öäwer äm weent un hät sägt: „Ach wat stroaft mi doch
unse Herr Gott, dät ick sönn ungeroadenes Kind hebb'n
mütt! Jahannjohm, Jahannjohm, pass up, dät kümmt
di noch to Hus." De Jahannjohm was öäwer seel'nver-
gnögt, as Mutter erst noa ’n Kärkhoff droagt woard, un
bi ’t Graft kunn 'r goar nich erst 'n poar Throan'n to Gang
krieg'n, un up d’ Bigraft att ’r, as weer nist passeert.
Jesus Sirach sägt: „Dänn Voarer sien Seg'n boot de
Kinner Hüser, öäwer wenn de Mutter jüm floken mütt,
dät stött se wärrer doal." So geiht 't dänn Jahannjohm
nu ook. Sien ölst' Døchter quiemt so hen, de Dokter
wett ’t sülm nich recht, wat är feilt, un all dät Arzten
helpt to nist; vöärg't Joahr brennt äm de Achterschüün'
af; düssen Fröhjoahr is äm en Pärd fall'n; - ick scholl
mein'n, dät 'n ’t woll inseh'n müßt, dät de Mutter hier
är Kieken non nich lett. Sönn Kieken van de Doden is
öäwer goar nich goot, un doavör mütt sik en Jerer in
Acht nehm'n.
Ook will ick moal segg'n, wenn en Minsch um Geld
umbracht is, en Vehköper orrer süß Eener, et plägt doch
meisten Tied ut to koam'n, wenn ’t ook Keener seh'n hät;
uns' Herr Gott is gerecht un bringt et an 'n Dag: man¬
nigmoal ploagt dät Gewissen dänn Mörder ook so, dät he
sick sülm anzeigt. Un wenn 'n nu sönn' Stä wett, wo so
wat passeert is, un een geiht doa to nachtschloapner Tied
vörbi — na, ick heb non nist sehn, Gott bewoahr ’r een'n
ook in all'n Gnoad'n vör, — öäwer so grolich un eisig
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
is 't een'n doch, as wenn de Dode een'n ankeek; un wecker
dänn Mord veröwt hät, dänn müsst ’t doch woll wäsen,
as packt åm de Döwel bi de Kehl'. Doarum segg ick so
vöäl, Jerer mütt so leb'n, dät de Doden är Kieken loaten.
We Minschen denken, un Gott lenkt.
Scholl 'n nich mein'n, et weer groa umgekehrt, wenn
'n so vöäl Minschenkinner ansüht, so dät de lewe Gott in
'n Himmel seet un moakt sik nist as Noagedanken, äm as
'n Ollndeelsvoarer in 'n Lähnstohl hinner 'n Oab'n, un
unnerdessen moakten we Minschen hier unn'n, wat we
woll'n? Ja, et heet würklich nich allto oft: „Was mein
Gott will, das gescheh' all' Zeit," sonnern et lut't kunterher
in all'n Dingn: „Ick bo mien Hus, as ’t mi gefällt."
Un so sägt nich bloß Hans Winterfeld, sonnern ook süß
noch Hans und Kunz, un we bei, du un ick, hörn 'r ook
mit to. Wat is dät unner uns Minschen föär 'n Loopen
und Rönn'n un Arbeid'n un Werthschaften, un wo oft
werd de lewe Gott doaröäwer vergäten; we dohn, as
müssten we Alles utföhr'n; wat hebb'n we föär Sorg'n un
Wünschen un Hoffnung'n in ’n Kopp, dät geiht r in
herum, as de Wöärm to Sommerstied in 'n Pool; wo
wiet reckt nich unser Beräken hen, un in 'n Joahrer dree
schall Alles annerst utsehn up 'n Hoff, un wo vöäl Schock
Leenwand schall de Dochter to Mitgoaf in den groten eiken
Kuffert mitkrieg'n, un is doch erst acht Joahr un 'n poar
Wochen olt; un wat schall de Jung all föär Wissenschaften
un Künst' tosamm'n studeer'n un drögt doch awiel noch 'n
Fiwel unner 'n Arm. Doa fällt mi ebn en Sprüchwoord
in, dät heet: Wecker wett, wo d’Hingst is, wenn ’t Gras
wesst, — un ick bruk dät woll nich wierer uttolegg'n. —
Du armer Minsch, du bist van Liem'n un Asch arbeid't,
un de Dodt geiht up Schritt un Tritt mit di, wat denkst
un sorgst un sinnst du doch so sehr, un kümmst 'r nich
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
up, dät de lewe Gott erst to All'ns sien Inwilligung geb'n
mütt, wenn ut dät Ding wat werd'n schall. He kann in
een'n Umsehn moaken, dät dien Rechnung in d' Brügg
fällt, un wenn du midden in dien'n Kroam bist, denn sägt
We
he: Bet hierher schast du koam'n un nich wierer.
scholln doarum bi all uns' Ding, groten un klein'n, van
Herzensgrund denken: Wenn ’t Gott's Will is, as
uns ook de Apostel Jakobus doato vermahnt. Un wenn
we so denken, un et geiht moal nich noa unsern Willn,
denn werd'n we ook nich gliek den Moth verleern. Oeäwer
hebb'n we Allns sülm moakt un lenkt, un et will denn
keen'n Foortgang nehm'n, denn sünd we verzoagt un loaten
de Ohrn hangn. Doarum do Jerer dät Sienig oarndlich
un loat denn dänn lewen Gott walten, he versteiht ’t am
besten; orrer as ’t in een oll Huspostill steiht: Droag du
Woater to un loat äm koaken, de lewe Gott werd di den
Brei nich verderb'n.
Et hät noch Reener utlehrt.
En olt Stippstörken van de will Duw un dänn Heister.
De will Duw ging een'n Dag in de Fröhjoahrstied,
as de Voggels anfung'n, är Nester to boen, hen noa 'n
Heister un sä to äm: „Hör moal, Verrer, we sünd einklich
noch en bitschen Frünn, denn uns' Urgrotmuttern är Nacht¬
mützen hebb'n up een Loa läg'n; doarum woll ick moal
seh'n, ob du mi dät Nesterboen nich en bitschen bibring'n
wost. Kiek an, wenn ick so an dien Nest vörbi koam'n
do, denn denk ick ümmer, wo roar dien Jung'n doarin
ligg'n könn'n; dät is doch en oarndliches Schloss, un mien
Nest is doageg'n to räken non nich moal en oll Lenwands¬
hütt." Mit Speck fangt 'n Müs',
un as de Duw
dön'n Schnack vöärbracht ha, sprung de Heister up'n Tacken
hen un her, dät äm de lang Schwanz man so wackelt,
denn et kitzelt äm inwennig, dät äm de Duw so loab'n
dä. „Jä, Wäsch, fung ’r an un schow sick doabi ’n
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
Bostdook torecht, „uns' Fründschopp is woll so wiet groa
nich her un leet sick knapp mit 'n Schäpel Aerften tohop
telln, öäwer dät Nesterboen will ick di woll bibring'n,
wenn du süß Verstand doato häst. Doa häst du ook Recht
in, dät mien Nest ganz annerst is, as dien, öäwer ick
treck 'r ook ganz anner Junkers un Fröl'ns in up, as
du mit dien ruppige Jung'n. Na, wie gesägt, du schaft
et lehr'n; kumm man öäwermoarg'n fröh her, derwiel will
ick Süll'n un Stänners un Balkens anföhr'n, un denn
schast du All'ns sehn, ook, wo ’t noaher uttapzirt werd,
un wo de Timmermann dät Lock lett. Hier to dön'n
Eikboom heb ick 'n Consens all.
„Na, denn läwt
tosamm'n woll," sä de Duw, denn dänn Heister sien Fro
was unnerdess ook ankoam'n und ha ’t Mul upsperrt, wat
se woll tosamm'n schnackten, so as ’t de Froenslü woll
mitunner moaken. „Nu segg moal, Voarer," sä dänn
Heister sien Fro, denn se woll ’t doch goar to gärn wäten
„wat woll denn de Duw einklich bi di?" - „Jä, Mut-
ter," sä he, „se will dät Nesterbo'n wat van mi lehr’n,
un ick hew dacht, dät weer ook woll ganz goot, un wenn
se 'n oarndlich Wöähnung ha, denn künn 'n da ook woll
ens hen gestereer'n goahn.
- „Ach wat, sä sien Fro,
„Voarer, wo häst du dien’n Verstand hat! Dät lehrt de
Truddelduw in är'n Leb'n nich; un dät Gestereer'n bi är
is ook föär de Katt; wat scholl'n sick woll mit är ver¬
tell'n?" — „Na, loat doch man Mutter, sä he, „de
Schnack werd sick ja woll find’n, wenn we koam’n."
„Jä, du kannst dät öäwer ook nich föär umsüß dohn,
Voarer, denn umsüß is de Dod, segg'n de Minschen, un
allto gotwillig is halw liederlich; we hebb'n ook uns'
Ploag, wenn we ehrlich döärch de Welt will'n; we sünd
—
woll Frünn mit de Duw, öäwer so noah doch nich
„Nu loat doch man, Mutter, sä de Heister, „een mütt
— „Nu ja, sä se, „wat 'n
sick doch 'n Gefall'n dohn."
eenmoal versproaken hät, dät mütt 'n ook holl'n, öäwer
wunnern schall ’t mi doch, wo dät goahn werd." - Hier¬
mit hörten se up to schnacken, denn de Fro musst' doch ’t
letzt Wort hebb'n; een süht übrings hierut, dât se so wiet
doch all got was, un dät se in de Werthschaft ook dät
Regiment föhrt.
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
10
De will Duw läwt öäwer bet to dänn Dag, wo de
Heister sien Hus richten woll, ganz vergnögt, un dacht,
wat se dät Joahr föär'n Stoatswöähnung krieg'n woll;
un so flog se denn dänn Morg'n, wo de Heister boen woll,
noa dänn Eikboom hen, wo he är van sägt har. Nu
fung de Heister an un lä de unnersten Süll'n torecht un
dänn Footbodd'n, un de Duw satt afsiet up 'n Tacken un
sagg to. All Näs' lang sä de Heister: „Nu gif oarndlich
Pass, so werd ’t moakt, un doabi moakt ’r ’n Gesicht,
äm as 'n jung'n Bengel, de in d'Stadt up d' grot School
geiht un sönn gröön orrer roth Mütz up hät, wenn 'r
Michelig moal noa Hus kümmt. As nu de unnerst
Sprießeln torecht lägt weer'n, doa durt de Duw de Tied
to lang un se sä: „Nu kann 'k ’t all! Nu kann 'k 't
all!" Doaröäwer woard öäwer dé Heister so kasproat,
dät he an all d'Glierern zittern dä, un he lärmt: „Schär
di hier ut mien Wöähnung, du eenfältiges Tropp!" un
doamit joog he de Duw fort. Un dänn Heister sien Fro
sä: „Sühst du, Voarer, hew ick dät nich sägt? Wenn du
mi man ümmer glöb'n wost!" — De Duw kunn öäwer
dät Nesterboen nich, un hüt to Doag lägt se noch bloß
en poar Sprießeln hen, so dät 'n är Eier van unn'n seh'n
kann, un wenn se bo’t, sägt s' ümmer so vör sick hen:
„Nu kann 'k ’t all! Nu kann 'k ’t all!" — De
Heister öäwer bo't noch eb'n sönn Amthus un treckt 'r
sien Junkers un Fröl'ns in up.
Dö Duw har bald utlehrt, un so geiht et vöäl Min-
schen ook; knapphen, dät se an 'n Ding anroaken hebb'n,
denn denken s' all, se sünd 'r bomup un hebb'n 'n Knoop
up 'n Büdel. Un so kümmt et denn, dät dät Küken öfter
all klöker wäsen will, as de Kluck un hät doch d' Eier¬
schoal noch vör 'n Hinnersten sitten; un sönn' grön
Jung'ns, de non nich drög hinner d' Ohr'n sünd, räson¬
neer'n allerwärts mit, dät 't man sönn'Oart hät, un dohn,
as wenn se ’t mit Läpeln fräten harn. Wecker öäwer
oarndlich wat lehrt hät, - ’t is in wat föärn Stand,
dät ’t is, - de wett, dät he einklich man ganz weinig
versteiht, un doarum süht 'r doanoa hen, dät 'r ümmer
noch wat tolehrt.
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
11
Gott verlett keen'n Dütschen.
Dät heet, wenn de Dütsche äm nich verlett, un süß
gelt ook föär uns hier to Lann dät Wort: „Wecker mi
öäwer veracht't, dänn will ick wärrer verachten. Jä,
wenn düt Sprüchwort oahn wierer Umstänn güll, denn
künn 'n sick up sien Geburt oarndlich wat to goot dohn
un mein'n, we stünd'n bi dänn lewen Gott goot anschräbn,
un et künn een'n ja goar nich feiln, wenn 'n ook hinn ut
schloan deit as 'n Honnigkooken=Pärd. Oeäwer so is dät
nich to verstoahn. Jenn Minsch ha in 'n Kärk koam'n,
wo up Französch in prärigt weer; de Prester mütt ’t woll
ernsthastig meint hebb'n un hät vöäl mit d'Hänn arbeidt
da hät denn de Minsch meint, de Prester scholl dät man
loaten, de lewe Gott verstünn äm ja doch nich. Dät Beste
is ’t, de lewe Gott versteiht all d' Sproaken, ja he ver¬
steiht ’t all, wenn Eener in sine Noth goar keen Wöör
moaken kann; un unse Aer is ’n groot Voarerhuus, un
all de Minschen doarup sünd siene Kinner.
Gott verlett keen'n Dütschen. Düt Woord mütt woll
noch ut de oll got Tied herstamm'n, wo de Dütschen dänn
lewen Gott non nich so verloaten han, so dät ’t ook wärrer
heeten kunn: Gott verlett de Dütschen ook nich. ’t is
woahr, de lewe Gott hät Doctor Luthern nich verloaten,
as he noa Worms tehn un vör Kaiser un Reich Rä um
Antwort stoahn scholl; he hät ook dänn Paul Gerhard
nich verloaten, von dänn we so vöäle schöne Gesäng in
’t Gesangbook stoahn hebb'n, as he mit Fro un Kinner
ut ’t Land verwiest was; öäwer Luther wusst ook to sing'n:
Ein' feste Burg ist unser Gott, un Paul Gerhard: Befiehl
du deine Wege. Un so is woll keen Döärp so klein, wo
nich en Minschenkind in läwt hät orrer noch läwt, dänn
de lewe Gott in groot Noth bistoahn hät. Et passt up
jerern Minschen dät Wort:
In wie viel Noth
Hat nicht der gnädige Gott
Ueber dir Flügel gebreitet.
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
12
Un du, lewe Fründ, de du düt plattdütsch Böökelken
in Hänn hölst un woll non nich recht mit dät Lesen hierin
umgoahn kannst, schost du denn nist to vertelln wäten, dät
de lewe Gott di ook all hulpen un errett't hät?
Dät is ’t also, dät we dänn lewen Gott nich ver¬
loaten scholln, sonnern scholln an äm hang'n as de Klett
an ’t Kleed, un scholln segg'n: „Ick loat di nich, denn
verlett he uns ook nich, dät is ganz gewiss, un he süht
bi sien Hülp nich up uns' Oeller orrer unsern Stand.
Verloat di also nich doarup, dät du in d' klein Stuw 'n
Stammtoafel hangn häst, as ’t up stä Mo is, un dät da
allerhand bunt Ding up moalt sünd, as weerst du 'n
Eddelmann, un unn'n steiht: „En olt Geschlecht, un ’t
stammt ut Mekelnborg orrer Böhm'n, sonnern verloat
du den lewen Gott nich, denn verlett he di nich.
Tum Schluss wünsch ick öäwer recht sehr, dät nich so
vöäl Dütsche äm verloaten müchten, un dät de wärrer
tokehrn müchten, de up Afweg' sünd, so dät ’t bald wärrer
mit Recht heeten künn: Gott verlett keen'n Dütschen.
Wecker vöäl ansangt, ennigt weinig.
Un wecker goar nist anfangt, brukt ook goar nist to
Enn to bringn; öäwer so schall't nich wäsen, un dät düüt
dät Sprüchwoord ook nich an. Kunterher schall Jerer
sien Kräften pröb'n un kenn'n un en Ding anfang'n un
rüstig döärchsetten bet to Enn hen; he schall ook nich gliek
den Mooth sinken loaten, wenn äm allerlei Hinnernissen
doabi in 'n Weg koam'n, lewer Tied, dät passeert woll;
öäwer ’t passeert ook, dät se allmälig wärrer goahn, wenn
'n ruhig up sienen Posten blift un deiht, as ob nist vör¬
koam'n har. Un wecker van den lewen Gott vöäl Mittel
kräg'n hät, de kann ook mehr Ding' anfang'n un glücklich
to Enn utföhr'n. Keener schall ’t so moaken, äm as de
fuul Knecht in ’t Evangelium, de sien Pund in 'n Dook
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
13
vergroab'n hät; we scholl'n doamit wookern, un wecker
dät nicht deiht, de krigt ook moal eb'n sönn'n Lohn, as de
Fuulhoop.
Oeäwer to vöäl schall Keener anfang'n un sik up de
Höärn nehm'n, süß bringt he ’t nich to Enn, un denn
weer ’t doch 'n dumm Geschicht. Doarum vertellt uns
ook de Schrift van dänn Mann, de den Thoarm boen wollt
ha, dät he vörher säten un de Kosten öäwerschloan ha,
ob he ’t ook utföhr'n kunnt ha. Wenn Eener vörher ’t
Fullment lägt, un noaher beräken deiht, dät döcht nist.
Also schall Eener bedenken, ob he Huus un Stall un
Schüün need boen kann un den Hoff ploastern un 'n hogen
Steentritt vör d' Döär anlegg'n; un wenn de Geldbüdel
doato nich langt, orrer vöälmehr dät Geld, denn schall he
lewer den brunen Anstrich un dät nee Stacket wegloaten,
denn dät hät öfter all so to Enn koam'n, dät dät Gericht
en nothwendigen Verkoops=Termin up dänn Hoff afholl'n
hät, un doabi kümmt nich vöäl herut, dät wett en Jerer.
Ook kann sik en Minsch to vöäl up 'n Kopp loaden, ick
mein nich an needmodig Höö= un Mützenwerk (dät woll
ook, besonners bi de gebildete Minschheit, däwer ick schnack
da dütmoal nich voan), sonnern an groote Wissenschaften,
un he geiht doamit herum as en schwanger Goos, un sien
Verstandskasten is doch nich doana toschnäd'n. — Ebenso,
wenn en Schnierer noch de Musik lehrt, un wenn ’t 'n
in 'n Kopp kümmt, lett 'r Allns stoahn un liggn, un
rönnt in 'n Lann rum un richt't to 'n Sönndag en Danz¬
musik ut, uu denn fleit 'r tapper Klarnett in 'n Kroog,
dät 'r Puusbakken krigt, as de Posaunenengel an d' Kär¬
kenorgel (wat 'r süß doch nich hät), un nebenher fangt 'r
ook an, ganz proboat un scharp in Beer un Brennwien
to drinken, so dät ’r roth wärd in ’t Gesicht un anner¬
wärts ook, as 'n Kräwt in 'n Maimond (as ’t äm süß
ook nich lett); na, einklich scholl he roth werdn in ’t Ge¬
wissen, un ’t kann licht koam'n, dät ’t keen goot Enn
nimmt, un he har bäter doahn, wenn he sick nich so fast
in 'n Kopp sett't har, he künn de sittende Lebensoart up de
Läng nich verdroagn. Vöäl Handwerk verderbn öäwer-
haupt dänn Meister, un dö Oart Handwerk am meisten.
Hierher hört ook de Arbeitsmann, dänn de Arbeit nich mehr
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
14
recht toseggn will, weil sien ölst Brorer Stammhoffsbesitzer
is; doarum hannelt he in 'n Lann herum mit Felln un
Hoar (öäwer jerer Deel föär sick), un 'n groten Hund
geiht mit to Sicherheit, un noaher lägt 'r noch 'n Kroog
an (dät heet de Herr Hoar= un Felln=Hannelsmann), un
doa is he sülm de erste Stammgast in, un föär de jung
Lü richt't 'r to Pingsten en Danz= un Suupvergnögen in
'n Holt an, weil ’t doa köhl is, un ’t künn ook licht noch
Eener unner de gröön Bööm up religiös' Gedanken koam'n. —
Na ick hew nu allerhand anföhrt, wat 'n nich an¬
fangn schall un wat nist döcht un wat keen goot Enn
nimmt. Ejnklich hannelt dät Sprüchwoord hier van nich,
seh ick woll; ick bin 'r bloß so rin geroadn, un dät scholl
mi ook goar nich Leed wäsen, wenn Eener sick doadörch
warn'n leet. Ick will öäwer nu to 'n Schluss man noch
een Ding anföhrn, wo Jerer vöäl aufang'n un to Enn
bring'n kann, goar nich genoog, un wo de lewe Gott ook
gewiß helpt, wenn ’t eener uprichtig meint. Ick hew hier
öäwer dät Christenthum in 'n Sinn, un dät herzliche Ver¬
moahn'n un Annern up ’n rechten Weg helpen, un de
Barmherzigkeit geg'n de Arm'n, un de Voarerstä annehm'n
an arm Kinner, un wat so mehr is. Dät fang du man
in Gottes Noam'n an, un dät krigt en goot Enn. Un
wenn ’t ook mannigmoal utsüht, as weer weinig gewunn'n,
un du häst doch rädlich arbeid’t, — et süht bloß so ut.
Denn wenn we ok nich allemoal gliek de Früchte sehn, de
Seg'n blift doch nich ut, un Eener ärndt spärer erst dät,
wat 'n Anner vör äm seiht hät. Un denn, wo glücklich
un ruhig un tofräden bist du nich in di sülm, wenn du so
deihst, dat de lewe Gott in ’n Himmel dien Fründ is, dät
is de beste Fründ. Un mit wecker Frei kannst du nich up
dien Enn hensehn, denn dät is de Anfang to ’t ewige
Lebn. Keeneswegs will ick seggn, dät du de ewige Selig¬
keit dörch dien goot Leben verdeent häst, nee, wenn we
Allns doahn hebbn, scholln we seggn: We sünd unnütze
Knechte wäst, un we werdn oahn uns' Verdienst ut Onba¬
den selig. Nu, Gott help di un mi, dät we so lebn un
dät we so sterbn, un dät unser Andenken in 'n Segn blift,
as de Schrift van dänn Gerechten sägt.
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
15
Wer will wat gelten,
De mütt koam'n selten.
Ja, süß heet ’t gliek: „Na, doa kümmt doch oll
Gretlen'=Wäsch ook all wärrer an; künn dät oll Minsch
nich still to Hus sitten blieb'n, wat dät woll ümmer umher
löppt.
Wenn se öäwer bloß mannigmoal kümmt un
helpen Wull spinnt, orrer Flaß häkelt, orrer Kinner woart,
denn heet ’t: „Willkoam'n ook, Wäsch, na, wo hät ’t Ju
denn so lang noch goahn; ’t is doch got, dät Je Ju ook
moal wärrer seh'n loaten," un denn krigt s' ook woll noch
en Büdel vull Broatbär'n orrer Bookgrütt mit noa Hus.
Na, dät kann 'n ’n Oogenblick ruken, dät düt Sprüchwort
bloß föär sönn halw Fründschopp passt, wovan ’t süß ook
heet: Wecker nich kümmt, dänn werd de Kopp nich wuschen.
Denn wenn de Lü dick Frünn sünd un holl'n grot Stücken
up 'n anner, denn kann Eener nich licht to vöäl tum
Annern koam'n. Ick will moal annehm’n de Fründschopp
twischen Brut und Freer; et müsst' doch woll en putzige
Brut wäsen, de är'n Freer sönn Willkoam'n geef, as ick
doa vöärn bi de Gretlen'-Wäsch hensett’t hew. Ebenso
is ’t twischen Brorer un Schwester, de sick lew hebb'n, un
twischen Oellern un Kinner. Oeäwer doarum hät et doch
mit düt Sprüchwort ganz vullkoam'n sien Richtigkeit: Wer
will wat gelten, de mütt koam'n selten. Een kann des
Goden to vöäl dohn in all'n Ding'n, un so ook in ’t Be-
söken. Jerer Minsch hät toerst sien Arbeit sülm un sien
Hus sülm, un dät Besöken is doch ümmer man de Neben¬
sach; een kann ook licht doamit Annern to Last fall'n.
Doarum mütt 'n ook up dänn Minschen am meisten geb'n,
dänn am wollsten is in sien eig'n veer Pöäl; un mit sönn
Löpers, de är Glück un Vergnög'n erst annerwärts söken
müdd'n, is in de Regel nich vöäl los. — Wo man vöäl
kümmt, doa werd ook vöäl schnackt, wat nich recht kausch
is, un de Minschen seh'n denn, dät 'n ook noch lang keen
Engel is. Kümmt 'n öäwer wat selt'ner, denn hät sick
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
16 -
dät Ding ganz annerst, un een nimmt sick denn mehr to¬
samm'n; ook is de Frei denn vöäl grötter.
Nu will'n we dät Ding öäwer moal umdreih'n un
kunterher segg'n: Wer wat gell'n will, de mütt
recht vöäl koam'n. Ick will hierto twe Ding' an-
föhr'n; se fang'n sick mit een'n Bookstoawen an, öäwer
se passen to ’nanner, as Fust up ’t Oog, un dät Enn
van beid'n is ook ganz verschieden van 'nanner. Na, ick
will ’t man groa herut segg'n, ick mein' dät Kroggoahn
un dät Kärkengoahn.
Also tum Ersten: Van ’t Kroggoahn. Wecker
doa wat bi Krögers Voarern un Muttern gell'n will, de
mütt recht flietig koam'n un nich so verloarner Wies' moal
en Kroß Beer drinken, sonnern he mütt sien richtig Kro߬
nummer hebb'n un alle Doag en Schicht wegsitten, ook
deep in de Nacht herin, un in de Neejoahrsnacht mütt he
ganz döärchsitten un Klock twölf van 'n Disch in ’t nee
Joahr herinspring'n. Et lett sick dät ganze Joahr öäwer
ook all wat Ehrlich's utsupen, un wenn all de Tunn'n
up enanner lägt wöärd'n, de sönn oarndlichen Schwienägel
Tied sienes Leb'ns verdelgt hät, dät geef en schön'n Klum¬
pen af; dänn Brennwien will'n we non nich moal mit
räken. De Döst werd ja ook ümmer grötter, un toletzt
hät sönn Minsch en Gefäll, as en klein Woatermöll. De
best'n Färrern plückt öäwer de Kröger doabi, un dänn
Schoadn' hät de Süper sülm un sien Fro un Kinner.
Toletzt öäwer, wenn he hier nog soapen hät, denn trech¬
tert ’t äm de Döwel ganz annerst in, un ick mag mi dät
Drinkgeld nich mit äm deil'n. Doarum mücht ick woll
jerern Minschen dåt vöäl Kroggoahn besonners verled'n,
un weckern sien eig'n Lief un Leb'n un Seel' un Selig¬
keit un Fro un Kinner noch wat leef sünd, de mütt sick
doaföär in Acht nehm'n. Wenn doarumhalb'n ook Krö-
gers Mutter di en dick Mul tomoak't, dät 'n 'r 'n Wie¬
den-Wä herumdreih'n kunn, wenn du moal herin trittst, un
sett't nich gliek en Stohl poaroat, weil du en selten Gast
bist, sühst du, doa is en Dreck an gelegn'n. Et blift doabi,
noa 'n Krog mütt 'n selten hengoahn un nich oahn'
Noth. — Jä wenn dät noch so weer, as vör Düssen, wo
de Husvoarers Oab'nds en Lütk noa ’n Krog ging'n un
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
17
är Piepken doa schmökten un en Kroß Beer doato drunken
un sik wat vertellten van de Werthschaft orrer süß wat
un denn to rechter Tied wärrer noa Hus ging'n, denn
leet ick mi dät woll gefall'n. Oäwer awiel goahn grön'
Jung'ns noa ’n Krog, de knapp drög hinner d’ Ohr'n
sünd un de är poar Kreuzer bäter bruken künn'n; un de
Oll'n lehr'n de Jung'n denn oft noch an, un denn moaken
se tosamm'n en Heidenscandoal un supen sick duun un vull
un spöäl'n as de Rotten, un tum Beschluß gift ’t woll
noch en Schämelbeen=Supp, un et werd'n en poar heruter
schmäten. Dät sick doaföär en oarndlicher Minsch in Acht
nehm'n mütt, dät kann en oll blinn Fro mit 'n Stock
föhl'n; ick löw woll, dät de erste Psalm düt Krogsitten
groa mit meint, we hebb'n ’n bi ’n selig'n Köster noch
lehrt; doa heet ’t öäwer so: „Woll dänn, de nich
sitt, wo de Spötters sitten. Denn Spötters gift
et unner de Kroggängers genog, un de Relijohn plägt
woll in ’n Krog weinig to gedeih'n. Wo 'n öäwer mit
umgeiht, dät hackt een'n an.
Nu tum Annern: Van ’t Kärkengoahn. Wecker
doa bi Gott un all d' oarndlichen Lü wat gell'n will, de
mütt recht flietig noa d' Kärk koam'n. Et gift öäwer
Minschen, de hebb'n mit dänn Prester een'n Stand, dät
heet, wenn de Prester doa is, sünd se nich doa. De
Troung müssten s' noch in d' Kärk afmoaken, öäwer noa-
her sünd se non nich wärrer herin wäst un hebb'n ’t woll
ganz vergäten, wo ’t är inwennig lett¬ Dö Oart Min¬
schen sünd Heiden midd'n in de Christenheit, un ick mag
'r nist mit to dohn hebb'n. Et gift ook noch sönn Min¬
schen, de seh'n man ut as halw Heiden, öäwer ’t sünd
ook ganze. De pläg'n to segg'n: De Kärk is keen Pogg,
dät se wegspring'n deiht; un ’t künn ook Gras up är
Priech wassen, denn se koam'n man all Jubeljoahr hen.
Ook döäg'n de Kärkenlü dörchut nist, de bloß hengoahn,
dät se är'n neen Rock wiesen will'n, dänn se in d' Stadt
koft hebb'n; orrer dät se Noawers Mriken moal to seh'n
krieg'n; orrer dät se moal oarndlich utschloap'n will'n;
orrer dät se doch de Mo ook mitmoaken. Ne, wecker noa
d' Kärk kümmt, de mütt koam'n, dät he Gott deen'n un
andächtig wäsen un bäden will; doaföär is ’t ja en Gott's-
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
18
hus, Kommedig schall ’r nich in spöält werd'n, un tum
Schien brukt 'r ook Keener hentokoam'n. Un denn mütt
'n recht flietig noa d' Kärk goahn, un so vöäl Tied hät
ook en Jerer, wenn 'r süß man will. De Sönndoags¬
arbeit froamt nich, öäwer to rechter Tied arbeiden un dät
Bäden doabi nich vergäten, dät bringt dänn Seg'n van
'n lewen Gott. En frommer Christ (öäwer dät Geschlecht
is man an vöäl Städ'n utstorb'n), freit sick up dänn lewen
Sönndag un up dät Gott'shus. — Tum Beschluss will
ick moal noch en Stück ut 'n Katissen froag'n: Wo heet
dät drütt Gebot? Antwort: „Du sollst den Feiertag hei¬
ligen. Was ist das? „Wir sollen Gott fürchten und
lieben, daß wir die Predigt und Sein Wort nicht ver¬
achten; sondern dasselbe heilig halten, gern hören und
lernen. So steiht ’t un nich annerst.
Et is keen Pott so scheef, et sind't sick en
Deckel to
Düt is en Sprüchwort, wat afsonnerlich bi ’t Freen
sägt werd. Na, wat werd bi ’t Freen nich all'ns sägt!
Wenn Eener freet, vör ’t Uppgebot brukt 'r goar nich
bang to wäsen; dät moaken de Froenslü oahn' Stempel-
boag'ns orrer süß wat af. Da is se so arm, as en Kär¬
kenmus; orrer he stött sick vör Oeävermoth dänn Kopp
an 'n Söäbenstärn un is grof, as Bohn'nstroh, wenn
Höärn har, stött 'r, un se werd schlimm bi 'n ankoam'n;
orrer een wüßt ’t woll un künn't sick denken, worum jüm
’t bei mit dät Freen so pressir'n dä; orrer de Oellern
stoahn nich in goden Beroop, un är Voarers Brorer is
en rechten Dickwamms wäst; un Gott wett, wat noch
All'ns tohop klatscht werd. Un et sünd doch alltohop
stinkende Löäg'n, un de bei Minschen könn'n sick noaher
got verdroag'n; he is um är herum, dät is Mrieken
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
19 —
hinn'n un Mrieken vöär'n, un se lett up är'n Krischoan
ook nist koam'n.
In düt Sprüchwort is nu öäwer de Rä van sönn'
Pött, de würklich scheef sünd, un dät 'r sick doch ümmer
noch en Deckel to find't. En Exempel doato. Doa hät
Eener stoahl'n ut Feld un Goarn un kunn nist ligg'n loa-
ten as glo Iisen un Möll'nsteen; toletzt hät 'r bi ’n Poar
Oll'ndeelslü inbroaken und doabi hem s'äm erwischt, un
noaher hät 'r 'n Schicht up ’t Tuchthus säten. Nu is 'r
wär los koam'n un sitt in sien Koath, öäwer ’t Müskern
kann 'r non nich got loaten un de Spitzbob'nknäp hät 'r
up ’t Tuchthus erst vullst utlehrt. Doa fällt 'n in, he
will sick verännern, un ’t durt ook würklich hoal nich
lang, doa hät 'r 'n Brut. ’t is en ansehnlich Froenvolk,
bloß dät s' ook all 'n Schicht brummt hät, hät ook vörher
all 'n Kind hat. Na, gliek söcht sick, gliek find't sick, plägt
’n woll to segg'n; se hört en Mieler wat van hier to
Hus, öäwer sönn Volk find't sick woll tosamm'n. Vörgten
Sönndag sünd s' tum tweten Moal upboad'n, un d’Hoch¬
tied geiht bald los.
Düt is en schewen Pott un en
schewen Deckel, dät kann 'n jüm schriftlich gebn, van de
Oart, äm as s' bi 'n Pötter in d' Eck stoahn, de ’n to¬
krigt, wenn 'n süß wat köft; un dö Oart Minschen meint
dät Sprüchwort hauptsächlich.
Ick will öäwer noch en Geschicht anföhr'n, de ook
wöll vörkümmt un hier ook herhör'n deit. Doa is in 't
Döärp en Brut, öäwer de Drüttig is s' all weg (se sägt
’t öäwer nich noa, as anner Froenslü et to Tieden ook
moaken scholl'n); doato kann s' nich got seh'n un hät ook
en klein'n Puckel; missen kann s' abschlut nich gärn wat,
ick wüsst nich, dät s' en arm'n Minschen all en Schnä
Brot geb'n har. Meiers Anntrin, so heet de oll Mam¬
sell, ha gewiß öäwer bläb'n, wenn se nich en halb'n Koster¬
hoff hat har. So öäwer fund sick toletzt doch noch en
Fisch, de anbieten dä un dänn halb'n Kosterhoff freet; ’t
was en jung'n Minschen, roth un frisch; Anntrin kunn
binoah sien Mutter wäst hebb'n. He dacht öäwer so, se
wöär ’t woll nich allto lang mehr moaken, un denn freet
he en Anner; wenn äm man de Kroam erst verschräb'n
weer, denn frög he ’r wat noa. Jä prost Moahltied!
2*
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
20 —
Krank is se all oft nog wäst, öäwer se hät en tei Leb'n
un lickt et sick ümmer wär ut. Mit der Wiel hät he ook
all grau Hoar kräg'n, denn he deent nu um de Stä een
un twintig Joahr, un hät ’t sick in de Tied sur nog werd'n
loaten musst un oft nog dät Lief vull ärgert öäwer sien
ollt Wief; un so hofft he up är’n Dod un se up sien’n.
Vöärgt Joahr in 'n Härwst was s' würklich dodtsterb'ns¬
krank; de oll Doktor ut d' Stadt schüttelt 'n Kopp, un
he kamm all vuller Frei herum to spring'n, „Varrer,
Jä, se geiht ja woll
sä er, „nu werd s' nich wärrer."
af? Dänn oll'n Dokter tum Trotz kehrt se ümmer wär
to un läwt mit är'n Mann in d' Wett, un de mütt sick
richtig mit är to Enn' schläpen. Ehstand, Wehstand,
öäwer worum hät 'r dänn schewen Pott nich vörher be¬
seh'n, sägt is ’t äm nog.
Düt weer'n en poar Exempel to dät Sprüchwort,
wo ’t dät Freen anbelangt. Oeäwer nu noch en anner
koart Utleggung. Et gift en ganzen Koppel scheef Pött,
dät sünd all de Sünd'n un Laster, de geg'n de heilig'n
tein Gebot doahn werd’n. Seh s’ di moal na d’ Reeg
an, et is ook keen Ding so gottlos un schlecht, dät 'r sick
nich Eener to findt un hergift, de 'r sick as Deckel doarup
setten deiht. Gift ’t nich Lü, de en falschen Eid schwoar'n
hebb'n; orrer de in Käden goahn, weil se en Minschen
umbracht hebb'n; orrer de hoor'n un et mit anner Froenslü
holl'n; orrer de leeg'n as en Pärd in 'n Sprung' löppt;
orrer de up all d' Städ'n lang Fingern moaken un ook
All'ns bruken könn’n, wat jüm nich hört; orrer de so
heimtücksch sünd un sick in ’t Füstken lachen, wenn ’t anner
Lü schlecht geiht; orrer de bockbeenig sünd un dohn keen'n
Minschen wat to Gefall'n; orrer. de am lewsten in de Koar¬
tenblärer lesen un all mit de Hänn zittern, wenn man
Koarten anrögt werd'n, un doabi wegsitten, bet de Wäch¬
ter Een tüt't un mannigmoal Hos' un Jop verspöäl'n, un
Fro un Kinner müdd'n to Hus Noth lied'n; orrer de dänn
Brennwien föär är Leb'n gärn möägn, oahn Fingern, un
sünd all Doag in 'n Throan un hebb'n all vöäl dick Eik¬
bööm dörch ’n Hals joagt; orrer ... doch ick will nu man
uphör'n, ’t is ja nu all ’n ganz Rechnung woard’n, důt
sünd luter scheef Pött un scheef Deckels. Nu nehmt 'r ju
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
21
öäwer vör in Acht, dät is de Hauptsach doabi; süß geiht
’t ju äm as de scheef Pött, de werd'n intwei schmaten,
un keen Minsch kümmert 'r sick wierer um; un so moakt
de lewe Gott ook moal am letzten Enn mit all de bösen
Minschen, wonoa sick en Jerer to richten hät.
Hunger is de beste Koch.
I, dät weer! Denn künn joa jerer Minsch dänn
besten Koch hebb'n, vörutgesett't dät sien Gliedmoaßen in
richtig'n Tostann' sünd un de Moag'n sien Pflicht un
Schülligkeit deiht un nich öäwerdrüssig werd bi de lang
Arbeit. Dät werd he öäwer ook mannigmoal un will
denn uich mehr mitspöäl'n, un de, dänn he anhört, künn
ganz ernsthaftige Noagedanken krieg'n, ob he ám ook woll
minschenfründlich un ordnungsmäßig afwoart ha, orrer ob
he äm nich to vöäl Last uppackt orrer to ’n Beer= un
Brennwiensfätken moakt ha. Et künn also Jerer dänn
besten Koch besitten, un ’t is Schoa, dät 'r äm nich besitt.
Et gift doa rieke Minschen van Stann’, de furrern
är'n Moag'n mit allerhand koartwielige Ding', un de Koch
hät 'r lang up lehrt, sönn Spiesen torecht to prosen, un
hät ook noch en Book, wo ’t Schwart up Witt in steiht,
up wat föär ’n Oart de Broad'n am besten toricht't werd,
un wo lang de Hoasen erst hang'n müdd'n, ehr se brukt
werd'n könn'n, un wo Plum'n un Kirschen inmoakt werd’n,
un een Oart Schwammken in 'n Härwst könn'n ook uoch
brukt werd'n (Schampingongs werd'n se nömt, öäwer föär
'n gemein'n Minschen is ’t keen Gericht, dät süht 'n all
an 'n Noam'n). Na, un wenn denn dät Aeten herin
bracht werd, denn steiht et dänn vörnehm'n Herrn woll
non nich moal so an, un he find't 'r düt un dät an to
mäkeln, un he hät ’t in Berlin orrer Dresden all vöäl
bäter gäten. Wovon mag düt nu woll koam'n? Ick
glöw, wenn we mit to Disch seeten, we fünn'n ’t woll
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
22
ungeheuer apptitlich un lickten uns all tein Finger doanoa,
un de Herr brummt un knurrt as 'n Stub'nköter. Ick
will ’t segg’n, wo dät van kümmt; ick brukt ja ook nich
moal to segg'n, ick heb't ja vörn all henschräb'n: Hunger
is de beste Koch, und dänn Herrn van Stann feilt eb'n
de Hunger. Dät is ’t; un nu will ’k ook gliek doabi
segg'n, up wat föär 'n Oart ’n Hunger krigt un brukt
nich erst inmoakt Härig orrer limborger Kees' to äten;
dät Ding, wodöärch sick de Hunger instellt, heet Arbeit.
De Herr van Stann, van dänn de Rä was, steiht erst
Vörmerrags halw tein hen van sien'n schwoar'n Schloap
up, denn he hät Nacht to lang wegsäten, un is dät nu
eenmoal so gewendt. Anner Lü hebb'n denn all ’n poar
moal Hunger hat. ’t hät öäwer erst wat to dohn, ehr
he oarndlich to Gang kümmt un All'ns an sien'n Lief in
Ordnung hät, un he moakt oft en Gesicht doabi as söäb'n
Doag Unwärer, un wenn sien Hos' nich ganz oarndlich
sitt, denn räsonnert 'r öäwer dänn Schnierer los, un
öäwer 'n Schoster gliek mit. Wenn he nu sien' Befehl
utgeb'n un Kaffee drunken hät, denn lägt 'r ’n week Küssen
in ’t Finster (denn dät Weeke is bi sönn Oart Lü ook en
Hauptsach), un stickt sien'n Kopp herut, un doa hangt en
lang Piep an, un süht to, wat dät Wärer moakt; dät
deiht he öäwer bloß denn, wenn dät Wärer ook nist moakt,
äm as he sülm; denn wenn ’t buten rumort, denn blift
he still in sien Sopha sitten un list Zeitungen. He gift
ook genau Achtung, ob dät Koarn up n Moart wat stigt,
un wo vöäl Lü groa öäwer in 'n golden Oadler utspann’n.
So geiht dät nu een'n Dag un alle Doag, un he wett
oft vör Langwiel un Fulheit nich to bliebn, un ’t Aeten
schmeckt äm nich, weil keen' Citron'nschoal andoahn is
orrer ’t is nich fien nog quärdelt. De Citron'nschoal un
dät Quärdeln hät öäwer keen Schuld, sonnern he hät dät
Wort nich kenn'n lehrt: Im Schweiß deines Angesichts
sollst du dein Brot essen.
Wenn öäwer Eener flietig arbeid't un schafft, denn
richt't sick de Moag'n ook doanoa un sitt nich gärn still,
he moakt ook nich sönn griesgrämig Gesicht, wenn he nich
sönn' sien Spiesen to verarbeid'n krigt. Un so brukt eener
nich groa Holt to klöb'n orrer to döschen, orrer to groab'n,
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
23
he kann ook hungrig werd'n bi Kopparbeit, wenn he sönn
Oart Handwerk hät; he mütt öäwer denn dänn Körper
ook sien Deel Arbeit tomäten, süß süht de licht so blaß
un gelehrt ut. Un kunterher, wenn Eener Dag föär Dag
Stäweln un Schoh to neihn hät, denn brukt 'r sien Seel
doch nich mit herin to neihn, sonnern gift de ook är Spies'.
Is doch jerer Minsch Vörmund föär twe Person'n, föär
dänn Lief un föär de Seel, un he mütt moal Rä un
Antwort stahn vör Gott, ob he sien Pflicht un Schüllig¬
keit doahn hät. Jä wenn we dänn lewen Gott ümmer
vör Ogen han!
Wutt Du also dänn besten Koch, dänn Hunger,
hebb'n, denn arbei flietig. Oeäwer noch Eens, ehr ick ’t
vergäten do: Holl besonners ook de Gebote Gottes, de he
dien'n Lief tum Schutz geb'n hät; wäs' also keen Süper,
fritt di dät Lief nich öäwer de Moaten vull, dät du noaher
nich leb'n orrer sterb'n kannst un müßt Rhabarber innehm'n;
wäs' nich liederlich, wäs' nich giezig, dät du di toerst nich
halw satt ittst, un noaher will de Moag'n nist mehr an¬
nehm'n. Moak't öäwerhaupt ümmer so, dät dät Gewissen,
wat inwennig bi di in Garnison liet, nich rumort, sonnern
ruhig is. Et gift ook föär unsern Körper keen bäter Re¬
cept, as dät: Bä un arbei!
Wecker woll sitt, loat sien Rücken.
En ollt Mährken.
Ick will moal en Geschicht vertell'n van en Aesel,
ick mein' öäwer een'n, de up veer Been ging, dät ’t nich
falsch verstoahn werd. Also et was moal en Aesel, de
deent bi 'n Krutgärtner un musst doa allerlei Deensten
dohn; so mußt he dät Unkrut, wat se utweed’t han, up
'n klein'n Woag'n ut 'n Goarn trecken; he musst Woater
heranföhr'n tum Begeeten un Aerften, Bohn'n un Gurken
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
24
noa d' Stadt fuhrwerken, un wenn ’r süß nist to dohn
har, denn kutschierten dänn Gärtner sien klein Jung's en
bitschen mit äm herum. Dö Stä was en oarndlich Oll'n-
deel föär dänn Aesel, denn he har nich to vöäl Arbeit, un
de Lehrjung müsst äm oarndlich afwoarn, denn et gaff ja
Krutwerk genog in 'n Goarn; un doabi schmeet ’t man
weinig Prügel af, bloß wenn 'r obsternoatsch woard, wat
sönn'n Aesel mitunner passeert, denn kreeg 'r moal wat
upgemengt. Oeäwer et gefeel dänn Aesel hier doch nich,
un äm was düt nich recht un dät nich, denn he heel sick
in sien'n Gedanken föär gefährlich klok; öäwer dät klok
Hohn lägt sien Ei ook moal in 'n Nettel un verbrennt
sick, mit Respekt to segg'n, dänn Hinnersten, un sönn Aesel
is nich moal sehr klok, dät wett en Jerer. Also bäd’t he
een'n Dag tum Jupiter (de Lü weer'n dunnmoals noch
Heiden, un är'n bömsten Gott nömten se Jupiter; awiel
glöb'n vöäl Aesels unner uns Minschen an goar nist mehr),
also he bäd't tum Jupiter, ob he äm nich en anner Herr¬
schaft geb'n woll. Jupiter erhört äm ook, un so kamm
he bi n Pötter in Deensten. Hier har sick de Aesel nu
öäwer van ’t Pärd up ’n Aesel sett’t, un dät woard he
ook bald noog sülm wieß. He mußt nu arbeid’n, dät äm
de Schwoar'n knackten; van buten herin mußt 'r de oll
Lehmkarr trecken, un wenn ’t nich annerst paßt, musst 'r
ook 'n Treckels Holt heran hoal'n; denn so musst ’r dät
Geschirr utföhr'n un wenn 'r Oab'nds van d' Arbeit noa
Hus kamm, sett't ’r sick de Lehrjung noch öfters up un
denn musst 'r Lehm träden. Doabi kreeg 'r öäwer man
weinig Furrer, ollt Hau, watt anner Veh veroort't ha un
Dießeln, de 'r sick öäwer noch sülm söken musst, denn de
Pötter har ook nich vöäl intobröken. Prügel gaff 't öäwer
doaföär desto mehr, un wenn 'r nich oarndlich antrecken
woll, denn sä sien Herr: „Up 'n grobb'n Klotz hört 'n
grobb'n Kiel," un kalascht ’r up los. Dö Herrschaft ge¬
feel dänn Aesel nu full'nst goar nich un doarum kamm he
wärrer bi Jupitern in, he scholl äm doch noch moal er¬
lösen un en anner Conditschon gäb'n. Jupiter dä äm ook
dütmoal noch dänn Will'n, un so kamm he tum drütten
bi 'n Gärwer in Deensten. De ersten poar Doag ging
’t hier wat bäter, denn de Gärwer was krank an d' Kolik
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
25
un musst' still to Bett ligg'n; öäwer noaher kamin ganz
dät sülwig Spöll, wat he bi Meister Dreckbücksen all er¬
läwt har, un ’t kamm woll noch bäter. Arbeid’n musst
'r wärrer van Moarg'ns fröh bet Oab'nds spät, un Furrer
wunnt de Gärwer ook wierer nich, as wat van sülm an
’n Weg wussen ha, öäwer in ’t Prügeln har he ganz dänn
tweten Herrn sien Akten funn'n. De Pötter har doch
ümmer noch rennlich Arbeit, öäwer wenn de Aesel hier
sien'n Fell'nwoag'n herin orrer herut trecken dä, seeg he
man so afsiet, dät de Lü äm ut ’n Weg ging'n orrer sick
de Näsen toheel'n; un wenn he sien Brörer är Fell'n so
trecken musst, denn wolln am mannigmoal benah de Throan'n
in d' Oog'n koam'n. Doato kamm nu noch, dät sien Herr
sülm en Aesel was, denn he soop sick oft duun un vull,
un wenn he sick so en Hoarbüdel tüg't har, denn musst ’t
sien langohrt Brorer entgell'n. Doa dacht de Aesel bi sick
— un up
sülm: „Et geiht doch bunt in de Welt her,"
de Stä har 'r Recht,
- „öäwer nänig bunter, as unner
d' Lü," — un up de Stä har 'r wärrer Recht. Un so
bäd't he nochmoal to Jupitern, he scholl äm doch in
Gnoad'n van dänn Gärwer helpen. Oeäwer dütmoal sä
Jupiter: „Hör moal, Fründ, ick hew di dien'n Will'n nu
oft noog doahn; nu holl du man full’nst ut, worum bist
du nich bi dien'n ersten Herrn bläb'n, du häst ’t doch
sülm so hebb'n wollt.“ Lang hät ’t de Aesel öäwer nu
nich mehr moakt, denn de Pötter un de Gärwer harn
äm doch to dull pisackt; un so woard he een'n Moarg'n
dodig in 'n Stall funn'n. Ick will ook gliek de Rä her¬
setten, de de Gärwermeister heel, as he äm fund: „Nu
kiek Eener ’t Beest an, doa hät 'r vör Fulheit krepirt; wo
krieg'n w' woll nu gliek wärrer ’n Aesel her, ’t is ja erst
in acht Wochen Micheelsmoart.“ Dät was s', un doamit
treckt he äm ’t Fell öäwer d' Ohrn un hät 'r noaher
Lärrer ut moakt.
Nu will ick tum Beschluss moal segg'n, wenn dö Aesel
so got har schnacken kunnt, as nich, un he har sien'n Le¬
bensloop öäwerdacht un wo got he ’t bi dänn Gärtner
ha un worum ’r doa nich bläb'n ha, wat har ’r woll
sägt? „Wecker woll sitt, loat sien Rükken.
Un so as ’t dänn Aesel ging, geiht '’t vöäl Minschen ook.
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
26 -
Jenn' Hoahn har kreih'n wollt, as d' Hals af wäst is.
Doarum sall dät Jerer bi Tied'n bedenken un lewer blieb'n
wat 'r is un wo ’r is, dät äm dät nich to spät Leed
deiht. — Wenn düt mannig Eener erst list un en bitschen
doaröäwer noadenkt, ehr 'r noa Amerika aftüht, denn hew
ick ook nist doageg'n.
As ’t wäst is, schall ’t blieb'n.
Dät is noch en Sprüchwort, wat sick wuschen hät,
un ick mag ’t gärn lied'n. Et handelt van dät Oll un
nimmt dät in Schutz; un dät Oll is ook in vöäl'n Ding'n
dät Best', as tum Exempel en oll Fründschopp, oll goot
Sitten, oll Gesäng; un wenn we hier nich all so noah
an ’n Blocksberg, sondern wat näger an de Rheinberg
woahnten, denn wüssten we ook woll van oll'n Wien wat
to vertell'n. Ebenso is een'n de oll Inrichtung in en
Huus lew; een hät doa so oft in un utgoahn un männig
Frei un männig'n Kummer erlewt, een wußt, wo de oll
Lähnstohl van Grotvoarer selig'n stund, un wo oll Fritzen
sien Bild hung, un wo de Biwel up ’t Börd lag, un wo
de oll Appelboom vör ’t Finster stund, van dänn Winter¬
oabends de Appeln so schön schmeckten; - un wenn dät
nu mit eenmoal all annerst inricht't is, orrer 't oll Huus
is woll goar umstott un ’t is en need doaföär henstellt,
denn deiht ’t een'n doch so leed um dät oll un een ha 't
gärn wärrer, wenn ook dät need Huusdack mit Schäwwer
infoat't is un dick messing' Drückers an d' Doär'n sind.
Männig Minsch hät ook sien'n oll'n Rock gärn un tüht
äm am lewsten an; dät is nu nich van Jerern to ver¬
lang'n, — un männig oll Rock süht ook nicht doanoa ut; doa¬
mit will ick öäwer de nich dät Wort spräken, de ümmer
gärn in need Tüg un wo möäglich alle Doag upgewichst
goahn. Anner Lü, besonners de oll'n, beholl'n ook gärn
är oll Mod'n in ’t Tüg, är'n Dremaster, är Kamaschen
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
27
un är'n lang'n Sönndoagsrock mit de vöäl Knööp un dät
roth Unnerfurrer. Dät is goar nich to verachten, un ick
mag ’t gärn lied'n. Wat werd awiel nich föär 'n Oeäwer-
moth dräb'n in de Klerung! De Mo mütt joa mitmoakt
werd'n, wo künn ’n denn woll torüg blieb'n hinner dänn
un dänn! Een scholl männig moal denken, et weer wun¬
ner wat föär ’n Herr, de doa anstolziert kümmt; he schnitt
sönn anmoodig Gesicht un schmitt de Arm van sick un
geiht so stramm de Stroat hendoal, un denn kiekt 'r sien
buntstriepig Hosen moal an un de wichst Stäweln, — wenn
'r doch man dät bitschen Witt an 'n Hals ook noch sehn
künn; na, de ganze Kerl is 'n Schnierergesell. Un van
sönn Klerer=Hans=Narr'n is jetzunner de ganze Welt vull.
Un ging' ook de letzte Gröschen drup, glitzrig utsehn mütt
’t doch. Dörch de Klerung un dörch ärn Stoat will'n
vöäl Lü wat gell'n, van de ’t doch richtig heet: „Dickthun
ist mein Reichthum, sechs Pfennige ist mein Geld;" orrer
so: „Sammt up 'n Lief un Kaff in 'n Moag'n;" orrer
wenn Eener ümmer ’t grot Metz hät un schnitt so ge¬
fährlich up, denn kann ’n ook segg'n: „Pragger, häst ook
Lüs', orrer schuppst di so man." — Na, ick koam öäwer
van 'n Text af; ick woll ja man to ’n Anfang wat van
dät Oll segg'n.
Nu: As ’t wäst is, schall ’t blieb'n. Dät Sprüch¬
wort mütt ook richtig noahm'n werd'n; ick will öäwer
toerst moal segg'n, wo ’t nich to verstoahn is. Grotvoa-
rer ha en gäl Röw vör d' Spiskoamerdöär stäken, dunn
ha d' Zick koam'n un de Röw affräten un herin goahn
un in är'n Zickenverstand nich bedacht, dät Näpp un Schöt¬
teln entwei fall'n, wenn se herunner stott werd’n.Wenn
’n nu segg'n woll: „As ’t wäst is, schall ’t blieb'n, un
woll wärrer en gål Röw vörstäken, denn weer dät Sprüch¬
wort falsch utlägt, un ick seg nich got doaföär, dät de
Zick nich wärrer är Sprüng moaken wöär. Hier gift et
en anner Sprüchwort, dät heet: „Döärch Schoad'n werd
man klok." — Utlehr'n kann Keener, un wenn also en nee
Oart un Wies in 'n Ackerbo orrer in 'n Handwerk erfund'n
weer, un se weer got un nützlich un bäter as de oll, un
't woll denn Eener eig'nsinnig wäsen un segg'n: „As ’t
wäst is, schall ’t blieb'n, denn weer dät ook falsch an¬
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
28
wend't. — Eb'nso, wenn in ’t Döärp schlecht' Mod'n sünd,
ick will moal segg'n, de Lü drinken mehr, as nörig deiht,
un doadöärch sünd ook all vöäl Schlägereen un Prozessen
herkoam'n, un in vöäl Hüser is ’t doadöärch so koahl
woard'n, dät 'n 'r Müs' in pitschen künn; item, se spöäln
perfect Koarten bet deep in de Nacht herin; un nu ver¬
moahnt jüm Eener un sägt to de Süpers: „Bedenkt, wat
je dohn, noaher, wenn d'Hals af is, denn willn je kreihn;
wecker besoapen Wies' stillt, mütt nüchtern Wies' hang'n
un to de Spöälers: „De bemoalten Blärer un de veer¬
eckig'n Knoaken hebb'n Männig'n all den Geldbüdel broa¬
ken," un männig Fro dät Herz, künn 'n noch hento setten;
un de Süpers un Spöälers antwort'ten denn: „Ach wat,
as ’t wäst is, schall ’t bliebn, denn weer dät Sprüchwort
noch vöäl schlimmer utlägt, as vöärn bi de Zick.
’t fällt mi doabi eb'n in, so hät ook de Herzog Erich
van Bronswik dät Sprüchwort nich verstoahn, as he de
Bur'n in een Döärp moal dät drütt Gebot utlägt hät.
De Bur'n hebb'n gärn Einbecker Beer mucht, un dät was
ook wierer nich schlimm, öäwer se hebb'n to vöäl mucht,
un doato hebb'n se sick ümmer ’t Sönndoags Vörmerrags
in 'n Krog versammelt, un denn leten se Kirch Kirch wä¬
sen, un de grot hölten Beerkann ging ümmer herum, denn
se seeten um 'n lang'n Disch. Doavon hät nu de Herzog
Wind kräg'n un hät sick also ’t Sönndoags Morg'ns moal
upmoakt noa dät Döärp, um de Bur’n to besöken. He
ha 'n Mantel um un ging spoarnstrieks in de Wirthsstuw
herin, un da fund he denn de ganze Beerkumpanie all
versammelt. Nu sett' he sick ook an 'n Disch mit hen un
leet sick Einbecker geb'n. Toerst keeken sick de Bur'n dänn
Frömm'n en bitschen an, öäwer denn moakt de grot Kann
bald wärrer de Runn, un Eener kumdeert ümmer un sä:
Nu loat ’t moal so rum goahn. Doabi woard männig
Een'n de Kopp all oarndlich roth. Mit eenmoal stund de
Herzog up, knöpt sick den Mantel up, un doa was denn
en blanken Stärn up de Bost to sehn un en Säwelgriff
van de Siet. Nu wussten de Bur'n, mit weckern se ’t to
dohn han (he kamm männig'n ook all so bekannt vör, as
he herin tratt). Tum Oeäwerfluss sä he noch: „Kenn'n
je mi? Ick bin ju Herzog Erich. Ick hew in Bronswik
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
29
doavan hört, wat je hier ’t Sönndoags föär 'n Werth-
schaft driebn, un doarum woll ick ju moal sülm en klein
Vermoahnung geb'n.“ Un doamit brennt he den Kum¬
mandör Een hinner de Ohrn, dät de nich wusst, wo se
herkamm un wo äm geschah. „Nu loat ’t moal so herum
goahn!" sä de Herzog, un wat woll de oll Verrer woll
orrer öwwel, he musst sien'n Noawer ook een anstäken, un
so ging dät denn herum, un de Herzog sorgt doaföär, dät
et ook oarndlich klappen dä; wenn ’t dät nich dä, denn
was he gliek doa un hulp noa. As et so de Reeg herum
goahn was, gaf de Herzog den Kummandör een hinner
’t anner Ohr, dät dänn de Kopp brummt, un sä: „Nu
loat ’t moal fo herummer goahn!" Un so ging dät noch
en poar moal links und rechts herum. As de Bur'n nu
ganz roth weer’n, halw van ’t Beer un halw van de
Ohrfieg'n (einklich öäwer woll van de letzten mehr as
halw), doa sä de Herzog: „Düt was nu de erste Deel
van de Vermoahnung, dänn hebb'n je föhlt; nu kümmt de
tweet, dät is de Lehr. Schäm'n je ju denn nich, derwiel
hier in ’n Krog to sitten un to supen, dät je in de Kirch
goahn un Gotts Wort hör'n scholl'n? Wat is dät föär
'n Werthschaft! Dät werd mi nu annerst! Van nu an
goahn je mi flietig in d' Kirch, un wecker hier unner de
Prärigt wärrer fund'n werd, dänn will ick ’t intrechtern,
he schall 'r sien Läw an denken. Nu lewt woll un merkt
ju dät! Marsch noa Hus!" Ick woll, ick künn so vöäl
moal'n, denn woll ick hier en Bild hersetten, wat de Bur'n
föär Gesichter moakten, as se aftög'n. Mit dänn Kröger
hät he denn noaher noch tohop räkt, hät äm de Kann
Einbecker herzoglich betoahlt, un doato noch en Leckschon
holln, de de Kröger öäwer nich wierer vertellt hät, noa
Zucker un Zimmt werd s' woll nich schmeckt hebb'n.
Dät Kroggoahn unner d' Kirch was nu afbrocht un dät
Kirchengoahn inföhrt; erst ging'n se ut Furcht hen, noaher
— So hät also de Herzog
öäwer ook mit Frei un Lust.
ook van sönn Wesen nich dacht: As ’t wäst is, schall ’t
blieb'n.
Nu will'n we öäwer wierer moal hör'n, wat blieb'n
schall. All dät, wat van Gott is un mit Gott's Wort
stimmt, dät schall nich afbrocht werd'n, sonnern dät schall
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
30 -
blieb'n; doato all de oll'n god'n Sitten van unse Vör¬
foahr'n, de se hat hebb'n. Dät is gewiß, unse Vörfoahr'n
sünd en ganz Deel gottesfürchtiger wäst, äm as we sünd,
een kann dät an all d' Ecken un Enn'n merken un ook
noch van oll Lü vertell'n hör'n. Dunntomoal was keen
Hus, wo ’t Sönndoags Noamerrags nich de Prärigt les't
woard; upperstä werd'n woll nog Romoan'n- und Kom-
medig'nböker un sönn Tüg koft, öäwer man keen Hus-
postill'n. De Oll'n vergeeten dät Gebät bi Disch nich,
sonnern sän dänn lewen Gott Dank, dät holl'n öäwer
awiel de meist'n Lü nich mehr föär nörig. Dunn ging'n
de Lü flietig noa d'Kärk, jetzund sünd vöäl Stöhl larrig;
de Herrschaften goahn nich hen, un de Deensten holl'ns
'r all lang nich to an. Wecker dunn de Bäklock schloan
hört, de namm 'n Hot af un dä sien Gebät; upstä wäten
öäwer Vöäl nich moal, wat dät to bedüd'n hät. Dunn
weer'n de Lü gehorsam geg'n de Obrigkeit noa Römer am
dreizehnten, upstä öäwer räsonneern dumm' Jungn's, de
knapp hinner d'Ohrn drög sünd un will'n ’t bäter wäten.
Dunntomoal heet ’t up 'n Hoff: „Uns' Voarer un uns
Mutter," un Voarer un Mutter eten mit an 'n Disch,
un se weer'n All' een Familig; nu heet ’t öäwer up de
meist Städ'n Herr un Fro, orrer noch högger up Madam;
wecker öäwer ook noch Voarer un Mutter to jüm segg'n
woll, de müßt' 'r oft an leg'n. Dunn heet't: „En Mann,
en Wort;" hüt to Doag kann 'n ’t sicher up 'n Boag'n
Papier hebb'n un en grot Sigel unner, et gift doch Spitz¬
bob'nknäp, dät et herum dreiht werd. — Un so mag
nehm'n, wat 'n will: Dunntomoal weer'n de Lü gotts-
fürchtig un lewten doabi tofräd'n un glücklich; hüt to
Doag öäwer nimmt de Gottsfurcht mehr un mehr af, un
up vöäl Städ'n is se ganz utstoarb'n; ja vöäl Lü ver-
härten un verstocken är Herz geg'n Gott äm as de König
Pharao in Äegypten, will'n van äm nist wäten un sünd
Feinde Gottes. Doabi öäwer nehm'n de Kloag'n öäwer
de schlecht' Tied'n awiel ganz öäwerhand, de kann 'n aller¬
wärts hör'n. Wenn nu öäwer de Tied'n bäter werd'n
scholl'n, denn müdd'n we Minschen erst bäter werd'n, ick
un du. We müdd'n uns All' wärrer to Gott bekehr'n,
un müdd'n ook nich töb'n, bet de Annern ook anfang'n
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
31
scholln, nee, hier is Jerer sick sülm de Nächst! Un denn
werd de Tied ook wärrer got, dät is ganz gewiss.
Ick will noch en klein Vermoahnung hento fetten, de
Gott'sfurcht anlangend. „As ’t wäst is, schall ’t blieb'n.
Wenn dien selig Voarer jerern Dag mit ju Moarg'n= un
Oab'ndseg'n holl'n hät, dät loat sø blieb'n; is he 'n flie¬
tig'n Kirchengänger wäst un hät he Kind un Gesinn ook
doato anholl'n, dät loat so blieb'n; is ’t in Hus un Hoff
still un friedlich wäst, was keen Striet doa, sonnern Eener
was fründlich mit 'n Annern, dät loat so blieb'n; wend't
he nich vöäl up 'n Stoat, sonnern gaf dät unnörig Kle-
rergeld de Arm'n, dât loat so blieb'n; was he tro un red¬
lich un kunn 'n sick up sien Wort verloaten, dät loat so
blieb'n. Ick woll, dät ’t van sönn Hus, wo de Voarer
fromm wäst is un hät All' in ’t Hus to Gotts Wort an-
holl'n, dät ’t doa ook noaher unner sien'n Söähn heeten
dä: „As ’t wäst is, schall ’t blieb'n un is ’t bläb'n. Dät
weer en bäter Denkmoal föär den Voarer, as en gußeisern
up 'n Kirchhoff mit 'n golden Inschrift, as se jetzunner
Mo sünd.
Dess' Brot ich ess',
Dess' Wort ich sprech'.
Tum Ersten will ick hierto segg'n, dät et got un
recht is, wenn et noa düt Sprüchwort geiht. De Lü, de
to ’nanner hör'n, müdd'n sick ook enanner bistoahn; un
vörnut mütt en Knecht nist koam'n loaten up sien'n Herrn,
he mütt föär am upträd'n so lang, as ’t man ichtens
geiht, denn dänn Herrn sien Ehr is 'n Knecht sien mit.
Wecker sien'n Herrn so tro föär is un noa dänn sien
Wesen hensüht, as wenn ’t sien eigen weer, dät is en
goden Knecht, un he kümmt woll döärch de Welt. Oeäwer
sönn' Lü, de so tro sünd, de sünd awiel oft spoarsoam to
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
32
find'n; un wecker so tro werd’n will, de mütt toerst dänn
lewen Gott recht tro werd’n.
Tum Annern öäwer segg ick, wecker sick ümmer noa
düt Wort richten woll, dät is en schlechten Kerl, he deiht
Unrecht un is mannigmoal nich dät Anspucken werth.
Na, wat ick eb'n sägt hew, dät brukt Keener antokieken as
de Koh dät nee Doarweg, weil ick toerst annerst schnackt
hew. Ick will ’t gliek verdütschen, wo ick dät mein'. Dät
Wort spräken föär sien'n Brotherrn, dät mütt ümmer man
so wiet goahn, as ’t dät Gewissen verlöwt. Wenn 'n
öäwer dät Gewissen doabi an ’n Noagel hangt un sprickt
Een'n noa 'n Munn, weil he een'n süß dänn Deenst up¬
sägt un kratzböstig werd, denn is dät nu un nümmermehr
recht. Bi All'ns, wat we dohn, müdd'n we ümmer genau
Paß geb'n up dät Gewissen, ob dät ook nich unner 'n
Bostdook anfangt to schloan. Oeäwer wo mannig Eener
lügt doarum nich en goden Stoaken torecht, weil he dät
best Küken in ’n Koarf blieb'n will bi dänn un jenn vöär-
nehm'n Mann, un kehrt sick vöäl an sien Gewissen? Hät
nich all mannig Eener falsch schwoar'n un Seel un Selig¬
keit doarup goahn loaten, bloß dät 'r ’t Kalw nich in d'
Oog'n schloan woll bi en rieken Mann un dät äm de got
blieb'n scholl? Dät is nu en ganz verfluchtes „Wort
spräken", un de Schrift sägt: „Een schall Gott mehr ge¬
horchen as de Minschen: „Verflucht is de, wecker sick
up Minschen verlett!“ Ne, ümmer groa döärchgoahn un
stief bi de Woahrheit blieb'n, wenn ’t ook scheef Gesichter
un dick Müler sett't! Wat sünd doch all de Minschen!
Ueber den, dem man hat müssen
Heut die Hände höflich küssen,
Geht man morgen wohl mit Füßen.
Wenn de lewe Gott man up uns' Siet blift, wat könn'n
uns de Minschen dohn? — Johannes, as uns de Schrift
vertellt, läwt unner dänn gottlosen König Herodes. As
de nu to äm kamm un woll ook moal wat hör'n (denn et
ha sick herum sproaken, dät Johannes annerst prärigt, as
de Schriftgelehrten), doa dacht Johannes nich: „Jä, döäg'n
deiht 'r nist, dät is gewiss; öäwer ick läw in sien'n Lann,
lewer Tied, dess' Brot ich ess', dess' Wort ich sprech'," son¬
nern he greep dänn Fisch bi 'n Kopp an un wusch Herodessen
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
33
daͤnn Pelz un heel aͤm sien Oewweldoaht vör, denn he¬
was der Meinung, wenn de Groten nist döäg'n, wat schall'n
denn van de Klein'n verlang'n. (Awiel geiht et oft noa
dät Sprüchwort: De klein'n Deef' hangt'n, öäwer de gro¬
ten lett 'n lopen). Na, Herodes ha süß woll noch en
Zupperdenten orrer so wat ut Johannessen moakt, wenn
he dänn Mantel noa 'n Wind dreiht har, so öäwer musst
'r sien'n Kopp hergeb'n. De lewe Gott will ’t äm öäwer
woll belohnt hebb'n in jenn Leb'n. — Also ümmer dät
got Gewissen in Acht genoahm'n!
Aller goden Ding' sünd dre, doarum will ick ook noch
en Lütk' hentodohn. Also tum Drütten: Dess' Brot ich
ess', dess' Wort ich sprech'. Van wekkern krieg'n we All¬
tohoop uns' Brot? Van dänn lewen Gott, so as we ja
ook bäden in dät heilige Vaterunser: Unser täglich Brot
gieb uns heute. He mütt sien'n Seg'n geb'n to all de
Ding', de we anfang'n, süß kümmt 'r nist bi herut; doarum
steiht in ’t Gesangbook: Wo Gott zum Haus nicht giebt
sein Gunst, arbeitet Jedermann umsonst. He mütt Reg'n
un Sunnenschien, Frost un Hitz geb'n, dät dät Koarn ge¬
röti; he mütt uns Gesundheit un Kräften geb'n, süß weer
’t mit uns bald vörbi. Mit een'n Wort, we hebb'n nist,
wat uns de lewe Gott nich geb'n hät. Dät is ja groa
de Grundsupp van de schlecht Lehr, dät de kloken Lü awiel
segg'n: We Minschen könn'n All'ns döärch uns sülm, wenn
we süß man will'n; we krieg'n ook All'ns van sülm, denn
in de ganze Natur geiht et noa bestimmte Gesetzen, Gott
deiht awiel keen Wunner mehr; we sünd ook All got,
un wat sönn dumm Tüg un Nöäleree mehr is. Ne, ick segg:
We stoahn All in Gottes Hand, un he moakt et, as ’t äm
gefällt, un we äten All dät Brot van dänn lewen Gott.
Doarum scholl'n we öäwer ook All sien Wort spräken.
De kloken Lü, van de ick eb'n sägt hew, de könn'n dänn
lewen Gott goar nich lied'n; jüm argert ’t all, wenn Eener
wat van äm sägt, un fangt 'n full'nst ut de Biwel an,
denn müchten se vör Grimm de Wänn' henthög'n goahn
as de Katten, wenn se Musik hör'n. Süß heet ’t: „Noth
lehrt bäd'n," öäwer bi dö Oart drippt et nich ümmer in,
sonnern et heet: „Wenn he wärrer genass, denn woard
’x duller, as 'r vörher was. Gott hät se in äres Her¬
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
34 —
zens Verkehrtheit doahen geb'n, to dohn, wat mich döcht,
sägt de Schrift.
Wecker öäwer erkennt, dät he All's van dänn lewen
Gott hät, de mütt ook sien Wort spraken un âm free be¬
kenn'n vör de Welt. Dät kann woll koam'n, dät he doar¬
öäwer schimpt werd, un dät de Lü spetoakeln un segg'n,
he har sick wat in 'n Kopp sett't un weer 'n Bärer orrer
Mucker orrer Pitist woard'n, — lewer Tied, an Oekel¬
noam'ns föär de Fromm'n hät ’t non nich ens up düsser
Welt feilt; kunterher dät, wat schlecht is, as supen, spöäl'n,
hoor'n, floken un derglieken, döaröäwer werd nist sägt; bi
vöäl Lü is ’t, as verstünn sick dät van sülm. Un wer
nich mitmacht, der wird ausgelacht, öäwer doa is en Dreck
an geleg'n. Oeäwer dät hät unsern Herrn Christus ook
nich annerst goahn, doa sä'n de Juden sogoar, he weer
van sien'n Voarer, dänn Döwel. Wenn öäwer Gott föär
uns is, denn loat all de Lü geg'n uns wäsen, de könn'n
uns nist. Ein'. feste Burg ist unser Gott, sägt Doktor
Luther, ein' gute Wehr und Waffen. Een mütt man keen
Blatt vör ’t Mul nehm'n, sonnern free herut segg'n, wat
'n will; dät nich halw un nich ganz segg'n döcht nist.
Christus sägt: Wer mich bekennet vor den Menschen, den
will ich wieder bekennen vor meinem himmlischen Vater.
Wollan, de ewige Seligkeit is dät grötst Got, doarum
goden Moth! Loat't uns dohn nog dät Wort: Dess' Brot
ich ess', dess' Wort ich sprech'. Un de lewe Gott help
uns doato.
Wecker Annern en Grow gröft, de fällt 'r
sülm herin.
Ja, un wecker Annern en Galgen bo't, de werd 'r
sülm an uphung'n, as we in dät Book Esther lesen. Doa
ha de Haman föär den unschüllig'n Mardachai en Boom
anrichten loaten, hunnert Foot hoch. Un so hoch då et
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
— 35
erstlich nich nörig, denn een mütt ook an 'n ganz koarten
sterb'n, wenn 'r anhangt, versteiht sick. Un tum annern
ha Haman hier gar keen'n bo'n loaten musst, denn de
Mardachai ha nist moakt, wat dänn Galgen werth was,
un also kamm Meister Haman sülm dran, un et musst en
Stück Arbeit föär dänn Hemplingsknecht wäsen, äm föäftig
Ell'n hoch uptohang'n. So kann ’n also nich bloß in de
Grow fall'n, sonnern ook an 'n Galgen koam'n, wenn 'n
de Ding' heimtückischer Wies föär anner Lü inricht't hät.
Et is öäwer recht Schoa, dät 't sönn Sprüchwort
van Grob'n grab'n unner uns Minschen geb'n mütt, un
't is Jammerschoa, dät et so oft un up so vöäl Lü passen
deiht. De lewe Gott will dät nich so hebb'n. Künn'n
we uns nich All verdroag'n un in Fründschopp un Leew
mit 'nanner verkehr'n? We brukten uns unnerlangs keen
Grob'n to groab'n. De Schoadenfrei in de Seel dät is as
en oll'n Schwär vull Materig, un et nimmt sick bäter ut,
wenn we bi Annern är Unglück Andeel nehm'n un mit¬
ween'n, wenn Annern ween'n. Un nu fullnst, wecker erst
de Schlöp stellt håt un sick denn hinnerher freit un in 't
Füstken lacht, wenn Annern sick darin fung'n hebb'n, in
dänn hät de Döwel sülm Quartier noahm'n, un wenn de
Minsch nich annerst werd, denn gift am de Döwel vol
moal wärrer free Woahnung un Kost, so dät et noa dät
Sprüchwort geiht: Een Hand wäscht de anner. Oft öäwer
mütt sönn Minsch ook hier all dät utfräten, wat he An¬
nern inbröckt hät, orrer as uns' Sprüchwort sägt, in de
Grow fall'n, de he Annern grawt hät, un dät fügt de lewe
Gott noa siener Gerechtigkeit so, dät anner Lü sick en
Ogenspegel doaran nehm'n scholl'n.
Wo dät Brauhus steiht, doa kann dät Back¬
hus nich stoahn.
Un ut dät Koarn, wo Beer ut braut werd, doa kann
keen Brot ut backt werd'n, un de Gröschen, de verdrunken
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
36
werd, kann nich foͤaͤr wat annerst utgeb'n werd'n.Dät
süht Eener in, de süß ook nich vöäl Klokheit besitt. Dät
Sprüchwort will öäwer nich segg'n, dät ’t keen Brauhüser
geb'n scholl, denn worum scholl 'n nich ook moal Beer
drinken? Uns' Vörfoahr'n, van de we doch dät Sprüch¬
wort erwt hebb'n, hebb'n ook Beer mucht. Ne, dät Wort
meint bloß, dät 'n to vöäl Brauhüser bo'n un to vöäl
Beer drinken kann; un dät dät Backhus doch en ganz Deel
nothwenniger is, as dät Brauhus; un dät doa, wo ümmer
up dät Brauhus dacht un doarin lewt werd, dät Backhus
bald ganz tohop stöärk't, dät heet, dät de Husholt bi de
Süperee nich bestoahn kann. Süͤß afsiet van dät Backhus
kann dät Brauhus ümmer stoahn, et mütt man nich to
grot werd'n. Wecker also sien Kroß Beer drinken kann,
de mag dät dohn; he mütt sick öäwer in Acht nehm'n, dät
he 'r nich to vöäl ut moakt, denn dät find't sick goar to
licht. We könn'n Gott's Goab'n to unserer Erquickung
bruken, öäwer we scholl'n se nich mißbruken, denn: Zum
Trinken gab Gott Wein und Bier, zum Saufen nicht, das
merke dir. Un weckern de Töägel koarter bund'n is, dät
he nich regelmäßig sien Kroß Beer geneeten kann, de mütt
et loaten, un dät is ook goar keen Unglück, he kann sick
’t Sönndoags en Kroß Beer tüg'n, mütt öäwer ümmer
bedenken, dät sien Kinner dänn Gröschen nothwenniger
bruken to Brot, as dät he ’n noa ’n Krog droag'n deiht.
Dät vöäl Krog goahn döcht öäwerhaupt nist, mein
ick, un uns' Vörfoahr'n hebb'n dät nich so dräb'n, ám as
’t nunmehr geschüht, wo mannig Eener sien letzt poar
Kreuzer in ’n Krog vermöwelt. Een kann ümmer up dänn
Minschen wat holl'n, de to Hus blift bi Fro un Kind un
de sien Kinner lewer to all'n God'n anhölt, as dät 'r
Stammgast bi Krögers is. So vöäl ick wett, steiht ook
in Luthern sien Hustoafel nist van ’t Kroggoahn in, un
de scholl doch ümmer noch in Ehr'n holl'n werd'n, un wo
Jerer doanoa sien Lekschon hölt, doa steiht ’t ümmer noch
got in ’t Hus. Jerer mütt öäwer bi Tieden an dät Back¬
hus denken un spoarsam sin, denn: Jung gewohnt, alt
gethan. Düt is ook en got Recept to 'n künftig'n Husstand.
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
37
In 'n Becher verdrinken Mehr, as in 't Meer.
Ick will de vöärgt Lekschon noch en bitschen fortsetten,
denn dät Kapitel, van 't Brauhus un öäwer 'n Döst drin¬
ken un ’t Kroggoahn un so wat mehrs, is wichtig un geiht
vöäl Lü an, un wenn düt hier wat doageg'n hülp, denn
scholl mi dät en recht Frei wäsen. Mannig Eener is döärch
dät Supen all to Grunn' goahn, mannig Husholt is
doaröäwer all verstört, mannig Throan is doarum all
weent, mannig moal is dät Supen all verwünscht un ver¬
flokt, — ach lewer Gott, een mag goar nich an all dät
Unglück denken, wat all döärch dät Supen herkoam'n is.
Wenn 'n so noa d' Stadt henkümmt, mannigmoal ook all
up 'n Döärpen, doa steiht öäwer de Gasthöäf mit golden
Bokstoab'n: Gasthof doa un doato, orrer: Beer= un Brenn¬
wiensverkoop van dänn un dänn; un et müßt einklich doa¬
stoahn recht grot un dütlich, dät ’t Jerer lesen künn:
„Hier in Kroß un Glas un Buddel hebb'n all Mehr ver¬
soapen as in dät grote Weltmeer. Nehmt ju in Acht!"
Un düt müsst öäwer jerer Wirthshus stoahn, denn ’t gi
doch woll keen in de Christenheit, wo nich all Eener ver¬
unglückt weer. Vör dät Meer nimmt sick Jerer in Acht,
de doabi woahnt, denn doa is dät Woater deep un soltig;
noch vöäl mehr öäwer müsst sick Jerer in Acht nehmn
vör dät Woater, wat in Kröß' un Gläser utschenkt werd,
denn doadöärch werd'n de Minschen dull un hitzig un
wäten nich mehr, wat se dohn; un einklich hät sönn Glas
orrer Buddel ook keen'n Bonn, doa geiht ümmer wärrer
wat herin un ’t werd nich ens vull.
- Een schall van
de Doden nist schnacken, as God's, heet et; öäwer et gift
woll nich so licht en Kirchhoff, wo nich up dät een orrer
anner Denkmoal en Beerkroß orrer 'n Brennwiensglas
anstatt dänn Bottervoggel orrer de Hänn, de sick inklappen,
afmoalt werd'n künn, tum Teiken, wat de Verstoarb'n föär
'n Handwerk dräb'n orrer woran he stoarb'n weer; dät künn
noch Een'n orrer 'n Annern to Besinnung bring'n, de up
eb'n sönn'n Weg'n geiht.
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
38 —
Dät Meer hät all vöäl Minschen verschlung'n, öäwer
as de Schrift sägt, et werd de Doden wärrer heruter
geb'n, wenn uns' Herr Christus jüm röppt; un wenn se
süß fromm wäst sünd un wat noa Gott un Gott's Wort
froagt hebb'n, denn werd'n se tum ewig'n Leben ingoahn.
Brennwien un Beer un Wien un wat noch so is, hät ook
all vöäl Minschen verschlung'n, öäwer de werd'n moal mit
Schrecken upstoahn, denn dat „Lustig gelebt und selig ge¬
storben" is un blift doch ümmer en riskant Geschicht, un
wecker fromm läwt un selig stärwt, geiht vöäl wisser.
Doarum nimm di vör dät Drinken in Acht, klein Minsch
un grot Minsch, un denk doaran, wo vöäl Minschen doa¬
mit klein anfung'n hebb'n un sünd ’r doch älenniglich in
umkoam'n; un du müsst nich denken, dät du so stark bist,
de Versuchung to wärrerstoahn; doa sund all mehr unner¬
goahn, de ook dachten, se weer'n van dät Holt, wo Böär-
germeisters ut moakt wöärd'n. Dät Best is, sick nich up
sick, sonnern up Gott to verloaten un dänn um Kraft to
bitten, denn häͤt ’t nist to segg'n.
Verglieken un verdroag'n
Is bäter, as stried'n un kloag'n.
Ua nu kümmt de Reeg an dät Prozessen, un wenn
düt Kapitel hier so lang wöär, as all de Gerichtsbreef,
de de Gerichtsboa mannigmoal öäwer een eenzig Kloag
bringt, ick löw, denn heel knapp Eener dät Lesen ut. Ganz
so lang will'n we ’t denn doch man nich moaken. Et gift
en Sprüchwort, wat hauptsächlich to de Kinner sägt werd,
wenn se sick nich verdroag'n könn'n un sick ümmer stried'n,
dät heet so: De Klöökst gift noa. Un dät is sehr got,
dät de Kinner gliek van dät Strieden afbrocht werd'n,
denn: Jung gewohnt, alt gethan, un an klein Reems lehr'n
de Hunn Lärrer kauen. Oeäwer düt Wort passt noch
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
39
vöäl bäter föär de Groten, un wenn de dät man recht in
Obacht nehm'n woll'n. „Ick verkloag di," dät is ümmer
dät erst Wort, un denn werd de Prozess anfung'n un
döürchföhrt; öäwer de Wehen koam'n hinnerher. Doa
koag'n sick de Lü um de geringst' Narrensputzen, um twe
ungarwt Lämmerfell'n, orrer um 'n oll'n flickten Sack,
orrer ob de Scheitsteen vör 'n Mandel Joahr näg'n Toll
mehr links stoahn hät, orrer ’t hät Eener wat in d'Kroon
hat un to 'n Annern Dusselkopp saͤgt. Un denn werd hen
un her loag'n, un vöäl Akten schräb'n, un Tüg'n afhört,
un wärrer 'n Termin ansett't, un de Tüg'n müdd'n schwär'n;
un wenn 'n ’t denn bi Licht besüht, denn is de ganz Prost¬
moahltied keen sief Dreer werth.
Nu will'n we öäwer moal en Kostenanschlag to sönn'n
Prozess moaken. Toerst is keen Schrieweree dürer, äm as
de van ’t Gericht un sönn Breef mütt mannig moal mit
Tresorschiens upwoag'n werd'n. - Wierer. Wo mannig'n
Dag Versümniß bringt sönn Prozess; un wenn de Arbeit
noch so hill is, un ’t passt midd'n ick d'Soattied orrer in
'n Aust, doa froag'n de Richters nist noa, de Termin döärft
nich versumt werd'n. Un doch werd mannig Soahl kaput
rönnt noa ’t Gexicht, un de Minschen werd'n ook nich
klook. — Wierex. Wo mannig Kroß Beer un wo mannig
halw Oeßel mütt 'r an glöb'n, denn drunken mütt 'r bi
werd'n, mit un oahn Döst, doavan kümmt joa erst de Ku¬
roasch' un de Pfiffigkeit her. Goar to oft supen sick bei
Part noaher so duun un vull, dät se sick tunchers noa
Hus lei'n künn'n. - Wierer de Aerger. Dänn fräten se
sick noa 'n Lief hierin, un Minschen, de sick süß dät Woa¬
ter nich flöömt hebb'n, günn'n sick nu de Oog'n nich mehr.
De Fiendschopp durt mannigmoal bet an 'n Dod, un de
Lü bed'n sick de Tied nich wär, un wenn Eener sägt:
„Gun Dag!“ denn denkt de Anner ganz wat annerst.
Jä, de Fiendschopp werd mannig moal so grot, dät Eener
sick nich verwind'n kann, dänn Annern mit noatofolg'n,
wenn 'r stoarb'n is, un he kann am non nich moal in 't
Graft vergeb'n. - Düt weer nu sönn klein'n Kostenan-
schlag van sönn'n Prozess, un wecker sick dät oarndlich
öäwerlägt un beräft, de werd find'n, dät dät Sprüch¬
wort, wat ick vöärn hensett't hew, woahr is, un dät de
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
40 —
moagerst Verdrag ümmer noch bâͤter is, as de fettst
Prozess.
Nu will'n we öäwer moal wierer hör'n, wat de lewe
Gott to sönn Fiendschopp un Prozessen sägt. We bäden
in dät heilige Vaterunser: Vergieb uns unsere Schuld,
wie wir vergeben unsern Schuldigern. Wecker hier nu
nich vergeb'n un vergäten kunnt hät, dänn werd ’t ook
moal akkuroat so goahn, äm as dänn Schalksknecht in 't
Evangill'n; de is inschmäten un hät brumm'n musst, bet
r ook dänn letzten Heller betoahlt hät. Uns' Herr Christus
sägt: „Vergebet, so wird euch vergeben," un dät Erst un
Letzt, wat he van sien Jüngers verlangt, dät is, dät se
sick lew hebb'n scholl'n; öäwer düt werd awiel weinig in
Obacht noahm'n, un wenn mannigmoal Gerichtsdag is,
denn is ’t so vull Minschen un sönn Verkehr in 'n nächsten
Krog, as wenn ’t Mart weer. Een künn doa segg'n:
Christen will'n je wäsen? Heiden un Türken sünd je.
In 'n Himmel will'n je koam'n? Jä passt man up, denn
mudd'n je ’t erst annerst anfang'n. —
Na, wecker bet anher nich got Frä holl'n kunnt hät,
un ’t Prozessen hät äm öäwer All'ns goahn, de hör nu
up un kehr um, so lang, as ’t noch Tied is. Jerer mütt
öäwer bi sick anfang'n un nich ümmer de Schuld up An¬
nern schub'n un sick rein brenn'n. Wat weer dät nich
schön, wenn all d' Lü sick so roar verdroag'n künn'n, un
wenn goar keen Striet mehr up Erd'n weer! Dät weer
doch en Leb'n as bi de heilig'n Engel in 'n Himmel, un
ick woll, dät et bald so wöär. Ja, dät Letzt kann sicher
en unmünnig Kind beprusten, dät schall woahr werd'n.
Nu künn ick hier woll noch tum Schluss en klein
Prozessgeschicht hersetten, as se hier bi uns to Lann woll
so groa nich vörkoam'n deit. Se is passeert in de Schweiz,
un dät is en Land, mannig Piep Toback van hier noa 'n
Merrag herin, wo ’t vöäl hoch Berg' gift. Also in de
Schweiz weer'n twe Bur'n, de künn'n sick nich so recht
eenig werd'n um en Wisch, weckern van jüm bei se einklich
hör'n dä; ’t musst also doa woll non nich sepereert wäsen.
Wat was also wierer to moaken, de Een ging hen noa de
Richters un bracht sien Sach vör, nn de sett'ten denn ook
gliek en Termin an up 'n annern Dag, denn wolln se de
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
41
Sach in ’t Kloar bring'n. Velten so heet de Bur, de noa
't Gericht wäst ha, ging also hen noa sien'n Noawer un
sä: „Hör moal, Verrer Kasper, moarg'n schall in ’t Amt
Termin afholl'n werd'n um uns' Wisch halb'n, un ick schall
di dät segg'n, dät du di ook doato infinn'n deist; verpass
man de Tied nich, moarg'n Vövmerrag halw tein. De
Verrer Kasper har öäwer groa sien Hau ligg'n, un doarum
har he keen Tied, noa ’t Gericht to goohn. „Jä," sä er,
un schoof sick doabi sien'n Hoot torecht, „wettst du wat,
Verrer Velten, ick heb doato würklich hoal keen Tied, dät
sühst du in, denn wenn mi dät Hau doarum wärrer natt
regn'n dä, dät weer doch en dumm'n Streich; ick denk' so,
goah du man alleen hen noa ’t Gericht, du wettst ja sülm
vok so goot, as ick, wat ick woll föär 'n Recht hebb'n do
dennso vertell du dät man all, un denn loat de Richters
de Sach afmoaken, as se 't föär Recht befind'n." „Jä,"
sä Velten, „wenn du dät Tovertroen to mi häst, denn will
ick dät woll dohn; un dät versteiht sick van sülm, dät ick
dien Sach so goot in Acht nehm', as mien." Also toog
Verrer Velten sick 'n annern Dag sien nee Büchs an un
ging alleen noa 'n Termin. Et fund sick öäwer, dät äm
de Wisch nich hört, sonnern Noawer Kaspern, un he ha
dänn sien Sach ook ganz rechtschaffen vörbracht. As 'r
nu noa Hus kamm, ging 'r föärts noa 'n Noawer hen
un sä: „Na, Verrer Kasper, de Sach is nu klipp un
kloar, un dât freit mi; de Wisch is die toerkennt, hier is
de Verschriewung doaröäwer."
Ick will moal segg'n, düt sünd rechtschaffne Lü wäst
un bi de hebb'n gewiss de Winkelafkoaten so weinig wat
verdeent, as de Gerichten. Ob woll sönn Termins oft
pöärkoam'n bi uns to Lann'?
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
42 -
Wecker erst kümmt, moahlt erst.
Van dut Wort kann 'n nu nich groa segg'n, dät 't
ut de Biwel noahm'n weer, as ’t denn öäwerhaupt mehr
sönn Sprüchwöör gift, de för 'n goden Christen nich recht
passen will'n. Da heet ’t kunterheer: Liebe deinen
Nächsten als dich selbst! Die Liebe suchet nicht
das Ihre! — De Minschen hebb'n sick dö Regel sülm
moakt, un wat 'n sick denn so sülm moakt hät, doana deiht
'n ook gärn. Nebenbi gesägt, ick hew dät Sülfstmoakt
süß ook all gärn, — selbst gesponnen, selbst gemacht, rein
dabei ist Bauern Tracht. Oeäwer in de Relijohn döcht
dät Sülftmoakt goar nist, un wenn 't ook van de klöksten
Lü herröhren dä, de bi 't Studeern sönn gefährlich lang
Stäweln anhatt hebb'n. De lewe Gott hät to uns Min¬
schen sägt: Hier! un doabi hät he sien recht Hand up dät
Biwelbook lägt (düt schall Keener unrichtig verstoahn), un
doa steiht in: Et is di sägt, Minsch, wat got is, un wat
de Herr dien Gott van dir förrert!
Na, de Regel, de hier bom steiht, gelt döärch de ganze
Welt, un all d'Lü, de erst koamn sünd, moahl'n ook erst,
un männig Eener moahlt erst, wenn er ook nich moal de
Erst wäst is. Ordnung regiert de Welt, un wecker also
toerst noa 'n Boarm koam'n is, de mag sick ook toerst
Woater uptrecken. Oeäwer, et is doch ook goot, wenn
eener nich up sien strengst Recht besteiht, un et is christlich,
un de lewe Gott will ’t so hebb'n, un du wutt ’t am Enn
van Annern ook. Un nu: All'ns, wat je willn, dät ju
de Lü dohn scholln, dät doht je jüm ook. So is ’t Recht.
In 'n Hochdütschen heeten de Erstmoahlers Egoisten, dät
heet, de ümmer ick segg'n, -- erst koam ick un denn noch
twölfmoal; düt Wort is einklich 'n latinschen Bröcken un
keen'n hochdütschen; nu, de latinsch Sproak is dodt, öäwer
dät Ick läwt noch dick un breet fort.
Ick will noch een Deel berichten, wo Jerer toerst
moahln scholl, öäwer wo vöäl Lü goar nich recht bi de
Hand sünd, vörnut de, de süͤß gäͤrn allerwärts erst moahln.
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
43
Hier müsst dät Sprüchwort einklich heeten: Wecker erst
kümmt, de schall erst moahln. Ick mein öäwer so: Wenn
du Een'n in Noth un Elend sühst, Eeen'n, de dat Brot
nich häͤt, orrer dänn sien Klerer dünn un terräten sünd,
lewer Minsch, doa kümmst du jerer Tied toerst, un doa
goah nich vörbi, as de bei geistlich Herrn in 't Evange¬
lium, de dänn arm'n Minschen seeg'n un leeten äm ligg'n
in sien Blot. Da schast du de barmherzig Samariter
wäsen, un et schall di innerlich duur'n un jammern, un
du schast äm pflegen un helpen. Doa bist du de Nächste,
un doarum steiht in de hollänsch Biwel toletzt in düt Evan¬
gelium: „So joe loop hen, en doe up gliek Manier, un
in uns' dütsch: So gehe hin und thue dessgleichen. De
lewe Gott will ja en Drunk Woater nich unbelohnt loa¬
ten, he werd denn ook an di denken, denn so sägt de
Schrift: Selig sind die Barmherzigen, denn sie
werden Barmherzigkeit erlangen.
Een ful Ei verdärwt dänn ganzen Brei.
To düt Wort will'n we erst moal en poar Exempel
hersetten. Ick will moal segg'n, du häst in en Hus en
ganz Joahr to leb'n un weerst fründlich un oarndlich un
däst, wat du to dohn häst, un de Lü han di doarum to
lied'n. Denn keem man öäwer up de Spoar, dät du in
dänn Punkt von Mien un Dien nich allto toverlässig weerst,
weil du man en ring Löhnung kreegst un de Herrschaft
öäwer de Moaten riek weer,
na, denn hast du en ful
Ei in dänn Brei doahn, un he weer verdoarb'n föär üm¬
mer, denn wecker eenmoal stillt, is ümmer en Dew. —
Noch een'n Punkt. Bi keen Ding plägt 'n woll dänn
besten Foot so vörtosetten, as bi de Brutschopp, un dät
is so wiet ook Keen'n to verdenken. Nu will ick dänn
Fall setten, dien Brut keem doahinner, dât du di up 'n
Sönndag en Klein'n unnerknöpt häst, orrer dät du de
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
44 -
Maneer an di häst, ook geg'n anner Deer'ns sehr min¬
schenfründlich un verleewt to dohn, sühst du, doa is de
ganze Brei ook wärrer verdoarb'n, vörutgesett't, dät dien
Brut en Deern is, de Ehr un Noagedanken in 'n Lief
hät. Weer ick en Deern un mi passeert so wat, ick nehm
di nich to 'n Mann, orrer du müsst'st ärnstlich umkehr'n;
öäwer so bin ick keen, un de Deer'ns loaten sick mitunner
doch nich warn'n, vörnut, wenn jüm dät Freen in 'n Kopp
stickt, un denn deiht ’t jüm to spät Leed. - Nu kann
Jerer sick noch en poar ful Eier hento delken, et gift ge¬
nog, un wo se åm all dänn ganzen Brei verdoarb'n hebb'n.
Et is gewiss Jerern all passeert, he mütt 't sick denn öäwer
merken un sick doaföär in Acht nehm'n, insonnerheit ook
dänn lewen Gott bitten, dät de äm in all'n Ding'n helpen
sall, denn mit unsrer Macht, sägt Luther, is nist doahn.
Nu will ick öäwer wierer segg'n, et is de ganze
Brei van jerern Minschen verdoarb'n, dät sall
heeten, sien Dohn un Loaten un Wünschen nn Hoffen un
Denken, kortum sien ganzer Lebenswandel, weil bi jerern
Minschen mehr as een ful Ei to find'n is, ach wat seg ick
een ful Ei, woll en ganz Schock un noch mehr. Un dät
sick dät würklich so verhölt, könn'n we genog in de Schrift
find'n; doa heet et so, dät dät Dichten un Trachten
van 'n minschlichen Herzen bös' is van Klein
up; un wierer heet et: Doa is Keener, de Godes
deiht, ook nich Eener. Awiel schnacken nu de Lü in
dö Sachen freilich ook ganz annerst; se holl'n kunterher
dät Wärrerspöll hiervan un wäten nich, wo se mit all är
Gotheit noch henblieb'n scholln; noa 'n Himmel goahn se
mit Stäweln un Strümp herin, un de is jüm so gewiß
as Oamen in d' Kärk. Ick scholl öäwer mein'n, de lewe
Gott müsst dät woll am besten verstoahn; un wecker sick
in sien'n Gedanken föär klöker hölt, as de Schrift, mit
dänn will ick nist to dohn hebb'n. Na, et kann woll koam'n,
dät Eener bi een Gebot just so grot Schulden nich to stoahn
hät, as en Anner; sien natürlich Temperoamenten hebb'n
äm doaran hinnert, orrer he hät keen Geleg'nheit doato
hat, denn he is unner de Tucht holl'n, un so is dät denn
unnerbläben. Doaföär steiht et öäwer up en anner Stä
desto schlimmer, un wenn 'n noa ’t söst Gebot hengerött
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
—
45
orrer mien'tweg'n noa ’t söäb'nt orrer noa 'n anner, denn
werd de Geschicht bi äm ful un fangt gefährlich an to
stinken. Wat sall ick doa noch wierer to segg'n, wecker
sick um un um bedenkt un doato Gott bitt't, dät he äm
de Oog'n oapen moafen mücht, de werd mit dänn Apostel
Paulus segg'n: „Ich weiß, daß in mir, das ist, in meinem
Fleisch, wohnet nichts Gutes. Wollen habe ich wohl, aber
vollbringen das Gute finde ich nicht.“ Düsse Erkenntniss
is öäwer vör all'n Ding'n nothwendig to unser Seel'n
Seligkeit, se is dät erste Stück doato, un wecker de erst so
recht hät, de werd ook mit Gott's Hülp woll wierer koam’n.
Se kümmt uns öäwer nich ut uns sülm, denn süß müssten
all Lü de Erkenntniss hebb'n, sonnern dät is Gottes Werk
in uns. Un dö Erkenntniss hebb'n oft eenfältige Lü, de
wierer nich vöäl verstoahn, un de groten Gelehrten wäten
nich vöäl doavan, ja se holl'n ’t woll noch föär dumm
Tüg un moaken ’t lächerlich. Et geiht doa denn noa dät
Wort: De Gelehrten, de Verkehrten; un Christus, unser
Herr, sägt so: „Ich preise dich, Vater und Herr Himmels
und der Erde, daß du solches den Weisen und Klugen ver¬
borgen hast, und hast es den Unmündigen geoffenbaret.“
De Hund, de een'n bäten hät, doavan mütt 'n
en Hoar upbind'n.
Düt is en Höhnerglow, wovan de Hoahn nist wett,
denn woto scholl dät woll helpen, dät 'n van dänn Hund,
de een'n bäten hät, Hoar upbünn. Na, wenn ’t jo ge-
schüht, schoad'n will ’t woll groa nich. Et gift öäwer
noch en Utleggung van düt Sprüchwort, de ganz gewiss
schvaden deit, un de is so: Wenn Eener sick een'n Dag
düchtig besoapen hät, et gift ja allerwärts sönn Schwien¬
ägels, un dänn annern Dag is äm doaföär so hunds-
föttsch to Mo (een plägt dät woll Kattenjammer to nöm'n)
denn schall 'r van dann Hund, de äm bäten hät, man
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
46
wärrer en Hoar upbind'n, dät heet, he schall man
wärrer frisch up los supen, dät 'r 'n Himmel erst wärrer
föär 'n Dudelsack ansüht. Ick scholl mein'n, so weer ’t
nich to verstoahn, sonnern et weer kunterheer vöäl bäter,
wenn he in dät Supen en Hoar fünn un dächt bi sick:
„Süh, du bist doch en rechten Schwienägel, besüppst di
ümmer as 'n Schwien, all d' Lü tum Spetoakel," un he
bünn denn dänn Vörsatz up, dät he ’t nich wärrer
dohn woll.
Up dö Oart will'n we nu dät Sprüchwort moal
wierer düd'n. De Hunn', de de Minschen bieten, dät sünd
är Sünd'n un Laster; de bieten grot Löcker in är Ge¬
wissen, un in ’t Leb'n, un in de Gesundheit, un in d'
Gesundheit, un in d'Ehr, un in 'n Geldbüdel. Mit een'n
Wort, all de Trübsoal un Ploag'n, de stamm'n van de
Sünden her un van nist annerst; de Schrift sägt:. „De
Sünn, dät is dät Verderb'n van de Lü." Wecker also
nu de Löcker los wäsen will, van de ick eb'n sägt hew,
de mütt uphör'n mit Sünd'n: wecker stoahl'n hät, mütt
nich mehr stehl'n, wecker loag'n un flokt un hort un schimpt
un sträd'n hät, de mütt dät nich mehr dohn. Wenn he
nu öäwer denkt: „Jä, du bist nu doch eenmoal to wiet
in de Prudulg' herin, nu man ümmer so wierer," denn
werd et äm hier schlimm goahn un in jenn Leb'n noch
schlimmer. Noa sönn Oart Ploaster up dät Lock west wild
Flesch un dät fritt toletzt dänn ganzen Minschen up. Wat
is dät doarum got, wenn we ut Schoaden klok werd'n un
uns nich ümmer wärrer van de oll'n Hunn bieten loaten.
Et is ja bi Kleinigkeiten all so. Wenn dät Küken in 'n
Boarm'n fall'n hät, denn werd 'r todeckt; et weer freilich
bäter, wenn 'r vörher all todeckt wäst ha, dät 'r dät Kü¬
ken nich herin fall'n har; öäwer ’t is doch got, wenn 'r
nu noch todeckt werd, denn kann 'r doch nich noch een in
versupen. Un so müdd'n we Minschen ut uns' Sünd'n
lehr'n, nich, dät we se ümmer wärrer dohn un uns doa¬
rin herum söäl'n as de Schwien in 'n Dreck, sonnern, dät
we uns uprichtig to Gott bekehr'n un all'n Goden noa¬
streb'n. Un wecker dät versöcht, dänn werd 't gewiß nich
Leed dohn.
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
47 -
Weun 'n schimmelt Brot itt, sind't 'n Geld.
Doamit schall nich sägt werd'n: „Itt man schimmelt
Brot, wenn denn noa d' Grotstücken hengeihst, acht Grö¬
schen find'st weinigstens." Ne, up de Oart is dät nich to
verstoahn, doa künn Eener ümmerto schimmelt Brot äten
un sick noaher de Been krumm un loahm rönn'n, et seet
doch en Uhl doa, un he füͤnn nist as klein Steen'n. Oeäwer
woahr is düt Wort doch, wenn ’t ook up 'n ersten Oog'n¬
blick nich so utsüht. De Sprüchwöör, de uns' oll'n Vör¬
foahr'n uns so hinnerloaten hebb'n, kann 'n öäwerhaupt
nich in 'n Backoab'n schub'n un 'n Kiep vull Spön' doa¬
föär böten, sonnern man mütt se in 'n Kopp nehm'n un
woll doaröäwer noadenken, wat doamit sägt werd'n schall.
Dunntomoal hebb'n se non nich so vöäl up Aeten un
Drinken un Kleerungsstücken wend't, as upstä geschieht,
sonnern dät is mehr liekto wäst; wenn Eener man wat
in un up 'n Lief hat hät, ob dät groa so fien wäst is,
doa hät ’t nich up ankoam'n. Doa hebb'n je öäwer ook
de Gott'sgoab'n högger anschloan, as ’t numehr geschüht,
un 'n Kröömken Brot umkoam'n loaten, was grot. Sünn.
Doarum passt öäwer ook dät Wort dunn non nich so
vöäl: Wollschmack, Bettelsack.
Nu kümmt öäwer de richtige Utleggung van düt
Sprüchwort. Wenn Eener ook dät Kleinste in de Werth¬
schaft in Acht nimmt un nist verbubans't, wenn he up keen
Stä fief groa sin lett un de Deensten up de Fingern kiekt,
dät nist in d' Krätz geiht, wenn he noa dät Sprüchwort
deiht: Wat bäter is, as en Lus, dät nimm mit noa Hus,
wenn de Schimmel van ’t Brot schnäd'n werd un et werd
noch gäten, wenn 't suͤß noch to geneeten is; - ick will
moal segg'n, sönn Wirth kümmt vörwärts, un wenn he in
sien'n Geldbüdel kiekt, denn is 'r so wat in, wat de Schult
Märtensdag in d'Gemeinrechnung Plus sägt. Je werd'n
't nu verstoahn, wat ’t heet, schimmelt Brot äten, un up
wat föär 'n Oart man Geld doadöärch find't, dät Geld
brukt also nich groa an d' Aer to ligg'n; wenn ’t man
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
48
kümmt, — hen un her is liek wiet. - Hiermit will ick
nu öäwer nich dänn Giez dät Wort sproaken hebb'n, as
wenn All'ns doarup ankeem, man vöäl Geld to krieg'n.
De Schrift sägt: „Der Geiz ist die Wurzel alles
Uebels," un en Minsch, de 'n Pennig erst teinmal um¬
dreiht, ehr 'r 'n utgift, wenn ’t ook noch so nörig deiht
sönn Filz is nich ut to stoahn. So mütt 'n giezig sin
woll unnerschied'n van nährig sin.
Einklich plägt 'n dät Wort: „Wenn 'n schimmelt Brot
itt, find't 'n Geld" bloß to Kinner to segg’n, wenn se
gliek so kiesfroatsch sünd, so bald 'r man 'n bitschen Schim¬
mel an sitt. Un dät is ook noch en goden Verstand van
dät Sprüchwort, dät de Klein'n gliek an de Spoarsamkeit
wend't werd'n scholl'n; se pläg'n noaher wat schwoarhöri-
ger to werd'n. Dät Sprüchwort passt öäwer oof ganz got
föär de Groten, as man süht.
An klein Reems lehr'n de Hunn Lärrer kau'n.
Un de Minschen ook, dät heet nich groa Lärrer,
öäwer sönn' Ding', de jüm ungefähr eb'uso bekoam'n, as
dänn Hund dät Lärrer, un noch schlimmer. Ick will en
poar Exempel doato anföhr'n. Kiekt moal dänn Schwien-
ägel an, de doa de Stroat hendoal tümelt, un all de
Jung'ns sünd 'r hinnerher un ropen: Oll Supmeier! Oll
Supmeier! Wenn äm dät Eener vör drüttig Joahr sägt
ha, dät he upstä sick in 'n Dreck keil'n un sick so oft be¬
supen wöär, as 'r Geld hät, denn ha he äm woll grot
ankäken. Denn dunntomoal was he en schmucken Bussen
un ha 'n ganzen Schultenhoff to kumdeer'n; he har öäwer
ook en halweg'n Noagel in 'n Kopp un dä, as ob äm de
halw Welt hör'n dä. Jä, un nu is 'r ’t Lärrer nich
werth, wo ’r instickt. As he tum ersten Moal dänn Bud¬
del namm un de Brennwien äm so glatt schmeckt, dunn
hät 'r ook woll nich dacht: „Ick will ook en ganzen Haupt¬
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
49
schwienägel werd'n, doa oahn' doh ’k ’t nich; Hus un Hoff
joag 'k erst döärch d' Göärgel." Et is öäwer doch so
koam'n. He fung dät Supen woll klein an, öäwer de
Brennwien schmeckt äm ümmer roarer; bald bekümmert
'r sick nich mehr um de Werthschaft, un wo dät denn geiht,
wett 'n woll: Wenn de Katt nich to Hus is, denn danzen
de Müs' up Dischen un Banken. Doato fung 'r an to
spöäl'n, un jerern Dag, dänn Gott werd'n leet, lagg 'r
in 'n Krog, un wenn r noa Hus kamm, trakteert 'r sien
Fro schlecht; to Verännerung fung 'r ook Schlägereen an,
un de Prozessen keem'n denn hinnerher. Doa musst
borg'n doa musst 'r een Stück Veh noa ’t anner verköpen;
mit een'n Wort, he versoop Hos' un Joop un leet nich
ehr noa, bet ’r All'ns rein döärch bracht har. Dät is
de oll Supmeier. Awiel road't 'r nu Stemm'n ut un
geiht up Dagelohn; öäwer wenn 'r ’n poar Dreer in d'
Tasch hät, denn brenn'n s' äm so lang, bet 'r s'in Brenn¬
wien umsett't hät.
Dät anner Exempel. Da ritt de Schandarr dät
Döärp hentlang, un hinnerher geiht en Minsch, dänn
hebb'n s' de Hänn krüzwies up ’n Puckel tohoop bunn’n.
Up 'n Kieker hebb'n s' äm all lang hat, un jerer Minsch
wusst, dät ’t mit äm nich ganz richtig weer; öäwer he
was to pfiffig un ging nich so licht in de Fall. Vöäl
Lü fürcht'ten sick ook vör äm un drückten lewer en Oog
to, denn sönn Minsch hät 'n Gewisseu as 'n Schlächter¬
hund, un ’t is äm egoal, ob 'r een'n dänn roden Hoahn
up 't Dack setten deiht. Endlich hebb'n s' äm öäwer gistern
Nacht erwischt, as 'r eb'n bi 'n Poar oll Lü utkroam'n
woll. Düsse Minsch hät toerst ook ganz klein Reems kaut
in de Spitzboweree. As ’r sönn Jung was van 'n halw
Stieg Joahr, doa roowt 'r ut all d' Göärns Oaft to-
samm'n, un sien Mutter namm dät ook an, un he was
är best Kristöffelken; noaher hät he sik in dät Stehl'n
wierer öwt un ümmer umher müskert; he is ümmer sönn
Schlöpendriwer wäst; in de Erst schlog äm dät Hert doabi,
as en Lämmerschwanz, öäwer he woard bald dickfellig.
De Lü, de up de Noawerschopp woahnten, seegten man to,
dät se 'r ümmer so in Goden mit döärchkeem'n, denn wecker
vör d' Höll woabnt, mütt ’n Döwel tum Frünn hebb’n.
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
50
Nu will'n s' 'r öäwer woll mit noa 't Tuchthus affuhr-
werken, un wenn ’t denn man noch heet: „Enn got, All'ns
got," dät heet, wenn 'r doa man annerst wöär; öäwer:
De Wulf verlüst woll de oll'n Hoar, öäwer man nich
dänn oll'n Sinn.
So as dät nu bi dö bei Exempeln was, so geiht ’t
ook mit all ’t anner Bös' to. Dät fangt All lütk an un
süht erst woll noch ganz unschüllig ut, öäwer dät dick Enn
kümmt noa. Wenn dät männig Eener in de Tied bedacht
har, denn har ’t äm noaher nich so schlimm goahn. Dät
müdd'n besonners ook de Oellern bedenken; se scholl'n är
Kinner nich All'ns infolg'n un mein'n, dät ha nist up sick,
dät Trecken har ümmer noch Tied nog; ne, mit de klein'n
Kinner mütt 'n groa anfang'n un jüm non nich moal an
de kleinst bös' Reems sawweln loaten, wenn ’t würklich
got mit sien Kinner meint un wenn 'n will, dät moal
wat ut jüm werd'n schall, wenn ’t jüm hier up Erd'n got
goahn schall un wenn se moal de ewige Seligkeit erb'n
scholl'n.
Wecker 't all de Lü recht moaken will, de schall
erst noch gebor'n werd'n.
Pät et düt Wort in de Welt gift, mütt besonners
Jedwerer bi Tieden lehr'n, de in Döärp orrer Stadt spä¬
rerhen en öffentlich Amt hebb'n will, dät he mich to sehr
ut sien Glück heruter fällt, wenn ’t noaher oft annerst
kümmt, as he ’t sick dacht hät. We will'n. bi düt Sprüch¬
wort erstlich moal en Schnack öäwer en poar Angestellten
moaken, un hinnerher will ick denn noch en roar Geschicht
vertell'n.
De Froenslü gell'n einklich man dänn letzten Dag in
’t Joahr, as 'n to segg'n plägt; dät is är Dag un denn
hehb'n se to befehl'n. Oeäwer se scholl'n glik moal gell'n,
un we will'n se moal to dänn Schnack ut dät ganz Döärp
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
— 51 -
tohoop koam'n loaten. (Wenn dät Döärp nich goar to
klein is, denn werd'n ook en poar orrer 'n ganz Köppelken
Spinn'n mit ankoam'n, — dank' Gott, wenn ’r dien Fro
nich mit tohört). Nu scholl'n se öäwer moal är richtige
Meinung afgäb'n öäwer de Döärpbäckersch, de hät doch en
öffentlich Amt. Recht rennlich is se, dätt mütt är en
Jerer loaten; se hät ümmer en witt Schöärt vör, de
Hoar hät se ümmer glatt moakt, de Backstuw hölt se
rein, — rein is se all wäst, as se noch en jung Deern
weer; ’t is ook non nich ens en Fetzen Deeg ut ’t Back¬
hus wegkoam'n. Oäewer nu ’t Bäckers wat bäter geiht,
as fröher, is se mannigmoal so mulful un kann goar nich
schnacken mit d' Lü - dät will wøll de Stolz wäsen.
Ook is döt Brot mitunter nich richtig gässelt un de bömst
Döär steiht non nich up, wenn de erst Bäckersch kümmt;
in de letzt Tied sünd öfter ook unn'n vöäl Köähl an de
Rinn wäst, un so mehr. — We hebb’n nu eenmoal de
Froenslü tosamm'n, nu will'n w' ook gliek ärn Gesammt-
un Kreisrath öäwer dänn neen Schoolmester hör'n, he is
ja nu all 'n Wochener acht bet tein hier, jerer wett ja all
wat. ’t is en roar'n, ansehnlichen Minschen, roth un frisch,
un ’t leet äm noch glatter, wenn 'r sick de Hoar en bit¬
schen bäter kämmt nu nich ümmer sönn oll koahl schawwig
Mütz up har. Vermög'n mütt ’r woll eb'n nich hebb'n,
süß ha 'n ’r woll all wat von hört. In sien Lehr mütt
r woll all goot wäsen, de Kinner goahn ja Alltohoop
gärn noa d' Schol un vertell'n 'r vöäl van. Et lett
öäwer, as müsst ’r woll to de Fromm’n hör'n, he will ja
nich, dät de Kinner noa d' Danzstunn goahn scholl'n un
hät sägt to jüm, wenn se dät ook all är Läw nich be¬
grepen, dät hinnert nist, döärch dät Danzen kem'n pöäl
Sünd'n her. Eb'nso sägt 'r van ’t Koartenspöäl'n un ’t
Kroggoahn. De Kinner scholl'n to Hus bäden bi Disch
un se müdd'n väl Gesäng un Psalmen, Episteln un Evan¬
gillns lehrn. Ja wie gesägt, fromm will ’r woll wäsen.
(Un dät is en sehr schlimm'n Fall, dät sönn jung'n Min-
schen sick all wat in 'n Kopp sett't hät, un et weer de
meisten Lü lewer, he ging wat flott, schmeet de Arm oarnd¬
lich umher, spöält mit dön'n un dänn moal 'n klein'n Solo
un keem öfters noa 'n Krog in d' klein Stuw; up Hoch¬
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
52
tieden künn 'r ook wat länger doablieb'n, wenn ’r ook
moal wat rother utseeg). Na, hau'n deiht 'r öäwer scharp,
een hört ook nich moal'n Müsken pipen, wenn 'n vör ’d
Schol vörbi geiht, orrer et müsst denn en Bengel ut vüll'n
Hals moal loskehl'n, de vergäten hät, dät hinn'n in 'n
Scholmester sien'n Goarn en ganz Reeg Nottbüsch stoahn.
Hät 'r nich gliek in de ersten acht Doag Schulten Stoffeln
van d’ Achterstroat so upblöckt, dät de Jung en ganzen
Koppel roth Striepen vör'n Hinnersten mit noa Hus brocht
hät, un hät doch en lärrern Büchs' mit Senkeln an hat?
Na, ’t is öäwer ook en Undeert, un ’t hört würklich mehr
as 'n Schäpel Geduld to, mit all de Kinner färig to
werd'n. Ick döcht 'r mich to, ick haut de Schlüngels, se
soll'n an 'n Leb'n verzoag'n. Uebrigens mütt doch de Schol¬
mester up de Läng ook freen, he deiht freilich, as har he
doa goar keen Arg's ut; et schall een'n man noch wunnern,
wecker he woll neh'm deiht. — Nu will'n we dänn Schnack
moal afbräken; de Froenslü könn'n wärrer noa Hus goahn,
un ick will de Geschicht moal vertellen.
Also et was moal en Voarer, de unnernamm mit
sien'n Söähn en Reis' dät se de Welt kenn'n lehr'n woll'n.
As se nu dänn Twärbüdel sackt harn, nehm'n se ook noch
en Aesel mit, nich, dät de ook de Welt kenn'n lehr'n scholl,
sonnern weil de Welt so grot is, so dacht de Voarer, dät
leet sick woll nich got to Foot afmoaken un so woll'n se
bei lewer en bitschen doabi rieden. Also sett't' sick de Voa¬
rer up dänn Aesel un leet dänn Jung'n neb'nher loopen,
weil de doch jünger Fööt har. Se muchten woll en Hunn'¬
blaff van är Döärp wegwäsen, as se ’n Handwerksbussen
inhoalten Se geb'n sick mit dänn Minschen in 'n Schnack,
un de Voarer vertellt äm, wat se einklich vörharn. „Jä,"
sä de Handwerksbuss, „denn hebb'n Je ’n Stück Arbeit
vör Ju; ick will Ju moal segg’n, de Welt is sehr grot,
ick hew 'r doch all ’n got Bleck in moakt un bin all
mannig'n Dunnersdag unnerweg'ns (— un dät was ook
an sien Stäweln woll to sehn-), öäwer ick hew doch
noch lang nich an ’t Enn koam'n, un wenn Je de Welt
un de Minschen kenn'n lehr'n will'n, denn müdd'n Je doch
ook en Enn herin; wenn Je nu mien'n Roath folg'n
will'n, denn loat't dänn Jung'n rieden, de is noch to foof
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
53 -
Je holl'n dät Lopen all ehr af." De Voarer dacht, de
Minsch har woll Recht, un doarum steeg he af un leet
dänn Jung'n rieden. So ging ’t denn wierer, un noa'n
Schicht kamm jüm en anner Minsch in d'Möt. De sagg
jüm öäwer grot an, und denn sä er: „Na hört moal,
Verrer, nehmt mi dät nich öwwel, öäwer dät is denn doch
wat putzig, als Je ’t moaken: Je goahn to Foot un loa-
ten dänn Jung'n rieden? Wut du Fulhoop denn woll
herunner van dänn Aesel un loaten dien'n Voarer herup?
Schämst du di denn goar nich?“ — Also steeg de Voarer
wärer herup.
„Ne, sä en anner Mensch, de doato
kamm, „ick moakt dät annerst in Ju Stä. Schall 'k ’t
moal segg'n? De Aesel will doa nich gliek van sterb'n,
wenn Je dänn Jung'n hinn'n up sitt'n loaten; sönn Aesel
is ful, driewt 'n man an." — Doa dacht de Voarer, düt
weer woll de best Roath, un wenn se dänn Aesel all Doag
en paar Matten Hoawer geeb'n, denn woll ’t woll goahn.
As se all dre nu up de Oart wierer reis'ten, keem'n se in
'n klein Stadt, — de Noam is mi entfall'n, — wo groa
Mart afholl'n woard. Se weer’n knapp noa ’t Doar
herin, doa weer'n glieks en Koppel Jung'ns hinner jüm
her un lärmten un zookten: „Kiekt moal de Rüters!
Dänn Aesel is gewiß dät Rügroath noch ganz! Ne, so
wat! Dät Beest so to pisacken! -
Een Pötter öäwer,
de mit sien Pött un Näpp doa afsiet utstund, kamm an
dänn Voarer heran un sä: „Stiegt ’n Oog'nblick bei
heraf, de Aesel hät ja knapp ’t Jappen noch; wenn de
wärrer tokehr'n schall, denn mütt 'r 'n Schicht ganz lärrig
goahn." All noch groa öäwer woard de Geschicht dänn
Voarer denn doch to bunt, un he sä: „I doa scholl sick
de Kukuk nich ärgern! Wenn ick ’t all d' Lü recht moa¬
ken woll, denn packten se mi am letzten Enn dänn Aesel
up un ick müsst 'n sülm schläpen. Kumm, Jahannfried,
mien Söähn, we hebb’n nu noog van de Welt sehn.
Un so koft he noch en Stuten, un denn reeden se tumhers,
bet se wärer noa Hus keem'n.
Ut was ’t, un nu will ick mien'n Sämp ook noch
moal doato geb'n. An all d' Lü kann 'n sik nich kehr'n,
un wat dänn Een'n recht is, doa schimpt de Anner wärrer
up. Doa kann de Nachtwächter non nich moal all d' Lü
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
—
54 —
recht tüten; dänn Een'n tüt't 'r to hart un dänn Annern
to liesen; un so geiht ’t allerwärts. Een mütt ümmer
doanoa dohn, wat in de Schrift steiht un wat
Jerern sien eig'n Gewissen sägt; un denn loat all
d' Lü segg'n, wat se will'n, ob se een'n denn loab'n orrer
verachten, dät kann een'n liek vöäl dohn. Dät Gewissen
und de Biwel, dät is dät höchst Gericht, un dät Anner is
alltohoop öäwer. Dät woll ick man noch segg’n.
Wecker ’t lang hät, lett 't lang hang'n.
Poarut folgt: Wecker ’t nich lang hätt, lett dät Lang¬
hang'n-loaten unnerwegens; un also gelt düt Sprüchwort
so got föär de, de ’t lang hebb'n, as föär de, de ’t nich
lang hebb'n; un de Unnerschied, dät et nich Alltohopp liek
lang hebb'n, — ’t is non nich allto lang her, dät vöäl
Lü düt gärn woll'n un vöäl doavon schnackten un se wu߬
ten ook all ganz genau, wo Barthel dänn Most hoalt,
ick mein', de Unnerschied werd woll blieb'n, so lang as
Minschen up Erd’n leb'n.
Nu moal toerst wat föär de, de ’t lang hebb'n. Et
kann keen Minsch wat doabi intowend'n hebb’n, dät de ’t
ook lang hang'n loaten un köpen en neen Kaleschwoag'n
un 'n kaisertuchen Mantel un loaten ’t Dack annerst decken
un en neen Weierhoahn herupper bring'n, dät anner Lü
ook wat verden'n; ’t is doch bäter, als wenn se dät Geld
in oll' Plünn'n versteeken. Also so wiet as dät got un
nützlich is, könn'n se ümmer anwend'n. Oeäwer we Min-
schen goahn doarin man goar to licht to wiet, un mannig
Eener, de ’t lang hät, wett goar nich, wecker äm herut
loaten hät und moakt en Upwand, dät all d' Lü de Müler
upsperr'n scholl'n. Düt is nu unrecht un bewies't einklich,
dåt de Lü dumm sünd, so as sick öäwerhaupt Riekdom un
Dummheit oft tosamm'n find'n. De Koopli, de oarndlich
wat hebb'n, bruken är Ladenfensters goar nich so vull to
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
55 —
proppen, de Lü wäten dät doch; öäwer wecker nich vöäl
intobröcken hät, de mütt sien bitschen Kroam publik moa¬
ken, dät de Lü wunner wat van äm denken scholl'n. Et
is ook all öfter vörkoam'n, dät riek Lü döärch dät ümmerto
Lang-hang'n-loaten noaher benoah noakt woard'n sünd.
Un denn is de Hauptsach noch woll to merken: „Gott
widerstehet den Hoffährtigen!
Nu noch en bitschen föär de, de ’t nich lang hebb'n.
Et liet eenmoal in de minschliche Natur so, dät Jerer gärn
wat Grotes wäsen orrer weinigstens doch schien'n will;
un so will'n ook vöäl Lü ’t gärn lang hang'n loaten un
dick dohn, de ’t goar nich moal lang hebb'n. Kann 'n
mannigmoal woll ’t Sönndoags de Grotmoagd van d'
Fro kenn'n un drögt s' nich benah dätsülwig Tüg, as de?
Et geiht är, åm as jenn Fro, de ha dacht, as se är need
Wamms antoag'n ha: „Na bin 'k Schulten Mutter, orrer
bin 'k ’t nich?“ (Nota bene, et gift ook nog sönn Schul¬
ten Voarers). — In mannig Hus is ’t so koahl, dät 'n
'r Müs' in pietschen künn, un doch moaken de Lü, wenn
se up 'n anner Stä henkoam'n, en Upwand, as de Papst
in Rom; noaher könn'n s' 'r denn wärer krumm föär
ligg'n, un wenn se är kattun'n Stoatsklerer uttoag'n hebb'n,
denn sünd in 'n Unnerjackenellboag'n Löcker, wo 'n dre¬
moal stillschwiegens döärchspucken mütt, denn werd'n de
Löcker nich kleiner. Ick will moal segg'n: Häg-up hät
wat, Frät-up hät all sien Läw nist; 'un wenn dat Spöll
ook en Schicht got geiht, et nimmt doch moal en kloatrig
Enn. Doaföär lewer ringer Tüg un rendlich doabi, un
nich vöäl Kooken un Stutwerk, sonnern Aeten, wat Lief
hölt un Jerern liek un recht dohn, dät is de grötst Ehr.
So döcht Hoffahrt un Dickdohn up keen Stä wat;
doaföär scholl'n we Alltohoop demörig blieb'n un uns nist
inbild'n, so will ’t de lewe Gott hebb'n.
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
56
Wenn dånn Aesel to woll werd, denn geiht 'r
up 't Iis un brikt 'n Been.
Büt Word besteiht ut veer Deel; et hannelt toerst
van 'n Aesel, und denn, dät ’t äm to woll werd, un denn,
dät 'r up ’t Jis geiht, un toletzt van 'n Beenbruch.
Also erstens. Wäs keen Aesel, sonnern en Minsch, as
woto di de lewe Gott erschaffen hät. En Aesel bist du
öäwer, wenn du äselhaftige Sitten un Manieren an die
häst, as tum Exempel: Fulheit un Bockbeenigkeit, so dät
du nich annerst wat deist, as wo du goar nich un weg
koam'n kannst, orer wenn du flookst un schendeerst, wenn
du gärn in Striet läwst, wenn du süppst un schleist, wenn
du stillst un bedrügst, - sühst du, denn müsst du jeres
Moal en poar lang Ohr'n krieg'n, dät de Lü di kenn'n
könn'n, un de müsst du so lang droag'n, bet du annerst
woard'n bist, orrer noch veertein Doag länger. Jä wenn
de lewe Gott allerwärts gliek Ohr'n wassen loaten woll,
wo wölk hen hörten, so as de Schwammken to Herwsttied
ut de Aer, wat woll dät lang Ohr’n gebn, un wo mannig
Eener wöär noch en Poar afkrieg'n, wo ’t ’n sick goar
nich vermoden weer! - Wenn du di öäwer dien bitschen
Glob'n an Gott noch nehm'n lettst, denn bist du 'n ganzen
Hauptäsel, un wenn du süß ook gewichste Stäweln anhäst
un Hosen mit orrer oahn Strippen noa de neeste Mo
de Aesel löwt ook nich an Gott un an en ewig Leben,
sonnern bloß an de Pietsch, un bloß denn, wenn ’rs' süht.
Tum Annern Loat di nich to woll werd’n. Dät
is nist, un wenn ’t een'n to woll werd, dät kann ’n bald
an äm merken. Denn rumort 't so in äm un ’'t schümt
licht öäwer; he denkt, he is alleen doa un brukt Keen'n
ut ’n Weg to goahn, anner Lü sünd geg'n äm man Sche¬
renschliepers. So moak ’t jo nich, denn wenn wärrer wat
ut di werd'n schall, so mütt de lewe Gott recht oft mit
Noth un Trübsal koam’n, dät di de grot Hals stoppt werd
un dät wärrer Ruh und Frä in di herstellt werd. Süß,
dät ’t di woll goahn mag, wünsch ick di.
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
57 -
Nu merk di wirer: Goah nich up 't Iis, denn de
Jud sägt, et hät keen Balkens. Et künn licht bräken un
du feelst herin, un allemoal steiht nich gliek Eener poa¬
roat, de ’n Rettungsmedallje verdeent, un du müßt't älen¬
niglich versupen. Dät sall heeten: Gif di nich mit sönn
Ding af, mit de du so vöäl to dohn häst, as de Aesel mit
Iis, dät heet nist. Männig Eener will öäwer gärn sien'n
besonnern Moth bewiesen, un anner Lü scholln äm be¬
wunnern un segg'n: „Dät is noch en Kerl, so een'n krigt
’n nich all Doag to sehn, un du versteihst van dät Ding
toletzt so vöäl, as de Aesel van ’t Schlittschohloopen.
Un toletzt. Wenn du bi de Geschicht ook nich ver¬
süppst, so künnst du ’r doch en Been bi bräken, un denn
hoast du ’n Schaden weg. Denn kümmt de Dokter un
dät Been werd schient, un du müsst söäben Wochen orrer
noch länger in ’t Bett ligg'n, ganz still, un döärfst di
wärer rüppeln noch rögen. Dät is woahr, ’t gift awiel
recht nützliche Oart un Wiesen, de Beenbrüch to kuriren,
öäwer bäter is ’t doch, wenn 'n keen Been brikt, een har
'r doch vöäl Schmerzen bi uttostoahn. Wut du nu keen
Been bräken, denn wäs keen Aesel un loat ’t di nich to
woll werd'n un goah nich up ’t Iis. Ick denk, dät du ’t
Sprüchwork nu woll verstoahn werst, häst ’t ook woll all
fröher verstoahn, öäwer doamit is ’t lang non nich af¬
moakt, sonnern wat feilt denn noch?
Wecker en gläsern Dack hät, müt Annern
nich mit Steen'n schmieten.
Cum Ersten: „Ban de gläsern Däcker. Dät
hier einklich keen Däcker van Glas meint sünd, as se woll
bi Gewächshüser van vörnehm' Lü to find'n sünd, dät
versteiht sick van sülm, denn denn ging dät Sprüchwort
man weinig Lü wat an. Up 'n Döärpen ligg'n woll bloß
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
58
up 'n oll'n Schulten sien Oll'ndeelshus en poar dick Glas¬
stücken mank de Steen, dät ’t up 'n Böän nich so düster
wäsen schall; süß de annern Hüser sünd mit Stroh orrer
Steen'n deckt, un mannig Eener hät goar keen eig'n Dack,
weil he to Mee sitt. Un in d' Stadt verhölt sick dät
eb'nso. Nu öäwer passt düt Sprüchwort doch up all d'
Lü, weil se Alltohoop gläsern Däcker hebb'n; denn wat
dät Sprüchwort hier gläsern Däcker nömt, dät sünd all
de Städ'n, an uns, de schwack un bröcklich sünd, de Städ'n,
de we nich gärn Annern seh'n loaten, de Ding, wo dät
Gewissen an to schloan fangt, wenn we ’r an denken; mit
een'n Wort also all de Sünd'n un Fehlers un Laster un
Schlechtigkeiten, de we an uns hebb'n. Ick brukt woll
Keen'n doato en Brill up d'Näs to setten; öäwer ick will
doch en poar anföhrn. Werd nich in de Welt vöäl stoahl'n
un bedroag'n un flokt un falsch orrer leichtsinnig schwarn?
Wo oft hört 'n nich van Ehebruch un Horere un Sab¬
bathsschändere un dät Kinner är Oellern dät Oll'ndeel
nich mehr geb'n will'n, un dât de Lü sick am lefsten pro¬
zessen un in Dodfiendschaft leb'n, un so noch vöäl mehrs?
Ick dächt', doa brukt Eener de heilig'n tein Gebot
man van Hör'nsegg'n to kenn'n, denn müsst 'r. all wäten,
wat düt föär Ding sünd, dät et dät gröfste Glas up de
Däcker is. - Oeäwer wecker ook so wat nich up ’t Ge¬
wissen hät, un he is ganz tofräd'n mit sick wäst, as he dät
Sünd'n=Register hier eb'n lest hät, un et is am so to
Moth woard'n to dät bekannte allgemeine Kirchengebet van
de Pharisäers: „Ich danke dir, Gott, daß ich nicht bin,
wie andere Leute, dänn mütt ick doch segg'n, dät he ook
to de Arm'-Sünner=Zunft hört, un wenn äm ook keen
Minsch wat beschüllig'n kann; wenn he recht noasüht un
naaseh'n will, denn werd he ook up sien Dack vöäl glä-
sern Stücken find'n.
- Un ook de Lü, de döärch Gottes
Gnoad är Sündhaftigkeit kenn'n un Buße dohn un Gott
um Vergebung bitten, beholl'n ümmer noch vöäl Sünd'n
an sick, as se dät ook woll wäten. Doa stellt sick de Giez
wärrer in; doa is dät Vertroen up Gott moal ganz locker:
doa sitten we to Gericht öäwer Annern; doa werd mannig
Wort sprochen, wat ook nich unner de passt, wovan we
Rechenschaft geb'n künn'n; dät sünd de gläsern Stücken
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
— 59 —
up 't Dack. — Summa: All de Minschen sünd Sünner,
doa is Keener, de God's deiht, ook nich Eener.
Ick will moal noch wat öäwer de gläͤsern Däcker her¬
sett'n. Oeäwer mannig Hus un Werthschaft is dät ganze
Dack van Glas, dät heet, de ganze Geschicht, dät Dohn
un Loaten in dät Hus, döcht nist. En poar Exempel
doato. De Voarer kennt keen'n Weg in ’t Döärp bäter,
as dänn noa ’n Krog, wenn ’r noch keen Stieg heen weer,
har he 'r all een'n henpett’t, doa liet he Dag föär Dag
up de Mast; unnerdess vermöwelt Mutter to Hus All'ns,
wat sick nich wehr'n kann, un se is bi är Leb'nsart ook
unverfall'n; kümmt he denn noa Hus, denn schimpt un
krakehlt 'r, un se to är'n Deel hät dät Schwiegen ook
nich erfund'n; na, denn is Holland oapen. Knecht un
Mägd leb'n sick doabi ook en goden Dag, as de Herr, so
de Knecht, un van vöäl Gehorchen is keen Rä. De Werth¬
schaft weer all lang kaput, öäwer ’t is en goden Hoff un
he kann wat afholl'n; doch is non nich aller Doag Oab'nd,
un 't kann noch moal goahn noa dät Sprüchwort: Wenn
’t Flesch up is, bieten sick de Hunn um d' Knoaken. —
De Hoff neb'nan is dät Geg'ndeil van dön'n, un doch
döcht ’t doa eb'n so weinig wat. Wenn vör dänn ersten
stoahn müsst: „Die Prasser und Schlemmer verarmen,"
denn müsst ’t hier heten: „Geiz ist eine Wurzel alles
Uebels." Hier schind'n un schoab'n Voarer un Mutter,
wat se man könn'n, dät en Hunnert noa ’t anner vull
werd'n schall. Sülm äten se sick knapp satt, un de Deensten
krieg'n Aeten, wat nich to geneeten is; wenn se ’t stoahn
loaten, is ’t desto bäter, - könn'n ja d' Schwien noch
krieg'n. Et kann öäwer ook keen Knecht bi jüm utholl'n,
un Jerer is froh, wenn 'r dånn Hoff wärrer mit'n Rügg'n
anseh'n kann. — Tum drütten is doa 'n Meister, he is
flietig un geschickt un he verbringt ook nist; un doch geiht
’t ümmer trüg anstatt vorwärts. Oeäwer in düt Hus is
de Husfrä utstoarb'n; he is öäwer ook goar nich olt
woard’n, bald noa de Hochtied woard ’r all krank. Doto
arbeid't de Meister mit sien Lü recht flietig an 'n Sönn¬
dag, sogoar unner de Prärigt; wo schall doa nu woll
Glück un Seg'n herkoam'n? - Doa is noch en Hoff,
doa süht All'ns propper up ut; dät de Lü wat in de Supp
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
60 -
te bröcken hebb'n, kann 'n woll sehn. Mann un Fro
hebb'n sick non nich ens en untoagen Wort sägt, 't kann
jüm ook süß nist noasägt werd'n; ’t is ümmer rein in
Stuw un Küch, de Deensten krieg'n oarndlich Aeten un to
rechter Tied ärn Lohn. In düt Hus hört öäwer eener
dät ganze Joahr keen Wort van dänn lewen Gott, hen
un wärrer geiht moal Een noa d' Kärk, dät ’t nich ganz
afkümmt, orrer um 'n Prester sien't halb'n; keen Oart Lü
is öäwer veracht'ter in dät Hus, as de Fromm'n un wenn
se moal en Moagd krieg'n, de ’t Sönndags Noammerrags
in d'Biwel lesen will, de brukt föär Spott nich to sorg'n.
Dö Lü leb'n bloß föär düsse Welt un hör'n unner Luthern
sien'n Spruch: Geld un Got gift de lewe Gott de grobb'n
Aesels, de he süß nist God's günnt. - Düt weer'n nu
sönn' paar Hüser, wo de „Fürst dieser Welt“ regiert, un
de öäwer un öäwer mit Glas deckt sünd.
Ick sä vörher, dät we Minschen alltohoop Sünner
sünd. Dönn'n Glob'nsartikel hebb'n öäwer awiel vöäl
Lü afschafft. As de Schriftgelehrten un Pharisäers moal
ene Ehebrecherin to unsern Herrn Christus brochten, un
pan äm hör'n woll'n, wat he woll meint, doa sä he:
„Wer unter euch ohne Sünde ist, der werfe den ersten
Stein auf sie," un dunn bückt he sick un schrew mit 'n
Finger up de Aer. As he sick öäwer wärrer uprichten
dä, doa weern de Anklägers all fort; et musst also woll
Keener van sick mein'n dät he oahn' Sünd'n weer. Doa¬
rin hebb'n nu vöäl Lü awiel en anner Meinung. Erstlich
gift et vöäl, de in dät allgemeine Leed mit instimm'n:
„Jä, Sünner sünd we doch All," doch denken se gliek
hinnerher: Oeäwer mit mi is ’t so schlimm nich. Un
wenn jüm Eener up ’t Fell geiht, denn moaken se en Ge¬
sicht so lang, dät ’t mit 'n Ell utmäten werd'n künn, un
denn hebb'n se sönn Sünd'nerkenntniss, äm as jenn Oll,
de ha up ’t Krankenloager läg'n un dänn Prester bicht’t.
„Ach, ick hew mien Läw vöäl Sünd'n un Unrecht doahn,
ha he sägt. Also is ’t doch woahr, wat ick van Ju hört
hew, antwort’t de Prester. „Wat denn, Herr Paster;
wecker hät wat van mi sägt, dänn will ick moal gericht¬
lich belang'n." — Nu gift ’t öäwer ook noch Lü, de goar
keen' Sünd'n hebb'n, as se mein'n un segg'n. Dät sünd
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
61
erstlich sönn', de to riek un to dick woard'n sünd, sönn
Bukmischen, as de Nabal in 'n ersten Book Samuelis.
Klok hät sönn'n Minschen sien Geld moakt, un sien Roath-
schläg un he sülm sünd unfehlbar as de Papst in Rom
Hät he moal Striet hat, so hät he dät mit Geld wärrer
diekt; ook heet 't joa, dät sick an dät Gesetz mitunner en
Näs' van Wass ansetten lett; item dät Fett schwimmt bom
un weer ’t ook man van ’n Hund, dät is en bekannt Sach.
Sien'n Körper hät he oarndlich pflegt, dät he sick bätert
hät as de Dreck vör Winachten, öäwer de Seel hät he
doaröäwer ganz vergäten. Un anner Lü, de äm brukten,
hebb'n ümmer an äm herum siechelt un schmeichelt, so dät
he toletzt würklich glöwt, he weer so got un tugendhaftig
un äm feilt nist mehr. Wenn Eener nu dön'n wohlhoa-
benden, dicken Minschen wat van Sünd'n segg'n woll, de
keem ganz in de unrecht Schmä; ne, doamit hölt sick man
dät gemein Volk up. — Dännsülwig'n Gloob'n hät ook
mannig Eener, de 'n orndlich'n Lebenswannel föhrt hät,
so dät äm Keener grot wat vörholl'n kann; nu, as 'r
jung was, musst he um Schlägereen ook en poarmoal vör
'n Landroath, öäwer Jugend hat keen Dugend. Nu is
he Schult orrer Schöpp in ’t Döärp woard'n un ’n godn
Noagel bät 'r doadöäch in 'n Knopp kräg'n (öäwer dät
is keen Sünn, dät hört ja mit to ’t Amt); wo kunn he
sick denn mit Sünd'n upholl'n, dät litt ja de Ehr nich. —
So geiht ’t wierer ook de meisten Grothäls' de mit är
lang'n Tung'n all d' Ding' belicken, se verstoahn s' orrer
verstoahn s' nich. Se wunnern sick doaröäwer, wat de
de Prester all in d'Bicht sägt hät un weckern dät man mag
gull'n hebb'n; se sülm könn'n sönn Pulver nich innehm'n,
denn müssten se ja är Grothalsigkeit foahr'n loaten.
De Lü, de ick nu bet jetzt anföhrt hew, holl'n ümmer
noch wat up de Relijohn, orrer se dohn doch wenigstens
so. Oeäwer nu gift et ook jetzunner noch sönn Oart, de
är'n Döpelschien erst bring'n müdd'n, ehr '’n jüm glöb'n
kann, dät se ook moal doft sünd; se sünd ganz van de
christlich Relijohn affall'n. Sünd s' denn Türken orrer
Juden woard'n? O ne, dö Soam'n hät nu een Glob'n
kräg'n mit de Kreaturn, de all van Oellers her up veer
Been lopen, se glöb'n goar nist mehr. Ick will är Quesen
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
62
hier nich wierer updrücken, et dä mi Leed um dät schön
Papier, wat doamit verdorb'n wör. Ick woll bloß segg'n,
dö Nation is nu full'nst oahn' Sünd'n' un se segg'n ook,
et gift up de ganze Welt keen Sünd'n.
Nu öäwer en Wort in 'n Aernst. Ick woll, dät ick all
dö leibhaftig'n Heilig'n är Gewissen uprütteln künn, un
dät dät Wort, wat ick hier herschrieb'n will, är Herz drä¬
pen mücht, recht stark un kräftig:
Wach auf, o Mensch, vom Sündenschlaf!
Heut' lebst du, heut' bekehre dich!
Nu tum Annern: Van dät Steen'nschmieten,
un dön'n Punkt könn'n we wat köärter moaken, denn
wecker dänn ersten recht innoahm'n hät, de werd nich mit
Steen'n schmieten; ick mütt 'r öäwer doch noch wat öäwer
segg'n föär de, de ’t non nich recht innoahm'n hebb'n.
Dät Annern mit Steen'n schmieten is öäwerhaupt nist,
as ja ook de Kinner unner 'nanner all van en boshafti¬
ges Kind, wat gliek mit Steen'n schmieten will, seggn:
„Steendöwel kümmt in d' Höll." Un wenn we sonn'
Steendöwels sünd, wovan düt Sprüchwort sägt, denn
koam'n we ook nänig annerst hen, dät is ganz gewiss.
Annern mit Stee'n schmieten, dät heet hier, de Sünn'n
van Annern un wo se dumm orrer schlecht Streich moakt
hebb'n an ’t Licht bring'n, liebloser un boshaftiger Wies
doaröäwer to Gericht sitten, un sick freien, wenn dö Steen'n
got dräpen, dät heet, wenn de, de ’t angeiht, sick doarää-
wer ärgern orrer gräm'n. Bi düt Steennschmieten unner¬
blift ’t ook nich, dät en goden Stoaken toloag'n werd,
denn kleiner werd so wat nich moakt, öäwer grötter. Am
besten könn'n öäwer de mit dät Steen'nschmieten umgoahn
de sülm vöäl Glas up ’t Dack hebb'n; wecker öäwer sien
eig'n Sünd'n erkennt, de urtheilt ook nich hart öäwer
Annern. — Et gift ook noch en ringer Klass van Steen¬
schmieters, doa hör'n ook vöäl Lü to. Wenn en Anner
feilt, anstatt äm sachtmödig torecht to wiesen, sünd se gliek
ärgerlich un ingrimmig un bieten är Ermoahnung heruter
dät dänn Annern angst und bang werd'n scholl um sien
Näs'. Dät döcht öäwer goar nist, un up sönn Oart
werd keen Minsch bätert. — We döärb'n öäwer Annern
nich mit Steen'n schmieten, weil we sülm gläsern Däcker
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
63 -
hebb'n; Jerer schall sick an sien eig'n Näs' foaten un vör
sien Döär feg'n. Et gift en Sprüchwort, dät heet: „Wecker
Annern jögt, rauht sick sülm nich," un wecker Annern mit
Steen'n schmitt, mit dänn sien innerlich Ruh is 't ook
gewiss nich wiet her. Un wenn Eener up uns schmitt,
scholl'n we nich wärrer schmieten; öäwer we Minschen
hebb'n in dön'n Punkt nich sönn Gesinnung, as unser
Herr Christus, van dänn-et heet: „Er schalt nicht wieder,
da er gescholten ward, sonnern bi uns heet et so: Schlägt
er mich, so kratz ich wieder. Du häst so vöäl Glas up
’t Dack, doarum nimm di in Acht vör dät Schmieten, du
künnst en poar Steen'n wärrer krieg'n dät du dächt'st:
Ha ick doch mien Mul holl'n! — Un nu, wo will ’t di
goahn, wenn de lewe Gott Gericht hölt un du häst An¬
nern ümmer gärn mit Steen schmäten! Sägt de Schrift
nicht: „Richtet nicht, auf daß ihr nicht gerichtet werdet!"
un: „Eben mit dem Maaß, da ihr mit messet, wird man
euch wieder messen!“ Dät bedenk in Tieden un do noa
dät Wort van unsern Herrn Christus: „Liebet euch unter
einander!
Mittelstroat, de best' Stroat.
Hier müdd'n we gliek moal noch en Wort hinnerher¬
stell'n: Umgekehrt werd 'r ’n Schoh ut, denn de Mittel¬
stroat is lang nich ümmer de best' Stroat. Et geiht doa¬
noa en Handwerksbuss non nich moal ümmer richtig,
wenn he an en Stä kümmt, wo mehr Weg' van ’nanner
goahn, öäwer ’t steiht keen Handwieser doa, un he nimmt
denn den middelsten un denkt: Mittelstroat, de best' Stroat.
Et geiht öäwer up een gewiss Mittelstroat jerer Minsch
falsch; ick will se gliek näger anteiken. Ick mein de Mit¬
telstroat twischen Gott un de Welt, twischen dät Ewige
un dät Zeitliche. Einklich gift ’t doa keen Mittelstroat,
un de Schrift will nist doavon wäten; se sprickt bloß van
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
64 —
en breden un en schmall'n Weg; öäwer vöäl Lü will'n
sick doch twischen dö bei Weg' noch een'n moaken, jerer
noa sien'n Verstand orrer richtiger Unverstand. So heil¬
los gottlos will'n se nich wäsen, — een müsst sick ja vöär
sick sülm schäm'n un watt woll'n anner Lü segg'n; öäwer
een kann up de anner Siet ook licht to fromm werd'n un
sick wat in 'n Kopp setten, denken se. Up de een Siet
heet ’t: Wer nich mitmacht, der wird ausgelacht, un up
de anner Siet will'n se ook dänn lewen Gott to ’n Fründ
beholl'n, doch is van en ärnstlich Christenthum keen Rä.
Dö Mittelstroaten, un wenn se ook noch so künstlich an-
lägt weer'n, döäg'n alltohoop nist un föhr'n nich tum
ewig'n Leb'n.
Unser Herr Christus sprickt: „Niemand kann zween
Herren dienen. Entweder er wird einen hassen, und den
andern lieben; oder wird einem anhangen, und den an¬
dern verachten. Ihr könnet nicht Gott dienen und dem
Mammon. Entweder ganz mein, oder lass 's gar sein,
das ist des lieben Gottes Reim; rein ab, und Christo an,
so heet et. Also hier scholl'n we mit ganzer Macht dänn
schmall'n Weg inschloan un scholl'n dänn breden Weg dänn
Rügg'n tokehr'n, un wenn ’r ook noch so Vöäl up goahn.
Un we scholl'n uns ook nich irr moaken loaten döärch
Fiendschopp (denn dät kann woll koam'n, wenn du 'n
Frommer orrer n' Pitist woard'n bist, dät dien Verrer to
di sägt: Nä, nu is uns' Fründschopp afräten, ick will nist
mehr mit di to dohn hebb'n) un döärch Spott un Ver¬
folgung'n. Wat hebb'n de ersten Christen nich utholl'n
um äres Glob'ns willn! — Dät ärnste Christenthum is
öäwer nich so licht, as ook de Gesang sägt: Es kostet
viel, ein Christ zu sein, und nach dem Sinn des reinen
Geistes leben; öäwer Gottes Hülp moakt uns stark, „der
in euch angefangen hat das gute Werk, der wird es auch
vollführen. Et mütt hier Jerer den sichern Weg föär
siene Seel inschloan un bi Spott un Findschopp um dät
Christenthum de olle Regel bedenken, wo ’t de Jünger
Christi van Anfang an noa goahn hät, un de ook non
nich ut de Mo koam'n is; se heet so: „Um meines Na¬
mens willen müsset ihr gehasset werden von Jedermann.
Selig seid ihr, wenn euch die Menschen um meinet willen
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
65
schmaͤhen und verfolgen, und reden allerlei Uebels wider
euch, so sie daran lügen.
Wecker an 'n Weg bo't, hät vöäl Meisters.
Do will 't mi ook woll goahn mit mien Bökelken;
ick hew dät an 'n Weg bo't, un de Meisters will'n woll
nich utblieb'n; ’t künn ja ook licht koam'n, dät sick Eener
doaröäwer erbarmt un schrew wat in en Zeitung öäwer
mien Book, denn et koam'n doch Städ'n darin vör, wo
männig Eenen de Ohrn nich noa jöäken. Na, för de
Herren Recensenten kann ick ja hier man gliek en klein
Gemerk anbring'n, ehr we däwer dät Sprüchwort ver¬
hanneln. De meisten Lü, de up de Welt lebn, sünd keen'
Recensenten, weinigstens nich sönn', de ick hier in'n Sinn
hew. (Ick will bloß neb'nbi segg'n, de Familig' is sehr
grot, woto uns' Herr Christus sägt: „Wat sühst du öäwer
dänn Splitter in dien'n Brorer sien Oog'n un dänn Balken
in dien'n Oog'n werst du nich gewoahr!“ De Splitter¬
richters sünd ook Recensenten, öäwer vöär dät Handwerk
scholln we uns in Acht nehm'n.) De meisten van mien
Lesers hör'n woll groa nich to de Bööker=Recenseaten, un
weil se ook tum Deel woll nich recht wäten, wat se unner
döön Utdruck verstoahn scholln, so will ick 'n erst kort er¬
klär'n. Ick glöw, ick hew dät moal in en Book lest, wat
folgt. De Recensenten moaken nämlich ut de Bööker, de
alle Joahr un öäwerhaupt an dät Doageslicht gebor'n
werd'n, wärrer klein Schriften un Upsätz, un seggen, wat
se van dät Book holln, un dät loaten se denn in 'n Zei¬
tung inrücken un afdrücken (oft is ’t öäwer loagn, wie
gedruckt), dät ’n Jerer lesen un sick doana richten kann.
Doaför hebb'n de Böökerschriewers se öäwer ook in 'n
Moag'n, weil se nämlich oftmals wat ut de Luft un de
dree annern Elementen griepen un sönn Book ungeheuer
mitnehm'n as ob 'r goar keen goot Hoar an weer; un
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
—-
et verhölt sick doch annerst noa de Meinung van anner
Lü un besonners noa de Meinung van dänn Böökerschrie¬
wer sülm. Nu, wenn Eener 'n Hund hang'n will, denn
find't sick sacht en Strick. Ick mütt öäwer ook segg'n, dät
se mitunner ook wärrer gefährlich loab'n, wo goar nist
dahinner is. So wiet geiht de Erklärung, un nu woll
ick för de Herren Recensenten sülm man noch bemerken,
dät ick et mi verbitten doh, nämlich dät Recensiren, un
wenn ’t jo verlangt werd un et weer en Nothsach, denn
will ick ’t woll sülm besorg'n, as ’t ja vöär mi ook all an-
ner Böökerschriewers moakt hebb'n scholln. Jerer wett
ja in sien eigen Huus am besten Bescheid. Wenn öäwer
Eener mi en goden Roath to geben hät un Belehrung
orrer so wat, dät nehm ick mit Dank an. — Fröher gas
dät ook noch de Censur, un doaröäwer kann ick wierer nist
berichten, denn ick hew noch Keen'n kenn'n lehrt, de doabi
angestellt was. Ick kann öäwer noch seggen, de Censoren
streeken gliek oahn wierer Umstänn wölk Gedankens ut un
denn weer'n se dot, nämlich nich de Censoren, sonnern de
Gedankens. Doaröäwer woardn nu de Böökerschriewers
mitunner recht kasproat un leeten dänn utsträk'n Gedan¬
kenplatz lärrig orrer füllten äm mit Gedankenstrichen ut,
dät se föär äre Person de Stä wüssten un anner Lü ook
noch dörch Noadenken up de ersten Gedanken koam'n künn'n.
Nu, so pöäl is woll gewiß, dät et vöäl Gedanken up de
Welt gift, de utsträken werd'n müdd'n; un dät et bös's
Gelichter ook unner de Böökerschriewers gift, dät brukt
nich erst bewiest to werd'n. — Ick kunn düt hier nu ook
in de Vörrä schräbn hebb'n un nich midd'n in ’t Book,
öäwer de was-doch all lang noog, un so is ’t denn hier
herkoam'n, wenn ’t ook nich to dät Sprüchwort hört.
Na nu: Wecker an ’n Weg bo't, hät vöäl Meisters.
Dät kann woll nich annerst koam'n, denn dänn Een'n steiht
’t so nich recht, un dänn Annern so nich; Eener ha hier
noch en Fack Finstern insett't, un de Anner ha 't Döärlock
wat grötter moakt, un wat so noch mehr to vertellen is.
Wecker nu dänn ganzen Salm un Qualm nich hebb'n will,
de mütt nich an 'n Weg bo'n, wo so vöäl Lü vöärbikoam'n.
Wenn 'r öäwer hen bo't, denn mütt 'r ’t oarndlich moa¬
ken, un sick noaher nich an all'n Schnack kehr'n. Düt
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
67
gellt öäwerhaupt för all d' Ding, de 'n anfangt. Tum
Ersten is ’t am besten, wenn man in d' Still deiht, so
dät anner Lü goar nist doavon merken; so vöäl is gewiß
wecker All'ns gärn an d' grot Klock schleit, mit dänn is
nist los. Wenn uns' Herr Christus en Wunner doahn
ha, denn verboot he, se scholln doa wierer nist van segg'n.
Tum Annern. Wenn dät nich so in d' Still' geiht un
anner Lü müdd'n ’t wieß werd'n, wat du moakst, denn
müst du ’t so moaken, dät du ’t sicher sehn loaten kannst;
un wenn 'r denn wat öäwer dröähnt un klöänt werd (un
dät plägt nich ut toblib'n, denn wecker kann ’t all d' Lü
recht moaken, un dät Meistern kann ook 'n Kerl, de knapp
dre Keesen hoch is), denn müßt du nich dohn, as ob di
de Oap luus't ha, sonnern goden Mooth hebb'n un den¬
ken: De schlecht' Appeln sünd ’t nich, wo de Wespen an
fräten. Ut was ’t.
Wost, wärrer Wost.
Wo düt Sprüchwort herkümmt, dät kann 'n licht
road'n. Wenn Eener schlacht't hät, schickt 'r doch sien god
Frünn woll 'n bitschen frisch Wost hen, wenn ’t ook nich
vöäl werd'n kann, ’t is doch wat Nees un se frein ’r sick
doch öäwer; de goden Frünn öäwer moaken ’t ook wärrer
so, wenn se schlacht't hebb'n. Doa hebb'n we ’t: Wost,
wärrer Wost. — Bi düt Sprüchwort keem'n nu öäwer
de to koart weg, de keen Swien schlachten un keen Wost
moaken, wenn wierer nist doabi vermoakt weer. Et gelt
jüm öäwer ook mit, denn et bedütt in 'n Allgemein'n so
vöäl: wenn Eener di 'n Gefall'n doahn orrer 'n Frei be¬
reit't orrer in Noth hulpen hät, dät schast du nich ver¬
gåten, sonnern du schast äm dankbar wäsen, du schast ám
wärren helpen un bistoahn un äm gärn igg" xpos="ADJ">gefälligwäsen,
wo du man kannst. Hierbi is öäwer woll to merken,
dät doarum Keener Wost geb'n schall, weil he denkt, wölk
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
— 68
wärrer to krieg'n un am Enn woll noch mehr un bäter,
as he geb'n hät. „Thut wohl und leihet, daß ihr nichts
dafür hoffet, sägt de Schrift, „so wird euer Lohn groß
sein und werdet Kinder des Allerhöchsten sein.
Nu wend'n öäwer ook vöäl Lü düt Sprüchwort noch
ganz verkehrt an, un doarup müdd'n we doch ook noch
koam'n. Up de Stä, wo in ärn Herzen de Biwelspruch
stoahn scholl: „Rächet euch selber nicht, meine
Liebsten!" steiht: „Wost, wärrer Wost." Also
wecker die schlecht moakt hät, dänn moak wärrer schlecht;
wecker die schloan un kratzt hät, dänn schloa un kratz wärrer;
wecker di bedroag'n hät, dånn bedreeg wärrer, um so mehr,
ümmer: Wost, wärrer Wost; as du mi, so ick di. Dät
liet so in de minschliche Natur van Jugend up, un wenn
een Jung dänn annern en dick Muul tomoakt, denn moakt
de anner åm wo möäglich noch en dicker to, un gift he
äm en Ohrfieg, denn krigt 'r 'n poar wärrer. Un de
Oll'n blieb'n oft är Läwdoag doabi stoahn un moaken 't
ümmer so, as se ’t as Jungs bedräb'n hebb'n. Nu will'n
we öäwer moal dät Beispiel van unsern Herrn Christus
doageg'n holl'n; van dann heet et so: „Er schalt nicht wie¬
der, da er gescholten ward, er drohete nicht, da er litte."
Un äm scholln we in all'n Ding'n noafolg'n, also schall
et nich heeten: Wost, wärrer Wost, sonnern so: „Liebet
eure Feinde; segnet, die euch fluchen; thut wohl denen,
die euch hassen; bittet für die, so euch beleidigen und ver¬
folgen; auf daß ihr Kinder seid eures Baters im Himmel."
Wer Geld un Goot denkt to erlang'n,
Mütt allererst bi 't Mul anfang'n.
Doa frögt ’t sick nu toerst, ob ’t ook woll recht is,
doarup to denken, dät ’n Geld un Goot erlangen will.
In de heiligen tein Gebote lut't keen eenzig ungefähr so:
„Du schast düchtig arbeiden un werthschaften, dät du Geld
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
- 69
un Gvot tosammen krigst.“ De lewe Gott hät all vörher
wusst, dät düt Kapitel doch in Obacht noahm'n werd,
doarum hät he doavon goar nist sägt; kunterher, weil de
meist Minsch van Morgns bet Oabends hinner ’t Geld
los is, doarum warnt de Schrift recht oft vör dänn Giez
un dät Geld tohoop kratzen, denn se sägt: De doa riek
werd'n will'n, fall'n in Versuchung un Stricken un vöäle
böse un schändliche Ding, de de Minschen versenken in
Verderben un Verdammniß. Un so sägt ook uns' Herr
Christus: Trachtet am ersten nach dem Reiche Gottes.
Doarut geiht hervör, dät dät Geldmoaken gewiß nich de
Hanptsach bi uns Minschen sin schall, un dät we doarum
nich up Aerden leb'n, dät we so vöäl as ichtens möäglich
is, tohoop arbeiden.
Nu besteiht öäwer jerer Minsch ut twe Stücken, een
butwenniges, dät is de Körper, un een inwenniges, dät
is de Seel, un doarum mütt he ook föär bei Deel sorgen,
un doarum döärft he ook föär dänn Körper sick Geld un
Goot erwerben. Ook hät de lewe Gott de Aer so präch¬
tig utstaffeert, un uns Minschen hät he to Herren doaröä-
wer insett't, versteiht sick, dät he doarum doch ümmer de
bömste Herr öäwer Alles blift. Et kümmt nu ümmer
bloß up de Oart un Wies' an, un as man ’t angeiht,
Geld un Goot to erlangen. Dät Besitten davon kann
nich unrecht wäsen, denn van Abraham heet et in de
Schrift ook: He was öäwer de Moaten riek an Knecht
un Mågd un Veeh un Sülwer un Gold; un Hiob kunn
sick ook mit en Eddelmann mäten. Also wenn 'n doarum
Annern man liek un recht deiht un de Arm'n nich ver¬
gitt, ook sien Herz nich an Geld un Goot hangt, sonnern
an dänn lebennigen Gott, denn döärft 'n woll Geld un
Goot besitten. Ick mütt öäwer hier nochmal erinnern,
dät we Minschen hierin erbärmliche Kreaturen sünd un dät
we uns goar to licht an dät irdische Gewäse hang'n, un
wenn ’t moal nich noa unsern Sinn geiht, denn dohn
we, as weer uns de Peterzilg' verhoagelt un sehn nich
up Gott, van dänn Allns kümmt; dät düt woahr is, kann
Jerer licht bi sick fülm afnehm'n. Doarum sägt unser
Herr Christus: „Wo schwar hölt ’t doch, dät ’n Rieker in
dät Himmelreich kümmt," un ick will moal segg'n, de Stiff¬
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
—
70 -
voarers van daͤnn arm'n Loazarus suͤnd ook in uns Tied'n
non nich utstoarb'n.
Doch we willn nu moal wierer sehn. Also: Wer
Geld un Goot denkt to erlang'n, mütt allererst bi ’t Mul
anfang'n. Dät hät sien Richtigkeit, un doabi mütt 'n
ümmer anfang'n. Dät klein Lock unner d' Näs hät all
männig'n Minschen unglücklich moakt, de süß woll sien Ut¬
koam'n hat ha; öäwer he fung an, en goden Dag to leb'n
un dacht, et künn åm woll goar nich all werd'n, un ehr
he sick um un doavör sag, doa was ’t all, un he was so
arm, as en Kärkenmuus. Up sönn' Oart sünd all riek
Kooplü kaput goahn un hebbn Schulden krägen, mehr, as
s' Hoar up ’n Kopp han un hebb'n noch anner Lü be¬
dregen musst. Un wenn nu vullnst erst eener anfangen
will, to schmarotzen, de goar nich vöäl in d' Supp to
bröcken hät, denn nimmt et allemoal en kloatrig Enn; he
meint woll van sien bitschen Kroam, wunner wat he vör
'n Lork an ’t Strick ha, un bald mütt he herut un An¬
nern Platz moaken. So kümmt ’t. O ja, Soaden un
Broaden, hollänschen Kees' un so wat, dät schmeckt noa
mehr, öäwer een mütt ook wäten, dät 'n ’t betoahln kann.
Un wenn Voarer so up de Mast liet, denn fangt Mutter
ook an, dänn Kaffee wat stärker to koaken, et werd en bit¬
schen mehr Zucker noahm'n, et werd ook moal uter de
Tied Kooken backt, un so nährt se sick in d' klein Stuw
ook all goot, unnerdess Voarer in 'n Krog sitt; öäwer de
Wehen blieben nich ut, de koam'n hinnerher. Also dät
Fräten un Supen mütt unnerblieb'n, denn et is Sünn,
un we scholl'n nich dänn Buuk to unsern Gott moaken.
En anner Sprüchword sägt ook: Wer sick will ehrlich un
redlich ernähr'n, de mütt vöäl flicken un weinig vertähr'n;
un ’t is nich dät erstemoal, dät up den Wohlschmack de
Bettelsack folgt hät. - Doch we willn düt Fatt nu to¬
schloan, un ick will up de anner Siet moal seggn: Mit
Karg'n un Darb'n bi ’t Mul anfang'n, dät döcht eben so
weinig wat, as dät Verbring'n; nee, wat 'n sick spoart
an 'n Mund, dät fritt Katt un Hund; un Jesus Sirach
sägt: Van sönn'n rieken Filz da schnackt de ganze Stadt
öwwel van. Et gift öäwer sönn' Lü ook, de sick ganz
goot nähern künn'n öäwer se knappsen 't sick af, äten sick
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
— 71 -
man halw satt un stippen d' Pelltüffeln in 't Sold, bloß
dät de Geldklumpen grötter werd. Dät se sick en nee'n
Rock tügen, dät hölt schwoar, denn ehr se en Doaler Geld
utgebn scholln, lewer boahrn se sick en Lock in ’t Knee.
In är Oeller wolln s' denn woll noch gärn wat geneeten,
öäwer denn is de Moag'n tohoopschrummpt un will nist
mehr annehm'u. Doch dät geiht mi nist an, un se müdd'n
'n Doktor froag'n, dät de Droppens verschriwt. Wat mi
öäwer wat angeiht: Bi sönn' Minschen heet dät Sprüchword
ook: Wer Geld un Goot denkt to erlang'n, mütt allererst
bi d' Arm'n anfang'n, nich dät er jüm wat gift, sonnern
dät 'r jüm so goahn lett un öäwer de schlimm'n Tieden
wunnert un dät he sülm so arm is. Almosen gebn moakt
öäwer nich ärmer, un wat de Arm'n krieg'n, dät is en
Captoal, wat de lewe Gott sülm verzinst. Wat sönn
Minsch Annern geb'n mütt, dät gift he schlecht; de Arbeits¬
un Handwerkslü tüht er af, so vöäl er kann, wenn er
jüm dät Bloot utsug'n künn, he dä ’t ook noch, un so
moakt 'r ’t in all d' Stücken.
Wenn ick ’t nu noch moal kort tohoop nehm'n do,
so will dät Sprüchwoord segg'n: Geld un Goot to erlang'n
is nich unrecht, een mütt man Jerern liek un recht dohn
un de Arm'n un dann lewen Gott nich vergäͤten; un denn
mütt 'n sick up een Stä vör dät Verbringen un up de
anner vör dät Karg'n un Filzen in Acht nehm'n. Un de
Punkt van dät Verbring'n is besonners de jung Lü an¬
toroaden: Junges Blut, spar dein Gut, Armuth im Alter
wehe thut.
Woehr hät woll de Schnierer en heel Büchs,
un de Schoster heel Stäweln?
Sä dät is öäwer nich got, wenn se dät nich hebb'n,
denn so vöäl Tied find't sick mankher woll, dät se sick är
eig'n Klerungsstücken in Stann holl'n könn'n. Et kümmt
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
72 -
öäwer goar to licht so, dät 'n sien eig'n Wesen vernoa
lässigt un vergitt, wenn 'n ümmer föär anner Lü arbeid't.
Wenn 'n Schoster orrer 'n Schnierer sien Fro un Kinner
rechtlich döärchbring'n will, un he mütt doarum van
Moarg'ns fröh bet Oab'uds spät up 'n Schämel sitten,
denn kann ’t woll koamen, dät he denkt: „I du moakst
so vöäl nee Büchsen un Stäweln in de Welt föär anner
Lü, wenn dien eig'n denn ook wat kloatrig utsehn; du
drögst se doch mit Ehr'n un mit en got Gewissen." In
dön'n Fall is dät wat to entschüllig'n, öäwer recht is ’t
ümmer nich. Up sien eigen Lief un Leben mütt de Minsch
wat holl'n, un dät mütt äm nich egoal wåsen, wo he
geiht; wat schall 'n denn woll van sönn'n Schmärfink
denken? Un so wat schlickt sich goar to licht in, un de
Minsch hät 'r bald goar keen Arg mehr ut. Ordnung
dät is dät halw Leben, un doa kann ook jerer Minsch
henstreb'n, dät et oarndlich bi äm utsüht. Ick will nich
segg'n dät et alle Doag geputzt, polirt und blank gemacht
wäsen schall, dät geiht bi 'n gemein'n Mann nich so,
öäwer bessenrein kann ’t ümmer holl'n werd'n. Un up
de Oart döärft ook en Schnierer keen Lock in sien Büchs
hebb'n, un dänn Schooster sien Soal'n müdd'n nich kaput
wäsen, süß döäg'n se nich. Düt künn nu Een'n orrer 'n
Annern in d' Höärn dröähn'n (ook sönn'n, de nich groa
Schnierers orrer Schosters weer'n, denn wenn 'n Een'n
mit 'n rechten Noam'n nömt, denn sett't 't oft dick Müler);
öäwer dät schall ’t ook, wenn ’t nörig deiht, un he schall
': denn hinfüro bäter moaken.
Düt was nu wat van de butwennigen Löcker, nu
gift et öäwer ook up düsser Welt noch inwennige Löcker,
un up de will'n we dät Wort ook noch düd’n. De Lü,
de Annern de inwennig'n Löcker flicken scholl'n, dät sünd
tum ersten de Pasters un Scholmesters un de Oellern un
Lehrmeisters un Herrschaften, un noaher jerer anner Minsch
ook, de en Annern up 'n rechten Weg helpen kann. Wenn
up dö Lü nu dät Sprüchwort passt, wat ick hier bomm'n
schräb'n hew, denn is dät en ganz schlimm Geschicht, vöäl
schlimmer, as wenn en Schnierer Löcker in d' Büchs' hät.
Oeäwer et find't sick doch, dät öftermoals so Eener an
anner Lü herumflickt un up 'n nau'n Hoar wett, wat
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
73
Recht un Unrecht is, un dät sägt er jüm ook ganz scharp,
un hinnerher heet 't van äm: Richt't ju noa mien Wöör,
öäwer nich noa mien Doaten. Ick will ääwer wetten so
hoch Eener will, dät de Lü allebott mehr noa de Doaten
dohn, äm as noa de Wöör. En oll Kräwt ha to sien'n
Söähn sägt, åm as de majorenn woard'n har: „Mien
Söähn, nu krup öäwer nich ümmer trügut, sonnern
goah doahen, wo di de Näs' hensteiht." „Jä, Voarer,
hä de Jung sägt, „wenn ick ’t van Ju man erst annerst
seh'n har; Je moaken ’t ja sülm ook so." Sönn Ver-
moahnung schall woll wat helpen, wenn een Aesel dänn
annern Sackdräger schimpt. Wecker also inwennig an
anner Lü flicken deiht, de mütt sick sülm recht vöär de
inwennig'n Löcker in Acht nehm'n Un denn mütt he jo
nich noa dät Wort goahn: Doanoa de Mann is, doanoa
werd am de Quast bunn'n, sonnern hier werd de Quast
allerwärts egoal bunn'n.
Gott gift woll de Koh,
Oewer nich dann Strick doato.
Wat mehr is, de Koh orrer dät Strick, dät wett en
Jerer; un wat dät Sprüchwort hier bedüd'n schall, dät is
ook nich schwoar intoseh'n. Et schall so vöäl segg'n:
Gott gift uns woll dät Grot un de Hauptsach, öäwer he¬
lett dät Klein feil'n, un dät mütt Jerer sick sülm anschaf¬
fen, süß har he 'r ja goar nist bi to dohn un künn All'ns
man so hennehm'n, äm as wenn 'r'n Koh hät, denn mütt
'r sick een Strick doato dreihn orrer toseh'n, wo he een'n
herkrigt.
Tum Exempel. De lewe Gott hät di gesunne Glied¬
moaßen geb'n, en poar Arm', de wat angriepen könn'n,
un di fecht't 't so groa nist an; - dät is de Hauptsach.
Wenn du di nu hinner 'n Oab'n in 'n Grotvoarerstoahl
sett'st orrer läͤgst di up de ful Bär'nhut, denn werd'n di
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
74
keen broat Dub'n in ’t Mul fleg'n; wut du also dien'y
Unnerholt hebb'n, got, denn arbei flietig un bruk de Kräf¬
ten, de di de lewe Gott geb'n hät, - süh, denn häst du
dänn Strick doato. — Orrer Eener is klok as en Juden¬
kind un hät vöäl Verstand; he werd öäwer bi all dem
nist lehr'n, wenn 'r ful is un deiht nich Aernst doato, dät
'r wierer koam'n will. Ne, he schall wokern mit dät Pund,
wat de lewe Gott äm anvertroet hät, denn so werd he
ook wärrer en Strick krieg'n to sien Koh. — Orrer toletzt.
Du wutt hier in düsser Welt dänn Seg'n Gottes hebb'n
un noa de Tied de ewige Seligkeit. Süh, de Hauptsach
doato hät de lewe Gott di geb'n, dät heet, he hä sien'n
Söähn Jesum Christum in de Welt schickt, de hät hier
lehrt un läd'n un stoarb'n; un de Urkunn doavon, dät he
ook föär di koam'n is un dät ook di dät gelt, de häst du
in Hänn, dät is de Biwel. Nu sett di nich mit är ut
'nanner un loat se in ’t Oll'ndeel trecken un up ’t Börd
ligg'n un bestöb'n, sonnern lies flietig doarin un doh doa¬
noa, wat du lest häst, bä tum lewen Gott, dät he dien'n
Glob'n mehr'n woll un verløat di ganz up äm, denn
werd ’t di geling'n un du werst ingoahn tum ewig'n Leb'n.
So hät de lewe Gott all de Lü de Koh geb'n öäwer
'n Strick feil'n loaten, un nu will he seh'n, wecker doanoa
arbeid't, dät 'r dänn ook krigt.
Wecker de Woahrheit sägt, sind't keen'
Herberg.
Dät is goar nist Nees, dät is van Oellers her all
so wäst. We lesen in de Schrift van dänn Propheten
Elias, dät he dänn König Ahab de Woahrheit sägt hät,
dät de König un sien Hus dät Unglück öäwer 't Volk
bracht har döärch äre Schlechtigkeiten. Na ick glöw, de,
König Ahab was woll non nich so schlecht, as sien gott¬
loses Wief, de Jesebel, öäwer dät geiht uns ja hier wierer
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
75
nist an, Genog
Elias kreg doaföär, dät he de Woahr¬
heit sägt ha, keen Herberg in Ahab'n sien'n Palast, son¬
nern he musst flüchten un sick in Wüsten un Höhl'n sien
Herberg söken. Noch schlimmer kamm Johannes der
Täufer in ’t nee Testament bei dänn König Herodes an;
weil he segg'n dä: „Es is nich recht, dät du dien Bro¬
rersfro häst, doarum mnsst ’r ’n Kopp hergeb'n. (Et
passt sick hier wärrer, dät dät Wief vöäl schlechter was,
as de König Herodes). Un wo hät ’t unsern Herrn
Christus hier up Erd'n goahn? Hät he Herberg fund'n
doaföär, dät he de Woahrheit sä? O nee, et heet oft:
„Doa heel'n de Juden Roath, wo se äm woll umbring'n
künn'n, orrer: „Doa nehm'n se Steen'n up." — Un dät
is nu so in Gebruk bläb'n, dät de, wecker de Woahrheit
sägt, hüt to Doag ook noch keen Herberg sind't. Wovan
kümmt denn dät? Na, dät is mich wietlöftig to vertell'n.
De meisten Minschen sünd ganz tofräd'n mit sick in är'n
Sünd'n; se hebb'n entweder goar keen Erkenntniss doavan;
orrer se will'n 'r ook absichtlich in blieb'n; Jerer hät so
sien besonnern Sünd'n, de he leef hät un ümmer wärrer
deiht, de Een dö, de Anner de, un se sitten doarin as in
en week un warm Nest. Nu kümmt Eener mit de Wahr¬
heit, un dät is en bitter Pulwer intonehm'n. Schall nu
de Sünner ut sien Nest herut, denn brummt he un stellt
sick wild un ungebärig an; un wecker äm de Woahrheit
sägt hät, dänn hölt he föär sien'n Fiend. Ook hät jerer
Minsch sien gehörig Portschon Stolz in sick; hät he nu
wors feilt un Unrecht doahn, un ’t sägt äm Eener de
Woahrheit, dät kann he nich verknusen un he gift äm keen
Herberg, sonnern wiest äm de Döär. Düt weer de Ant¬
wort up de Froag. — Oeäwer doarumhalb'n scholln we
doch de Woahrheit segg'n un to dät Bös' nich still schwieg'n,
orrer goar et got heeten. Der Menschen Feind, Gottes
Freund, heet et, wenn uns de Lü doarumhalb'n nich lied'n
möäg'n. Ick mütt öäwer gliek bemerken, dät vöäl Min-
schen de Woahrheit mit Grofheit verwesseln, un wenn se
segg'n: „Dänn hew ick moal de Woahrheit sägt," denn
mein'n se doamit, dät se grof wäst sünd, as Bohn'n¬
stroh; de Grofheit öäwer bätert Keen'n, sonnern erbittert
äm bloß.
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
76 -
De Woahrheit to segg'n, dät is nu besonners de
Pasters är Amt, sowoll up de Kanzel, as ook annerwärts.
Wenn de Paster nu en stumm'n Hund is (as de Schrift
sick utdrückt), un sägt weinig van de Sünd'n un nist van
de Bekehrung, dät is en schlimm Ding. Wenn he prärigt
van de Voggels, wat se roar sing'n un dät de lewe Gott
se all ernährt, jerern up sien Oart; un van de Blom'n,
wat se glatt blöh'n; un dät Gott föär Alln's sorgt un
uns Minschen noch vöäl lewer hät äm as all de Krea¬
tur'n, öäwer we scholl'n ook got sin un ümmer bäter
werd'n, keen'n Rumor in de minschlich' Gesellschaft moaken
un uns anstännig bedroag'n, de Arm'n God's dohn un
öäwerhaupt so leb'n, dät we an unsern Enn moal mit
Ruh un Tofrädenheit up unsern Lebenslop seh'n könn'n;
mannigmoal kümmt he ook up 'n Dod, un dät we All
sterb'n müdd'n, nn wo mannig Eener all up 'n Kirchhoff
liet, dänn we kennt un leef hat hebb'n (un doabi koam'n
gewöhnlich de Throan'n, un vöäl Lü mein'n hinnerher, de
Paster ha ’t doch goar to schön moakt); - ick segg, wenn
he so prärigt, denn is dät freilich alltohoop woahr, doa¬
geg'n is nist intowend'n, öäwer bi dö Oart prärig'n kümmt
de Paster mit sammt sien Tohörers richtig an de Himmels¬
döär vörbi, doadöärch werd keen Minsch selig. De To¬
hörers holl'n sick in ärn Gedanken alltohoop föär gode
Christen; gahn se nich benoah all Sönndag noa d' Kärk,
und wenn de Tied um is, un se hebb'n ook woll noch en
Ding up 'n Kärfstock stoahn, wat jüm dät Gewissen wat
unruhig moakt, tum heilig'n Nachtmoahl? Wat feilt jüm
denn woll noch? - Et feilt jüm un ärn Paster noch
All'ns De Paster mütt prärig'n Buße un Glauben.
Mit de Sünd'n an 'n Minschen verhölt sick dät ungefähr
so, as wenn Eener sönn'n oll'n oapen Schoad'n an 'n
Körper hät. Wenn doa nu en oarndlich'n Dokter to
kümmt, de plägt nich lang to ploastern un to pinseln
(mannigmoal werd dät ook woll anwendt), sonnern he
schnitt un brennt de Wunn oarndlich ut, dät se heil'n kann.
So mütt ook de Sündschoad'n nich beploastert un bepinselt,
sonnern herzhaft angräp'n werd'n un wenn ’t ook weh
deiht. De heilig'n tein Gebot, dät is de Spegel, doarin
könn'n we seh'n, wo 't mit uns steit, un doadöärch mütt
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
77 —
de Minsch ut sien'n Süͤnd'nschloap upweckt werd'n. Doa¬
rum mütt de Paster sönn' Städ'n ut de Schrift nich weg¬
loaten: „Ich will die Sünden heimsuchen!" „Ich der
Herr bin ein verzehrendes Feuer!“ „Gehet hin von mir,
ihr Verfluchten, in das ewige Feuer!" He mütt 'r ook
keen Boomwull umwickeln, dät se nich so scharp dräpen;
ne, doarum stahn se ja groa in de Schrift, dät se dräpen
scholl'n. Nu heet et: „Das Gesetz ist ein Zuchtmeister
auf Christum," un wecker also öäwer sien Sünd'n herz¬
liche Reue und Buße empfind't, dänn gelt dät Wort Jesu:
„Kommet her zu mir Alle, die ihr mühselig und beladen
seid, ich will euch erquicken. — Düt is de Weg noa 'n
Himmel, un wierer gift et keen'n; un sönn'n Prärigten,
wo nich de Rä is van de Sünn, van Buße un Bekeh¬
rung, van Gnade, un van unsern Heiland Jesus Christus,
de döäg'n nist, un wenn se süß ook noch so schön un ge¬
lehrt weer'n. Wenn öäwer en Paster so prärigt, denn is
’t ook ganz gewiss, dät he bi vöäl Lü keen Herberg find't;
doarumhalb'n fann he ’t öäwer doch nich loaten, denn de
lewe Gott will all de Seel'n moal van äm förrern, un
dät is gewiß nist Lichtes.
Na nu noch en koart Recept tum Beschluss. Wenn
di Eener up dien Fehlers upmerksoam moakt, un sägt di
de Woahrheit, denn moak nich en Gesicht as söäbn Doag
Unwärer doato, sonnern denk, dät is dien Fründ un gif
äm Herberg. De Woahrheit sülm öäwer gif ook Her¬
berg un schüͤttel se nich af, as de Hund dänn Reg'n; loat
't öäwer ook jo nich bewend'n bi gode Vöärsätz, — mit
gode Vöärsätz is de Weg noa d' Höll' ploastert,
son¬
nern wenn du torecht wiest bist, denn do ook doanoa. —
Insonnerheit öäwer hör gärn de Woahrheit van dänn,
de van sick segg'n kunn, wat keen Minsch van sick segg'n
kann: „Ich bin der Weg, die Wahrheit und das Leben,
un bedenk dät Wert, wat he sägt: „Wer aus der Wahr¬
heit ist, der höret meine Stimme."
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
78
So as 'n in ’t Holt rin schreet, so schreet ei
wärrer rut.
Düt Wort gelt toerst föär de Froenslü, de en Mul
an ’n Kopp hebb'n, wo ’n Müs' un Ratten mit vergeb'n
künn; un denn ook twetens föär all d' anner Lü mit.
Dät Schreen un Lärm'n döcht öäwerhaupt nist, will ick
moal segg'n; doaföär lewer dät sachtmödig un bedächtig
segg'n, dät is 'n ganz Deel bäter. Wecker ’t all moal
hört hät, wenn sick en poar oll Wiewerr schell'n (orrer sick
de Woahrheit segg'n, as se mein'n), de hät gewiß dacht,
doa weer'n en poar Schrub'n losgoahn, sönn Oekelnoam's
hang'n s' sick unnerlangs an, un so holl'n se sick enanner
vör, wat se Tied Leb'ns utfräten hebb'n. Wenn de Een
nu dät Mul heel, denn müsst sick de Anner van sülm
woll geb'n, denn twe Hunn blöäken länger, as een. Noa-
her kann ’t noch koam'n, dät se en Process doaröäwer an¬
fang'n, un sick in är'n Leb'n nich wärrer grön werd'n.
Doarum sägt de Schrift nich mit Unrecht: „De Tung is
sönn klein Ding un richt't doch unbännig'n Schoad'n an.
Kiek an, en klein Für, wat föär 'n grot Holt kann ’t
nich anstäken? So moakt de Tung de Minschen uneenig
unner nanner; se verstört Fürstenthümer un Länner;
Vöäl sünd all dörch ’t Schwert umkoam'n öäwer dörch
gottlos' Müler noch vöäl mehr. Du vertüünst dien' Göärns
mit Doarn, worum hangst du nich ook en Schlott vör
dien Mul?“ Un Salomo sägt in sien Sprüchwöör:
„Wecker klok is, de hölt sien Mul." — Düt was nu wat
öäwer dät Bös'-in='t-Holt-rinschreen. Wenn 'n nu öäwer
got noa ’t Holt rinschreeet, denn schreet ’t ook got wärrer
rut; dät heet, wenn de Een gelassen un sachtmödig un
fründlich is, denn werd de Anner toletzt ook so, wenn 'r
süß ook wat gnarrig un gnewig weer; probeer ’t man
moal, ob ’t nich woahr is.
Et is en ganz proboates Mittel to ’n goden Hus
un Ehestand, wenn 'n up de letzt' Oart noa düt Sprüch¬
wort deiht. In 'n Ehstand hät et mannigmoal würklich
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
79
wat to dohn, wenn All'ns got goahn schall. As de Lü
noch Freer un Brut weer'n, dunn woll he är benoah vör
Leew upfräten, - un acht Wochen noa d'Hochtied deiht 't äm
all Leed, dät 'r ’t nich doahn hät. Wenn de een Part nu
wat ballstürig is, orrer wenn dänn Een'n de Kopp moal
nich recht steiht, un de Anner räsonneert 'r denn ümmer
geg'n an, denn steiht bald All'ns in Für un Flamm'n, un
wecker vörbi geiht, hät nog to tohör'n; un dät kümmt
toletzt so, dät se sick goar nist mehr in Goden segg'n könn'n,
sonnern sick ümmer bieten un kratzen. Jä een scholl 't nich
denken (un ick kann ’t woll sicher hersetten, denn et is nich
dät erst' Moal, dät et so kümmt), dät se sick noaher bi de
Bösten kräg'n hebb'n un hau'n sick, dät se de Frei krieg'n.
To de Werthschaft hät denn natürlich Keener mehr Lust,
van Vörwärtskoam'n is keen Rä, un se hebb'n bald nich
mehr, as van 'n Lief up 'n Tunn. — Een Fro, de sick
ook nich mit är'n Mann verdroag'n kunnt ha, ha 'n Doc-
ter um Roath froagt, wat se woll moaken scholl. „Jä,
Fro, ha de Docter sägt un sick doabi hinner d' Ohrn
kratzt, „düt is en ganz schlimm Geschicht, hier helpt wärer
Krut noch Ploaster, ick will är öäwer doch en goden Roath
geb'n; wenn är Oll moal wärrer brummt orrer wat
wunnerlich is, denn nehm' se man ’t Mul so lang vull
Woater, bet ’r wärrer got is. Dät helpt." Et hät ook
würklich hulpen, un et schall moal Eener road'n, wo dät
togoahn hät. — Ick will nu nich segg'n, dät Jerer in
dön'n Fall dät Mul vull Woater nehm'n schall, sonnern
he mütt denn desto fründlicher wäsen un nich wärrer schelln,
denn kümmt dät Alltohop wärrer torecht. Een hät ’t woll
all erlewt, dät de Anner denn ook wärrer fründlich woard'n
is as en Ohrwoarm un is um 'n Finger to wickeln wäst.
Dät öäwer allerwärts Frä holl'n un nich schimpt un
schull'n werd, wünsch ick van Herzen, un Jerer mütt 'r
dät Sienig to dohn.
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
80
Wer siene Schoh sick sülm kann slicken,
De döärft se nich noa 'n Schoster schicken.
Ebenso: Wecker sülm en Flicken an sien Büchs setten
kann, de brukt s' nich erst noa 'n Schnierer to droag'n;
orrer wecker sülm en bitschen mit Lehm un Kalk schmär'n
kann, de brukt 'n Möärker nich bi jerer Kleinigkeit to
hoal'n; un so is ’t got, wenn 'n van all Ding wat ver¬
steit un sick doamit behelpen kann. Tum ersten spoart 'n
doadöärch vöäl Geld, denn wenn dät ook ümmer man
weinig kost't, Een's kümmt doch tum Annern, un so lap¬
pern sick sacht en poar Doahler weg. Tum annern heet
et: Wer siene Sach will hebben recht, de mütt sülm sin
Moagd un Knecht; wenn 'n sick so allerhand Kroam sülm
moaken kann, denn richt't 'n sick dät so in, as 'n ’t hebb'n
will, Annern de bullern doa oft rasch öäwer weg. Sülm
is de Mann, un wat 'n sick so sülm moakt hät, doa hät
'n denn ook 'n vöäl grötter Frei an. Tum drütten kann
'n anner Lü denn ook 'n Gefall'n dohn un se möäg'n ee'n
lieden: Den Geschickten hält man werth, den Ungeschickten
Niemand begehrt. Sönn geschickt' Lü sünd ook gewöhnlich
fidel un goder Ding, dät bringt dät Handwerk all so mit
sick; öäwer wecker nich wierer geiht, as 'r mütt un bang
is, dät 'r licht to vöäl lehr'n künn, de is ook oft ver¬
dreetlich un grämplich, un he ärgert sick, dät äm sien eig'n
Näsenspitz in ’n Weg sitt, wenn 'r in d' Welt rin kiekt.
Mi kümmt ümmer sönn geschickter Minsch, dänn All'ns
kleed't, un dänn sien Hänn All'ns noamoaken könn'n, wat
sien Oogen sehn, sönn Minsch kümmt mi ümmer vör, als
mannig'n Oll'ndeelsvoarer sien Dischkasten; doa haͤgt he
All'ns in up, wat man halweg to bruken is: Reems,
Schnöör, Droath, Knööp, Noageln, oll Metsers, Tünner-
büssen, Füürsteen, Spölken, Döschflegelkappen un wat so
mehr is, un wenn he en Ding bruken will, denn grippt
he bloß in sien'n Dischkasten herin. - Wecker nu so ge¬
schickt werd'n will, de mütt fröh doamit anfang'n un sick
keen Ding verdreten loaten, un wenn 't man weer, en
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
81
oll'n Oab'n to schmär'n un rein to moaken. Vöäl Lü
mein'n nu öäwer, et hört mit to de Vörnehmigkeit, dät
'n sick allerwärts ungeschickt bei anstellt, jüm weer dät en
oarndlich Schann', wenn se düt un dät all doahn han;
ick öäwer segg kunterher so: Arbeit schimpt nich, un loat
't wäsen, wat ’t will; een kann so wat All'ns mitdroag'n
un wenn 'n ’t spärerhen moal nich brukt, denn schoad't
nist, dät 'n ’t kann. Et is got, wenn 'n sick öäwerhaupt
nich ümmer up anner Lü verloaten mütt; wecker dät üm¬
mer mütt, de is oft verloaten nog; en mütt All'ns gärn
sülm doh'n, wat 'n kann.
Van ’t anner Stück. Weil we Miuschen nich alleen
hier up Erden leb'n mit unsen Körper, sonnern weil we
hauptsächlich ook noch en Seel hebb'n, tum ewig'n Leb'n
bestimmt, doarum scholl'n we ook nich bloß doarup den¬
ken, wo we all de Knäp herkrieg'n will'n, dät we hier
am besten döärchkoam'n, und we scholl'n uns hier nich to
fast anbo'n, as woll'n we hier ewig leb'n. Doarum hebb'n
uns' Vöärfoahr'n ook öftermoals an är Gebörer dänn
Spruch anschräb'n:
Wir Menschen bauen fest,
Und sind nur fremde Gäst';
Und wo wir sollten ewig sein,
Da bauen wir gar wenig ein.
So schall ’t öäwer nich wäsen, sonnern we scholl'n
insonnerheit föär unse Seel sorg'n un ick plåg doarum ook
gärn noch en poar Bröcken föär de Seel mit antohang'n.
Dät will ick denn ook dütmoal nich versüm'n. We hebb'n
eb'n van ’t Schohflicken hat, un dät ’n dåt wo möäglich
sülm dohn schall, un so wat mehr. Nu will ick moal
noch en Kleed anföhr'n, woran we ook ümmer goar to
gärn sülm flicken will'n, wat we doch nich scholl'n, un
wat ook nänig to helpt. Dät is dät Kleed unserer Ge¬
rechtigkeit vör unsen Herrgott. Düt Kleed süht nu van
Natur ut as 'n beschmärt Kamsol, vull Löcker van bom
bet unn'n, so as ’t de Beddellü woll anhebb'n. De Dreck
öäwer un de Löcker doaran dät fünd all de Sünd'n geg'n
de heilig'n tein Gebot, de we van Jugend up doahn hebb'n,
so vöäl, dät we s' nich tell'n könn'n, dät we s' ook nich
moal all kenn'n, as de Schrift sägt: „Wer kann merken,
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
82
wie oft er fehlet? Verzeihe mir die verborgenen Fehler."
Düt Kleed versöken we Minschen öäwer doch to waschen
un to flicken, we prün'n ’r ümmer an herum un will'n
döärch unse goden Werk dän lewen Gott dänn Himmel
afverdeen'n. Ja wölk Minschen mein'n aheel, se dähn
noch öäwerleirig vöäl, se dähn de Arm'n God's, se ging'n
noa d' Kärk un to Tied tum Nachtmoahl, se flookten nich,
se han noch nich falsch schwoar'n, se streed'n sick nich mit
anner Lü, keen Minsch ha jüm all besoapen in 'n Rönn¬
steen funn'n, är Fro han se noch keen untoag'n Wort
sägt, un so wat mehr. Wat sägt nu de Schrift? „Wenn
ihr Alles gethan habt, dann sprechet: Wir sind unnütze
Knechte, wir haben nur gethan, was wir zu thun schuldig
waren. Un wat we to dohn schüllig sind, dät dohn we
noch lang nich, keen Eenziger. Hier verstoah mi man
Keener unrecht. Et is goot un recht, dät we uns ut all
unsen Kräften bestreb'n, Gott's Will'n to dohn, öäwer et
reckt man nänig doamit hen. - Wat is denn nu to moa¬
ken? — Et is en Meister van 'n Himmel koam'n up unse
arme Aer un to uns sünnige Minschen, de will uns dät
Kleed der Gerechtigkeit geb'n, worin we vör Gott bestoahn
könn'n. Dät is unser Herr Christus.
Christi Blut und Gerechtigkeit
Das sei mein Schmuck und Ehrenkleid;
Damit will ich vor Gott besteh'n,
Wenn ich zum Himmel werd' eingeh'n.
Dät lehr'n ja de klein'n Kinner all, wenn se erst
halweg en bitschen schnacken könn'n, un et is Schoa, dät
we Groten et so licht vergäten un verlehr'n. Denn we
hebb'n dät noch vöäl grötter nörig, as de Kinner, un
geg'n dänn lewen Gott genoahm'n sünd un blieb'n we
ümmer arme Kinner, un wenn we ook vör Oeller mit
Krücken noa d' Kärk goahn müssten. Nu de Summa.
Wecker also sien Sünd'nälend föhlt, de fang nich an, sick
sülm wat to arzen, sonnern denk', wat de Schrift sägt:
„Ich bin der Herr, dein Arzt;" he mütt dänn lewen Gott
sien Herz hengeb'n, as de Schrift sägt: „Gieb mir mein
Sohn dein Herz;" he mütt to dänn lewen Gott bäden,
dät he äm um Christi will'n gnädig wäsen un siene
Sünd'n vergeb'n woll, un de lewe Gott erhört äm ook
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
83 —
ganz gewiss: „Bittet, so wird euch gegeben; suchet, so
werdet ihr finden; klopfet an, so wird euch aufgethan.
Un ick woll, dät düt vöäl Lü lehrten, denn dät helpt nich
bloß föär de Tied, de geiht bald hen, sonnern föär de
lange Ewigkeit.
Wat dienes Amts nich is, doa loat dien'n
Vöärwitz.
En klein Geschicht.
In de Tieden, as de Bur'n noch mussten to Hoaf
goahn, un wecker 'n halb'n Meß unnerweg'ns verlor orrer
dänn Ackervoagt nich recht pareer'n woll, woard in 'n
Drög'n bracht, doa keem'n ook moal en poar Bur'n up dre
moal veeruntwintig Stund'n in ’t Lock, se mußten also
woll gehörig wat utfräten hebb'n. De Justizamtmann
et was doa ook en Gesammt= un Kreisgericht,
ha
dunntomoal en jung'n Schriewer, de ha dänn Spruch non
nich lehrt: Wat dienes Amts nich is, doa loat dien'n
Böärwitz; un et is bäter, een lehrt dät bi Tieden, ehr 'n
van weg'n dänn Vöärwitz in 'n sur'n Appel bieten mütt.
Dön'n Schriewer sien Amt was einklich to schrieb'n, un
wierer nist, un ’t stund ook wierer nist in sien'n Kontrakt,
un up 'n Siet musst he veeruntwintig Reeg'n schrieb'n
und denn kreeg he föär 'n Boag'n een'n Gröschen, un de
Gröschen ha dunntomoal noch twölf goot Pennig un ’t
stund sönn Fridericus Rex up. Oäwer he bekümmert sick
doch noch um Ding', de sienes Amts nich weer'n un de
äm ook nist inbrachten. Eenmoal hebb'n s' äm öäwer
doch wat inbracht, nämlich as de twe Bur'n in ’t Lock
seeten. Doa kümmt he een'n Merrag wärrer vör de Ge¬
fängnißdöär un horkt erst, ob se sick woll Bös's orrer
God's van 'n Amtmann vertellten, und will sick denn
buͤcken un in dät Lock rin kieken, wat in de Döär weer,
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
— 84
un wodöärch de dät Aeten kreeg'n, de 'r inseeten. Dänn
een'n Burin weer däwer sien Besöök gistern all ungeleg'n
wäst, un doarum har he sick frisch torecht moakten Lehm
mit herin noahm'n, um äm doamit dät Willkoam'n to
geb'n, wenn he jo wärrer keem, un de Schriewer dacht
doa nich up. Also kreeg he ’t van inwennig herut groa
up de Bost, und weil he ’n Rock nich toknööpt har, so
drapp ’t 'n Bostdook un ’t Himm noch mit. He moakt
dät nu man nothdürftig af, un ’t was noch got noog to
sehn, un ging spoarnstrieks noa 'n Herrn Amtmann, de
in 'n Goarn spazeer'n ging, un statt't äm hiervan Be¬
richt af. Oeäwer de lacht mit ’t ganz Gesicht doaröäwer
un rückt sien Kapp up ’t rechtern Ohr un sä: „Was hat
Er da zu thun, lass Er seine Nase da weg Un dät
was All'ns, wat 'r sä, un ’t was ook genoog, un de
Schriewer ha ’t billiger hebb'n kunnt, wenn he fröher moal
dät Book Jesus Sirach am drütten, Vers 24 upschloan
un lest un doanoa doahn här. Wo he öäwer nich wärrer
noasehn hät, dät kann Jerer licht road'n. Nu, de Bur
is doarum ook nich los koam'n, sonnern hät mit dänn an-
nern noch richtig sien Tied brumm'n musst.
Nu merke erstlich: Wenn Een'n en Unfall begeg'n
deiht, denn moak di nich lustig doaröäwer un wutt äm
wiesen, dät du nich inspunnt bist, un öäwerhaupt, wo du
nist to dohn häst, doa loat dien Nås' weg.
Un tum annern. Wenn Eener so bi di noa ’t Fin¬
ster rin kiekt, as hier, denn do, as ob du 't nich sühst, denn
werd he ’t am lichtsten möög; un schmiet ook nich mit
Lehm, denn dät Himm mütt ja wärrer utwuschen werd’n.
Undank is der Welt Lohn.
An düt Sprüchwort hät sick mannig Eener benoah
dät Mul all an intwei schnackt und hät wunnert un
loamteert öäwer dänn Undank van de Minschen, — un
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
— 85 —
he hät 'r nich up koam'n, dät he sülm bet däwer de
Ohr'n doarin stickt. Ick will hiervan noaher mehr segg'n.
O ja, Undank is der Welt Lohn, dät is eenmoal nich
annerst, un 'n Stank föär 'n Dank to krieg'n; doanoa
brukt 'n nich wiet to lopen. Dät Wort „danken" hört
sik benoh an as „denken;" de meist Minsch denkt öäwer
nich gärn, weinigstens nich so wat, wat de Seel Nutzen
bringt, sonnern he itt un drinkt un sorgt föär Klerung
un Geld un Vergnög'n; weil dät recht Denken nu nich
mehr Mo is, doarum is ook dät Danken afkoam'n. Doa
sünd de Kinner undankbar geg'n de Oellern un denken 'r
weinig an, wat de Oellern an jüm doahn hebb'n; wo
mannig Nacht hät de Mutter bi dät Kind woakt, wo
mannig'n sur'n Schweetdroppen hät de Voarer vergoaten,
de Kinner to ernähr'n un hät gärn All'ns an jüm an-
wend't, hät ’t sick woll sülm enttoag'n und jüm hengeb'n;
dät Herz in 'n Lief deiht een'n weh, wenn 'n noaher
mannigmoal süht, wo de Söähn de Oellern dät oft Dank
wett; doa kann de oll Mutter Hunger und Kummer lied'n,
dät kümmert åm nich, un he is groff geg'n är; un een
süht ’t woll, wenn se erst ut 'n Weg weer, dät weer äm
am lefsten. Et is sien Mutter und se hät föär äm sorgt
un äm wat lehr'n loaten un äm All'ns geb'n, — öäwer
dät is joa eenmoal so, un de Mutters moaken dät nich
annerst. — Undank is der Welt Lohn. Wenn de Oellern
so oft mit Undank lohnt werd'n van är eig'n Kinner,
wat scholl'n sick denn wunnern, wenn 'n dänn Undank al¬
lerwärts drippt? Doa was en jung'n Minschen, de woll
gärn wat lehr'n, öäwer he har keen Mittel doato. He
har öäwer in Verrer, de noch wietlüftig mit äm Frünn
de hät äm toerst
weer, all hunnert Morg'n een'n Klut:
sülm unnerwies't un noaher in all d' Stücken fort hul¬
pen. Nu öäwer wat ut dänn jung'n Minschen woard'n
is, passt dät Sprüchwort got up äm: „Wenn de Schwien
satt fünd, denn stöten s' 'n Trog um;" he wett nich mehr,
dät de Verrer äm so vöäl Godes doahn hät un kiekt äm
nich an, un he meint, wunner wo klok he geg'n sien'n
Verrer woard'n is, de Aesel, un he schall erst noch lehr'n,
wat de Oll an de Schohsoal'n aflopen hät. Dät is de
Undank. - Wierer heet et: Lehn'n moakt Fründschopp
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
86 —
däwer moahn'n moakt Fiendschopp. Doa borg moal
Een'n wat un du wutt ’t noaher wärrer hebb'n, föär
Mulzinsen brukst du oft nich to sorg'n, de krigst du duw¬
welt un dreefach und föär all dien Gefälligkeit kriegst du
wärrer 'n Stank föär 'n Dank. Orrer de Schuldner is
ook woll goar nich moal Will'ns wäst, di wat wärrer to
geb'n un hät so wirthschaft't, dät du hinnerher fleiten un
di noaher an dät Wort holl'n kannst: Wo nist is, hät de
Kaiser sien Recht verloar'n. - Orrer en Handwerksmann
hät lang borgt un will allendlich sien Geld hebb'n. Wenn
he nu sien Rechnung schickt, denn sund de Lü öfter so un¬
geschickt un groff un segg'n: Wenn ’t so wiet hi äm all
is, denn ha ’t ja mit düt Bitschen ook non nich sönn Jil;
öäwer we will'n wegtrecken van äm un bi 'n Annern
moaken loaten. - Düt weer'n sönn poar Prob'n van
dänn Undank; ’t is nu woll noag doavan.
Nu sägst du woll: Wenn ’t so in de Welt hergeiht,
denn müsst 'n Keen'n Gødes dohn, een wett ja nich, wat
de Lohn doaföär is. I bewahr, Fründ, doarum hew ick
dät Börgt' nich hierhersett't, dät du up sönn Ansichten
koam'n schast. Du schast ja nich God's dohn, um Dank
to krieg'n, sonnern weil et dien Pflicht is, un du müsst
ook goar nich annerst könn'n; du schast sogoar God's
dohn, un wenn du vörher insühst, dät ’t di mit Undank
betoahlt werd. Doa seh di moal dät Exempel van unsern
Herrn Christus an: wat hät he lehrt un prärigt, wat
hät he Kranke gesund moakt! Un nu will ick moal
froag'n: Wo vöäl Dankboare fund he unner de, de he
God's doahn ha? Van tein, de he heilt har, kamm
Eener wärrer un dankt äm, un de Vöärnehmsten in 't
Volk sän sogoar, he dreew de Döwels ut döärch dänn
Bömsten van de Döwels. He leet sich öäwer döärch dänn
Undank nich afbring'n un dä ümmer wärrer Godes. So
schaft du ’t nu ook moaken. Tum ersten sünd nich all d'
Lü undankboar, un tum annern beholl dät Wort, wat en
frommer Mann sägt: „Wat de Aer nich anerkennt, dät
belohnt de Himmel;" orrer: Gott süht nich up de Hand
des Nehmers, sonnern des Gebers (he süht öäwer woll
einklich up de Häͤnn van jüm bei). Un denn hew ick noch
Eens in n Sinn: Du schast ook doarum besonners God's
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
87
dohn, weil du ook up vöäl Städ'n all undankboar wäsi
bist. Na, moak man nich sönn verwunnert Gesicht doato,
geg'n mi nich, we kenn'n uns woll bei nich moal,
öäwer ick will ’t gliek segg'n, ick hew joa vöärn all so
anfung'n.
Süh moal, wenn du dät Sprüchwort so hensägst:
„Undank is der Welt Lohn, denn geiht dät ümmer ganz
glatt an die vörbi un du denkst doabi an dön'n un dann,
de sick dät Kleed antrecken kann. Dät Stück öäwer van
de Welt, wat uns am nächsten liet, dät sünd we bei, ick
un du. Nu will'n we uns moal prüfen. Wenn we ook
nich sönn'n Undank up ’t Gewissen hebb'n, as ick vöärn
hensett't hew, so müssten we ’t doch up vöäl Städ'n an¬
nerst, ganz annerst, moakt hebb'n. We hebb'n so vöäl
Godes vergäten, wat uns erwies't is; we hebb'n ook woll
unsen Wollthäter ganz verkennt un äm doadöärch Unrecht
doahn; he hät uns God's doahn, un noaher, wenn ’t in
Gesellschaften moal öäwer äm hergoahn hät, hebb’n we
nich föär aͤm uptråͤden, sonnern woll goar noch mit hul¬
pen; orrer et hät uns Eener torecht wies't un ermoahnt,
doa hebb'n we öäwer noa de Ermoahnung nich doahn un
am dåt woll noch hart öwwel noahm'n. Summa: Jerer
schall moal öäwer sien'n Lebensloop noadenken, he sülm
mütt 'n doch woll am besten kenn'n, un denn werd he
ingestoahn, dät ick Recht hew, un he werd ful Städ'n ge¬
noog andräpen. We hebb'n dänn Undank nu as sönn
häßlich Ding kenn'n lehrt, ook äm woll sülm all erfoahr'n,
nu will'n we 'r uns öäwer ook mit Gott's Hülp vör in
Acht nehm'n. Up en Stä sünd we öäwer noch am mei¬
sten undankbar wäst von klein up bet to düssen Oogen¬
blick, ick will ’t gliek segg’n, wo.
Wecker hät woll am meisten öäwer dänn Undank
van de Minschen to kloag'n? Dät is de lewe Gott. Hät
he uns nich dät Leb'n geb'n un et döärch vöälerlei Noth
un Gefoahr bet düsse Stunn erholl'n? Hät he uns nich
geb'n All'ns, was zur Leibesnahrung und Nothdurft ge¬
hört? Hät he uns nich geb'n Gesundheit und Kraft? Un
wecker dankt äm doaföär woll so recht vom Herzen un
recht oft! Un wierer: Hät he uns Minschen nich so leef
hat, daͤt he uns sien'n eingebornen Sohn Jesum Ehristum
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
88
geb'n hät, un will he uns nich noa düsser Tied de ewige
Seligkeit geb'n? - Nu will ick moal segg'n, wat föär 'n
Dank we dänn lewen Gott gewöhnlich doaföär bring'n.
Erstlich denken we goar nich doaran, van weckern dät
kümmt, un äm to danken, dät fällt uns oft up de hun¬
nertst' Miel Weg's nich in; we nehm'n All'ns so hen, as
müsst dät man so wäsen, bedenken ook goar nich dänn
Werth pan de Gottesgoaben, so lang we se besitten, tum
Exempel van de Gesundheit; wenn 'n krank is, denn wett
'n erst, wat de Gesundheit köstlich is Tum annern dan¬
ken we dänn lewen Gott doadöärch, dät we sien heilig'n
Gebot oft öäwerträden un dät Gegendeil dohn van dät,
wat he hebb'n will, hauptsächlich ook, dät we All'ns, wat
he uns gift, alleen beholl'n un de Arm'n nist orrer doch
man ganz weinig doavan mitdeil'n. Un doch hört he nich
up, uns God's to dohn; de Schrift sägt: Er ist gütig
über die Undankbaren und Boshaftigen. Nu will'n we
öäwer ook nich mehr so undankboar geg'n den lewen Gott
wäsen, will'n äm flietig danken föär all sien Wolldoaten,
sien'n Will'n mehr un mehr erfüll'n un de Arm'n ook
God's dohn van dät, wat he uns geb'n hät. Dät help
he sülm uns! Wecker dankboar is geg'n am, de is oof
dankboar geg'n de Minschen; un wenn dät man erst recht
vöäl Lü wöärden, dät dät Sprüchwort doch nich mehr so
allgemein antowend'n weer: Undank is der Welt Lohn.
Unkrut vergeiht nich.
Jä, dät schall 't öäwer, un Jerer mütt doahen arbeid'n,
dät 't ummermehr afnimmt un vergeiht. Et gift öäwer
tweerlei Unkrut up düsser Welt, een Deel, wat up ’t Land
wesst, un dät anner Deel, wat in 'n Minschen sülm wookert.
Wenn 'n so an 'n Goarn orrer an 'n Stück Feld
vörbi kümmt, un de Quäken wassen so lustig doarup un
Dießel un anner Kroam, ook sund de Steen'n nich afsocht,
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
89. —
denn lann 'n ummer all denken, wat dät föär 'n Wirth
is, dänn 't hör'n deit. Jenn Moagd har sägt: „Steen'n
un Quäken holl'n d' Frucht," un so mütt de Wirth ook
woll hallweg denken. Ne, dät Unkrut mütt mit Stump
un Stähl herut, dät wett 'n Jerer, un wenn 'n ümmer
to Tied doanoa hensüht, denn mütt ’t ook woll vergoahn.
Also mütt 'n nich segg'n: „Oeä, Unkrut vergeiht doch nich,
loat ’t man stoahn, dät weer 'n schlechten Trost.
Dätsülwig gelt ook van de anner Oart Unkrut, de
in 'n Minschen sülm wookert. Düss Oart is öäwer noch
voal gemeiner, as de erst, un find't sick bi all d' Lü. De
Schrift sägt, dät all d' Minschen Sünners sünd, un dät
Keeuer is, de God's deit, ook nich Eener. Bi wölk' Min¬
schen kann 'n dät Unkrut nu dütlich sehn, un se verstäken
’t ook goar nich, sonnern moaken sick kunterher woll noch
en Ehr ut, dät se ’t am düllsten utfräten könn'n. Wölk
Annern, de dohn vör de Lü wunner wo ehrboar und as
ob jüm de Relijohn oarndlich to Herten ging, un doabi
hebb'n fe. ’t hinner de Ohr'n sitten fustendick, un ick mücht
segg'n, dö Oart, de ’t in sick hebb'n as de Zicken, is eink¬
lich noch schlimmer as de ersten. Dät düt Unkrut nu
vergeiht, doa mütt Jerer hauptsächlich up bedacht wäsen.
Hier mütt nu ook wärrer Keener denken: „Ick bin nu all
so olt woard'n in Schand'n un Laster, dät doch Hoppen
un Molt an mi verloar'n is; ’t is rein unmöäglich, dät
ick umkehr'n kann, doarum man ümmer: Jü!" Dät weer
'n bösen Gedanken. ’t is freilich schlimm noog, dät de
Döwel dät jung Leb'n kräg'n hät, un de lewe Gott schall
mit de oll Knoaken föärlew neh'm'n, öäwer he nimmt
ook dånn Minschen denn noch an un hät noch Keen'n ver¬
stott, de to äm koam'n is. Oeäwer bäter is ’t, wenn dät
Jerer bi Tiden bedenkt und sick bekehrt, ehr ’t äm moal
to spät Leed deiht, denn Jerer mütt sien eig'n Hut to
Moart droag'n un so dür verköpen, as ’t goahn will.
Wölk Minschen mein'n, se woll'n mit dät Bekehr'n so lang
töb'n, bet se olt weer'n; erstlich künn 'n der Wiel noch
lustig leb'n, un tum annern ha 'n up sien oll Doag mehr
Tied doato. Oeäwer wecker hät denn dät Testment mit
uns moakt, dät we olt werd'n scholl'n? Doarum sägt
de Schrift, we scholl'n unse Buß nich spoar'n, bet we
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
90 —
krank weer'n un mit de Bäͤterung unsers Lobens nich töb'n
bet tum Dod. Un in 't Gesangbook steiht: „Daß du mußt
sterben, ist dir kund, verborgen ist des Todes Stund',
doarum: „Heut lebst du, heut bekehre dich!“ - Et pläg'n
sick süss de Lü ook noch to bekehr'n, wenn de lewe Gott
Noth un Trübsoal schickt. „Noth lehrt bäden," heet ’t ja
ook, un wenn de lewe Gott dänn Brotkoarf högger hängt
orrer ’t träd'n Krankheitsfäll in, denn schall he doch wär¬
rer de Best' wäsen.
Et is nu öäwer en schwar Stück Arbeit, dät 'n
dät Unkrut ut sick heruter bringt, denn de Wöärteln sitten
to deep herin, un ’t is uns anärwt, un as we jung
woard'n sünd, hebb'n we ’t all mit up de Welt bracht.
Doarum könn'n we ’t ook nich sülm ut uns herut rieten,
sonnern de lewe Gott mütt uns mit siener Macht bistoahn,
as ook de drütt Artikel lehrt. Je mehr we öäwer düt
Stück Arbeit drieb'n, desto glücklicher werd'n we, un wenn
all d' Lü dät dähn, denn weer nich so vöäl Unglück un
Aelend up düsser Welt, denn: Die Sünde ist der Leute
Verderben!
Nu will ick to goder Letzt man noch een'n Spruch
doato setten: „Jerer fäg' vör sien Döär!" Et beiht öäwer
nörig, dät ick düt noch utdrücklich segg, denn we Minschen
holl'n uns goar to gärn öäwer Annern up, un Jerer
künn sick man an sien eig'n Näs' foaten, doa wöär ’r ge¬
noog find'n. Wenn 'n so ’t Sönndoags mannigmoal ut
d' Kärk kümmt, denn heet ’t unnerweg'ns: „Na, hüt hät
’t de Prester moal wärrer oarndlich sägt, dät gult dänn
un dänn; weckern dät Kleed passt, de treck ’t sick an." Un
so schüttelt ’t Jerer van sick af, as de Hund dänn Reg'n.
Ick segg öäwer, dät Kleed passt Jerern, un wat in d'
Kirch sägt werd, gelt ook Jerern; de Schrift sägt, Jerer
schall murr'n geg'n sien eig'n Sünd'n. Dät help to nist,
dät 'n de Hänn öäwer 'n Kopp tohoop schleit öäwer de
Schlechtigkeit van de Minschen, un schwögt, as ob Pol'n
oapen weer; däwer dät helpt, wenn Jerer toerst ärnstlich
bi sick sülm anfangt un denn noaher ook Annern torecht helpt.
»
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
94
Een mutt sick noa de Deck strecken.
Düt is uns All'n sehr antoroaden, un wecker et deit,
de hät r groten Seg'n un Nutzen van. Männig Eener
meint nu, et müssten sick blos de Armen strecken, un de
Rieken hän dät nich nörig, weil doa de Decken länger
weer'n. Dö Utleggung drippt öäwer dänn Noägel nich
up 'n Kopp. Et is un blift woll woahr, dät de Arm'n
sick mien Läw ümmer mehr strecken müdd'n, as de Rieken;
öäwer all de Decken up düsser Welt, un wenn se oof mit
Gold un Eddelstenn'n utstaffeert weer'n, hebb'n doch so
schoadhaftige Städ'n, un ’t passt ook oft, dät se to koart
sünd, un dät keen Minsch dänn Schoad'n afhelpen kann,
so dät et mit dät Wort sien vullkoam'n Richtigkeit hät:
„Et is keen Häuslein, et hät ook sien Kreuzlein. Un
so müdd'n sick ook de Rieken noa de Deck strecken. Oeäwer
wenn dåt ook nich so weer, denn weer dät föär dänn lewen
Gott schwoar, dät Regiment in de Welt to föhr'n; so
öäwer hät he van jerern Minschen un van jerer Hus de
Töägel in Hänn, süß ging männig eener döärch. He
schnitt uns de Decken so to, as he et föär got un nützlich
befind't, un he lett wollweislich an jerer Deck en Stück
feil'n, dät we 'r uns noa strecken lehr'n scholl'n; ’t is uns
Minschen freilich oft nich recht. Dät Strecken werd nu
dänn een'n Minschen recht schwoar un he kann 't all sien
Läwdoag nich recht begriepen, un en anner find't 'r sick
lichter in. Oeäwer lehr'n müdd'n we ’t All erst, un van
Hus ut will uns dät Strecken nich recht noa 'n Kopp herin.
Streck di noa de Deck, dät heet nu ungefähr: Droag
nich en Rock to 'n Lujidor, wenn du äm man to annert-
halw Doaler betoahl'n kannst; orrer: Loop nich mit 'n
Kohfoot up de Jagd as de Herr Amtsverwalter, wenn
du to Hus en Huwelbank un fief Kinner besitten deist;
orrer: Wies' nich dien Riesenkraft un Pärnoatur un wutt
et dänn un dänn gliek dohn, noaher mütt Eener schwinn
noa d' Apthek un hoal'n di ’n Pulver orrer 'n Drank,
un de Dokters är Küch is düür un ’t schmeckt noch
schlecht bomin; orrer: Schnack nich so wies' un wutt so
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
92
klok wäsen, as vör Tieden de König Salomo wäst is, un
de lewe Gott hät di doch dänn Verstand mit en anner
Ell tomäten. Un so in mehr'n; Jerer kann sick to sien'n
Gebruk ja noch en poar Regeln hentosetten; he mütt 'r
denn öäwer ook noa dohn, dät versteiht sick van sülm.
Wenn 'n sick öäwer länger streckt, as de Deck tolangt,
denn liet 'n bloot, dät is so kloar as Wostsupp; un doa¬
vör schall 'n sick in Acht nehm'n un dät bi Tieden beden¬
ken, denn to ’t Blootwerdn kann 'n ümmer vöäl lichter
geroaden, as dät 'n sick wärrer todeckt, dät is ook wärrer
kloar. Ja männig Minsch hät sick in siener Jugend nich
noa de Deck strecken wollt und hät All'ns verjubelt un
döärchbracht, un dät hät he noaher Tied Leb'ns uttoholl'n.
Nu rönn nich as en blind Pärd in dien Unglück, sonnern
nimm Lehr an, ehr du ut Schoad'n klok werd'n müsst.
En goot Uträ is dree Batzen werth.
Düt Sprüchwort is nich van hier, un 't döcht ook
nist. Et mütt woll doa unn'n ut dät Schweizer= orrer
Schwoabenland herstamm'n, wo se noa Batzen råken. Doa
is en Batzen noa unsern Gell ungefähr en goden Gröschen;
süß wenn we hier moal in d' School orrer to Hus mit
de Kinner wat noa Batzen beräken, denn is dät en ganz
anner Rechnungsoart un anner Geld. Noa dät Sprüch¬
wort weer also en goot Uträ so dree Gröschen werth.
Dät is öäwer nich woahr; en goot Uträ is keen'n Kreu-
zer werth un is goar nist werth, as höchstens sönn Batzen,
wovan ick vörher sä. un de hier to Lann ook gäng un
gåf sünd, un denn mehr as dree.
Seh di dät Wort Uträ moal oarndlich an. Du häst
wat Bös's moakt un schast nu ütfrät'n, wat du inbröckt
häst, denn de Stroaf van dät Bös' blift nich ut. Dät
Bös' to dohn häst du di nich schämt, öäwer der Stroaf
doaföär to droag'n schämst du di; nu räd’st du di also
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
93
herut ut dät Ding, ut de Noth werd 'n Tugend woakt,
un du moakst et so, as ’t Reinecke Foß ümmer moakt hät,
weckern vielleicht sien Lebensloop bekannt is. De Uträd'n
sünd also wierer nist, as Löäg'n, un döärch de Löäg'n
werst du noah Frünn mit den Döwel, denn de is de Voa¬
rer van de Löäg'n. To de erst Uträ müsst du ook gliek
noch söäb'n annern paroat holl'n, de erst wärrer to decken,
denn de Löäg'n hebbn 'n koart Fööt; et kümmt hier wär¬
rer de oll Woahrheit tum Vöärschien: Wenn de Döwel
man erst een'n Finger hät, denn hät 'r bald den ganzen
Minschen. Nee, wenn 'n eenmoal wat Bös's moakt hät,
denn schall 'n dät bereu'n un groadto herut bekenn'n un
willig ook de Stroaf hennehm'n, de doarup folgt. Jenn
Jung ha keen'n Inwand wusst, doa ha he Prügel kräg'n,
un de ha he ook verdeent, un man schall se ruhig hen¬
nehm'n un sick dät up künftige Fäll hinner ’t Ohr schrieb'n
un ’t denn so moaken, dät 'n keen Uträd'n nörig hät, ook
nich moal goden. Een hät ja 'n Jung'n all leef, de en
Dracht Prügel riskirt un groato bekennt: „Voarer, ick
bin ’t wäst, ick will ’t nich wärrer dohn," un vergift äm
sien Unoart, weil he so uprichtig is. Wenn du öäwer bi
dien Kind sönn besönner Anloag'n bemerkst, to leeg'n un
et kann sien Fehlers so glatt vertuschen un sick so un¬
schullig moaken, denn wunner di jo nich öäwer de Klok¬
heit, sonnern vermoahn et un segg, wat dät Leeg'n föär
n Sünn is un wecker lügt, kümmt in d' Höll; un wenn
dät non nich anschleit, denn müsst du dät Kind en Zug¬
ploaster legg'n, ick mein mit de Roo orrer mit dänn Stock
(denn dät tüht ook), dät et van sien bös' Löäg'nwäsen
heilt werd.
Föär di sülm will ick öäwer noch en klein Stück van
de Uträ hersett'n. Moak du ook bi den lewen Gott öäwer
dien Sünd'n keen Uträ. As de Prophet Nathan tum Kö-
nig David kamm un äm de Bußprärigt heel, weil he dänn
Urias umbracht un mit sien Fro Ehebruch dräb'n ha,
dunn sä David: Ich habe gesündigt wider den Herrn.
(Neb'nbi will ick aamerk'n, hier hät de Woahrheit doch
moal Herberg funn'n). Eb'nso bekennt de verloar'n
Söähn: Vater, ich habe gesündigt in dem Himmel und
vor dir; ich bin hinfort nicht mehr werth, daß ich dein
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
94 -
Sohn heiße. So soll'n we ook keen Uträd'n moaken
öäwer uns' Sünd'n, — we han nich so vöäl Schuld doaran,
de un de ha de Karr erst in 'n Dreck schoab'n un dunn
ha he uns verföhrt; orrer we han ’t so bös' nich meint
orrer we han van Natur sönn hitzig Geblööt, un so mehr.
De lewe Gott lett sick öäwer keen X föär 'n U van uns
vöärmoaken, un et geiht uns bi dät Uträd'n so, as den
Kain, as de lewe Gott äm frog: Wo ist dein Bruder
Abel? un he sick up ’t Leeg'n legg'n woll, doa sä Gott:
Was hast du gethan! - Ne, we soll'n groa herut bich¬
ten: Ich armer, elender, sündiger Mensch bekenne dir alle
meine Sünden und Missethaten, un so wierer. Up dö
Bicht öäwer mütt ook nu en rechtschaffene Buße folg'n,
un we müdd'n nich blos mit den Mund bekenn'n, sonnern
mit Gottes Hülp ook en bäter Leb'n anfang'n. Un wecker
dät ut düt Sprüchwort lehrt haͤt, de haͤt 'r det Best ut
lehrt.
Eh'stand, Weh'stand.
Dät is woll mit Recht en armes Hus, woran düt
Sprüchwort öäwer 'n Ingang stoahn müsst, doamit dät
all d' Lü gliek wüßten, wat inwennig passeert. Un wenn
de Lü ook süß Riekdom un All'ns in Hüll un Füll han,
un en Hus, so groat, dät se sick doarin woll ut ’n Weg
koam'n künn'n: wenn jüm Frä un Lew feilt, denn is dät
doch en lich" xpos="ADJ">jämmerlichLeb'n. Wenn öäwer de Lü arm sünd
un müdd'n sorg'n, wo dät lewe Brot herkoam'n schall, un
et kümmt denn to dänn Eh'stand noch de Wehstand hento,
denn is dät ganz schlimm. - Dät kann ook en Schoaper
betügen, de mit sien Fro in en Döärp lewt hät, däwer
nich in Fräden, sonnern wenn se schull un schimpt, denn
schull un schimpt he wärrer, öäwer wenn se mannigmoal
noch handgrieplicher ward, denn namm he et stillschwie¬
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
95 —
gens henn, denn he har in sien twölf Eh'standsjoahr all
tö vöäl sönn Uploag'n erläwt un all nog inseh'n lehrt,
dät he doabi dänn Körtsten trecken da, wenn he sick wehr'n
woll. In sönn'n Tied'n, wenn de Fro grimmig weer,
denn plugt sien oll Hund (Fix heet 'r, dät ick ’t ook nich
vergäten do), woll desto fründlicher to wäsen, as woll he
sien'n Herrn in sien Ungemack trösten. Een'n Dag ha sick
an Schoapers är'n Eh'standshimmel ook wärrer en Ge¬
witter tohoptoag'n, un wecker an dät Hus vörbi ging,
kunn schwoare Schläg vernehm'n. Noaher fleit't' de Schoa¬
per dät Döärp entlang, de Lü scholl'u de Schoap utkehr’n.
Doabi leep sin oll Hund vuller Freid'n um äm herum un
sprung an äm in d' Höcht, as wenn he ’t ook wusst ha,
van wat föär'n Uebel se bei los weer’n. De Schoaper
öäwer sag äm doabi wehmörig an un sä: Fix, du springst
so lustig; jä, as ick non nich freet ha, dunn was ick ook
woll fidel, öäwer nu werd mi dät Lustigwäsen woll bi-
bracht!
Na, de, Geschicht döcht nich vöäl, ick will 'r doarum
noch en Lütk hinnerherstell'n, öäwer vöäl kann ’t nich
werd'n, denn '’t künn Eener in 'n Winter lesen, un denn
sünd de Doag koart. Et gift en Sprüchwort, dät heet:
Enn got, All'ns got; bi n Eh'stand mütt öäwer beson¬
ners de Anfang got wäsen. Nu will'n we öäwer moal
seh'n, up wat föär 'n Oart de meisten Minschen är'n Ehl¬
stand anfang'n. Bi vöäln kümmt dät bittere Muss, denn
se hebb'n sick vörher so upföhrt, dät se sick öäwer Hals
öäwer Kopp freen müdd'n. Bi de meisten Lü heet et
öäwer: Geld regiert de Welt, de freen noa ’t Geld. De
Brut is Neb'nsach; wenn se man wat hät, dät is de
Hauptsach, un et kümmt blos doarup an, wat se föär 'n
Hoff hät, orrer wo vöäl Geld un Got se mitkrigt. „Na,
Berrer, wat gifst du deun ju Anndörth'n mit?" - „Nu,
ick denk, achthunnert Doahler, en Ackerpärd, en melkt' Koh
un 'n Rind, söß Schoap, en upgemoakt Bett un är
Köstendeel; de annern Kinner müdd'n doch ook är Recht
krieg'n.
„Jä, denn kann öäwer ut uns' Fründschopp
nist werd'n; dät Dosend müsst du vull moaken un är noch
en Kaleschwoag'u mitgeb'n. Uns' Hoff is ook keen Lap¬
pere: Schulden sünd ’r nich up, un Mrelies' hät är Deel
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
96 -
weg." Na de Brutvoarer lett sick woll bret schloan
un gift noch so vöäl to, un so kümmt de Hochtied to
Stann; mannigmoal geiht et öäwer ook wärrer trüg
um 'n olt Pärd un n Schäpel Hoawergrütt. (Wenn
nu gebildete un vörnehm' Stadtlü doaröäwer lachen will'n,
deun dohn se unrecht, denn dät Geld regiert bi jüm erst
recht de Welt, wenn se ’t ook nich so groff moaken).
Nu will ick moal noch wat öäwer en richtig'n Eh'¬
stand=Anfang segg'n. We Minschen soll'n nich tosamm'n
fleg'n as de Vöggel unner 'n Himmel, denn de könn'n ook
jerer Tied wärrer ut'nanner fleg'n. Bi de Troung heet
et öäwer: „Wollt ihr euch lieben in Leid und Freude, bis
daß der Tod euch scheidet?“ un denn werd'n we in ’t
Kärkenbook inschräb'n, un de lewe Gott hät ook noch en
Book, wo he all dänn E'hstandszank= un Stried in ver¬
merkt. Un he frögt ook moal wierer doanoa. Up Hoch¬
tieden geiht et oft fröhlich un lustig her, un de Muskan¬
ten spöäl'n: As uns' Grotvoarer Grotmuttern namm,
öäwer bald noaher is oft de Reig'n in Wehkloag'n ver¬
wandelt, un et mütt de Schwiegervoarer un de Herr Paster,
orrer woll goar dät Gericht koam'n. Doarum müdd'n sick
de Lü erst vörher kenn'n lehr'n, un Gott um sien'n Seg'n
to är'n Eh'stand bidden, un äm in Gottes Noam'n an
fang'n, as ja ook bi Troung'n sung'n werd: „In Gottes
Namen fang ich an," orrer: „Bis hierher hat mich Gott
gebracht;" denn heet 't ook hinnerher: „Was man in
Gottes Namen thut, ist allenthalben recht und gut und
kann uns auch gedeihen. Schloa moal in dien Biwel
up un lies, wo gottesfürchtig de jung Tobias sienen Eh¬
stand anfungn hät. Wenn all de Lü äm so anfüng'n,
dät weer got, un denn geef et ook nich so vöäl Hüser,
wo n vörschriebn künn: Eh'stand, Weh'stand. So öäwer
träd'n se oft vörn Altar henn: Hans, willst du Greten
zum ehelichen Gemahl haben? -- Dicat Ja. - Grete,
willst du Hansen zum ehelichen Gemahl haben? -- Dicat
Ja.
- Un hinnerher is ’t denn oft luter Nee.
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
97
Et is noch keen Meister van 'n Himmel fall'n.
Un dät werd ’t ook woll non nich, un doarup brukt
Keener to räken, am allerweinigsten mütt 'r öäwer mein'n,
dät he hiervan en Utnoahm moaken dä. Unser Herr
Christus sülm is nich moal as Meister herunner koam'n
van 'n Himmel, wat he doch woll kunnt har, sonnern van
äm heet et in de Schrift, dät he tonoahm'n hät an Weis-
heit un Oeller un Gnoade bi Gott un de Minschen. Na,
de Kunst, an Oeller totonehm'n, is nich schwoar, un Jung's
un Deer'ns wassen hüt to Doag ook noch heran un sünd
alltohoop, wenn jüm Gott süß föär Schoaden bewoahrt,
in 'n twintigsten Joahr grötter, as in 'n veerten; öäwer
hier hannelt et sick ook um Weisheit un Gnoade, un de
Sach is, ob Eener doarin tonimmt.
Jerer Minsch will nu gärn en Meister werd'n, un
dät weer ook en schlechten Soldoaten, de nich dächt, moal
Generoal orrer so wat to werd'n. Nu hät de lewe Gott
uns geb'n „Leib und Seele, Augen und Ohren, Vernunft
und alle Sinne," as et in 'n ersten Artikel steiht, un doa¬
dörch kann 'n Jerer in sien'n Stann un Beroop Meister
werd'n. De lewe Gott hät dät Sienig doahn un will nu
seh'n, ob we ook woll dät Unse dohn un siene Goab'n
nich verrosten orrer verschimmeln loaten. Un wenn we
in sien'n Noam'n arbeid'n, denn will he uns ook sien'n
Seg'n woll geb'n. Doarum wäs' nu flietig un bruk Hand
un Foot un denk nich, dät du van Hus ut all so klok
weerst orrer dät et so van sülmst koam'n scholl. Jä, oll
Verrer, van sülmst kümmt nist, will ick di segg'n; un
wenn du 'n ganzen Dag dät Mul upsperrst, denn kannst
du ’t Oab'nds lärrig wärrer to moaken, un ’t sund di
keen broat Dub'n herin floag'n, non nich moal Pelltüffeln.
Un wierer will ick segg'n, lehr ook ümmer noch flie¬
tig to, wenn du ook all Meister sägt werst, denn dät dickst'
Enn in ’t Lehr'n sitt ümmer noch hinn'n, un 't hät noch
keen Minsch utlehrt. Dät hebb'n de klöksten Lü ook üm¬
mer inseh'n un sägt; man bloß de, de allerwärts sönn
bitschen anroaken un hier un da Een'n döärch de Küch
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
98
rönnt hebb'n, de mein'n, se han ’t an all veer Ecken grä¬
pen un mit Läpeln fräten. De Oart Lü sund en bitschen
to fröh afwend't. — Oeäwer noch Eens: All dät Lehr'n
mütt gescheh'n mit Gott'sfurcht un de lewe Gott mütt
ümmer de Hauptsach blieb'n; wenn Eener sick öäwer dänn
weglehrt, denn is 'r verfumfeit, un wenn 'r süß ook so
klook weer, dät 'r ’t Gras wassen hört,
De Schien drügt.
Et gift up düsser Welt uter dänn Sunn'n- un
Moanschien, de van bom kümmt, noch vöäl annern Schien
un Glanz, un doarunner vöäl'n falschen un bedreglichen,
un de kümmt nich van bom. Ick wett nich, ob ’t öäwer¬
haupt got is, dät ’t so vöäl Glanz un Pracht un Hof¬
foahrt gift, un ob ’t nich bäter weer, bät Jerer demörig
blew un nich noa hog'n Ding'n trachten dä. Oeäwer dät
liet nu eenmoal so in uns' Oart, un Oart lett nich van
Oart, un 't hät ook non nich dät Anseh'n, as wenn ’t
in uns' Tied annerst werd'n woll. De Voarer hät dät
Hus herumstott, un ’t ha doch sien Tied noch holl'n, wenn
he man hier un doa wat an ’t Dack utbätert hä; un de
Söähn fett't nu noch en Stockwerk up un lett dät Dack
mit Schäwwer infoaten un golden Bokstoab'n vör de Döär
moal'n; un de Hernotter, de süß noch sien Stockwerk bom
har, mütt sick annerwärts en Unnerkoam'n söken. Na,
wenn de jung Herr man dät Geld doato nich hät borg'n
musst, denn oft bo'n de Lü ut Annern är'n Geldbüdel, un
't schient bloß so, as ob se wunner wo riek weer'n. Un
wenn he ook dät Geld doato ligg'n hat hät, et is doch
dät nee Hus oft bloß Schien un ’t is weinig Kraft un
oarndliches Wesen doarin, un de Grotvoarer hät siener
Tied en anner Leb'n un Regiment in föhrt, wenn ook de
Deensten äm nich „Herr" sonnern „Voarer" nömten.
Sönn Schien kann een'n würklich Sand in d'Og'n strau'n,
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
99
wenn 'n nich näger tosüht. Un so kann ’t ook goahn,
wenn 'n vörnehm', upgewichste Lü hengoahn süht; wenn
se ’t denn man ummer noch lang hebb'n to 't lang hang'n
loaten un nich roth to werd'n bruken, wenn jüm de Weg
vör 'n Krämer vörbiföhrt.
Et gift ook noch en Tugend= un Frömmigkeitsschien,
un vöäl Minschen will'n föär fromm anseh'n werd'n, un
sünd doch inwennig ganz annerst. Et is nich All'ns
Gold, wat glänzt. Wecker öäwerhaupt van sien Fröm=
migkeit vöäl Wesens moakt, dät de Lü dät seh'n scholl'u,
mit dänn sien Frömmigkeit is ’t gewiß nich wiet her.
Aem as wenn Eener würklich barmherzig is, denn werd
he dät nich an d' grot Klock schloan, wenn he de Arm'n
God's deiht, so as ja ook de Schrift sägt, uns' linker Hand
schall nich wäͤten, wat de rechtern deiht; so sägt se wierer
ook, we scholl'n in uns' Kämmerlein goahn un doa in 'n
Verborg'n bäd'n un so mehrs. Wecker dät nu van Her¬
zensgrunn so moakt un unsern Herrn Christus oahn' all'n
Schien noafolgt, dåt is sien rechter Jünger; un de Schien
van de Annern is blos Knittergold, un wenn se de Prof
bestoahn scholl'n, denn goahn se flöten.
Düt Sprüchwort will uns also lehr'n, erstens, dät
we uns jo nich dörch dånn Schien soll'n bedreg'n loaten,
un wierer scholl'n we sülm nich ook noch Schien moaken,
et gift doch all nog.
Wat Häuschen nich lehrt, lehrt Haus
nummermehr.
Düt is also en Gericht föär de jung'n Hänschens un
föär de oll'n Hansen, as man süht, besonners föär de
Hänschens, wenn se ook nich groa Hans doft sünd. De
Häͤnschens soll'n flietig lehr'n un bi de oll'n Hansen in de School
goahn; un umgekehrt, de Hausen soll'n de Häͤnschens nich dänn
Töägel scheeten un se goahn loaten, as se will'n, sonnern
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
100 —
streng up Tucht un Ordnung holl'n. Et steiht hût to
Doag noch got in en Hus orrer Döärp, wo de Oll'n un
de Jung'n är Lekschon lehr'n un doanoa dohn. Dät dät
nu so koam'n schall, doarum werd'n de Hänschens hier
vermoahnt, tierig mit dät Lehr'n antofang'n, un de wise
König Salomo sägt up eb'n de Oart: „So as man en
Jung'n wend't, so lett ’r nich doavan, wenn ’r olt werd.
Ick will moal segg'n: „Je öller de Bock, je härter dät
Höärn, un: „Oll Hunn blöäken lehr'n, dät hölt schwoar.
Also schall man jung lehr'n, un recht vöäl lehr'n, so vöäl
as Minschen möäglich is, dät et in dät bömst Stockwerk
nich lärrig utsüht; noaher, wenn 'n erst olt is, denn werd
dät- Lehr'n schwoar. Wecker öäwer meint, mit dät Lehr'n
alleen weer ’t afmoakt, de irrt sick sehr; de dumm'n Spitz
bob'n schoad'n nich, öäwer de kloken. Ne, dät wat lehrt
is, mütt nich in 't Gedächtniss un in 'n Kopp ligg'n blieb'n,
füß süht ’t doarin bald ut, as in 'n oll Rumpelkoamer,
wo allerhand unnütt Ding in upspiekert sünd; et mütt
en Foot deper in ’t Herz herin, un wat dät Hänschen
lehrt hät, doanoa mütt he ook flietig dohn; un wenn de
Oellern Unduchten un Schlechtigkeiten bi dänn Jung'n
wies werd'n, denn scholl'n se se gliek utrieten un jo nich
doato still schwieg'n, denn wenn so wat erst begries't, denn
is ’t ook bald begraut. Et mütt öäwer jerer Hänschen
so anlehrt werd'n, denn van Hus ut stickt de Thorheit
dänn Knaben in ’n Herzen.
Een Deel will ick man noch segg'n, wat 'n besonners
in siener Jugend lehr'n mütt, dät is de Gehorsam. „Et
is en Mann en köstlich Ding, sägt de Schrift, „dät he
dät Joch drögt in siener Jugend. Wecker dänn Gehor¬
sam nu nich fröh wegkrigt, dänn will ook noaher dät
Wort nich in 'n Kopp, Römer am Dreizehnten: Jeder¬
mann sei unterthan der Obrigkeit; un he will mit sien'n
Kopp ümmer groa döärch de Welt un rönnt geg'n vöäl
Steen'n, ’t is ook nich ’t erst Moal, dät so Eener sick äm
inrönnt hät.
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
101 —
De Tofräd'n hat immer noog.
Dät scholl woll wäsen, un de Tofrädenheit is ook
dät best Ding mit, wat ’t up düsser Welt gift. De Un¬
tofräd'n hät sien Läw nich noog un kann ook nich noog
krieg'n; je mehr he hät, je mehr he will. Da is in ’t
Döärp en Bur, he hät veerthalw Wispel Utsoat Land
un woll noch dröäwer, un Pär un Köh sünd got in
Stann; doato hät 'r 'n Hoff oahn' Schulden öäwernoahm'n
un künn leb'n as Eener. Un wenn 'n äm süht, denn
scholl 'n gewiss nich denken, dät dät de riek Geld=Möller
weer, so allgrammsch süht ’r ut; in ’t Gesicht hät 'r Run¬
zeln, dät 'n 'r benoah Märräk up rieb'n künn, un Tüg
hät 'r ’t Alldoags an, dät nehm keen Praggermus'kant
hinner 'n Tuun up. Wat hät denn nu Schuld an sien
Griesgrämigkeit? He is up keen Stä tofräd'n, mit sick
nich, mit anner Lü nich un mit unsern Herrgott ook nich.
Wecker ’t äm recht moaken will, de schall erst noch koam'n.
Bald steiht sien Sommerkoarn nich so got, as Noawer
Niklassen sien; bald is Annern är Veh bäter in 'n Stann,
as sien; bald haͤt 'n de Schandarr in 'n Termin nich Ehr
noog andoahn; bald moakt äm de lewe Gott dät Wärer
nich to Dank, un sien Kohlröb'nstücken müssten mehr Reg'n
krieg'n; bald mücht 'r ook Landroath orrer Eddelmann
wäsen; bald is äm düt nich recht, bald dät nich, un to¬
fräd'n werd he doarum all sien Läw nich.
Ne, doaföär lewer will ick doch man ganz weinig
hebb'n un denn doabi tofräd'n sin, denn koam ick doch bä¬
ter weg. Wenn in ’t Hus luter fründlich' Gesichter sünd,
dät lett goar to roar, dät süht ut, as wenn in n Herwst
en Appelboom luter rothbackt Appeln up hät un de Sunn
schient 'r denn fründlich drup; öäwer sönn' Gesichter as
Surkohlpött kann ick abschlut nich verknusen. De To¬
fräd'n hät ümmer noog; dät is ook woahr, un wenn ’t
moal nich so geiht, as ’t woll goahn scholl, denn töft he
so lang, bet ’t wärrer bäter kümmt. Up Reg'n folgt doch
wärrer Sunn'nschien, un uns' oll Schoaper, Gott hew 'n
selig, plugt ümmer to segg'n, as ’r noch läwt: Keen
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
102
Minsch kann 't so wunnerlich fleiten, as 't koam'n kann
in 'n minschlichen Leben. Hiob sägt in sien'n Leiden:
„Haben wir Gutes empfangen von Gott, und sollten das
Böse nicht auch annehmen?" In dön'n Spruch liet de
Grund van de Tofrädenheit, und dät is de Gott'sfurcht.
Wer so recht van Herzen glöwt, dät de lewe Gott All'ns
moakt, as ’t am gefallt, un dât he 't ummer got mit uns
meint, de verlett sick ook in all'n Ding'n up äm un is
tofräd'n doamit, wat he schickt. Oeäwer wecker in sien'n
Gedanken klöker woard'n is as de lewe Gott un hät sönn'
Relijohn as sien Kacheloab'n, nu ja, sönn Minsch brummt
un knurrt gliek, wenn ’t äm nich ümmer inschleit; he is
öäwer to bedur'n, un wenn ’r süß ook noch so vöäl har.
Et gift en Sprüchwort, wat lang nich ümmer woahr
is, dät heet: Enn got, All'ns got. Un weil ick nunmehr
de Sprüchwöör föär dutmoal ook beennigen will, so will
ick dät Enn ook got moaken un en godes Sprüchwort tum
Beschluß hersetten, oahn dät öäwer All'ns doadöärch
got
werd'n scholl, denn wat süß nist döcht, werd döärchdät
Enn ook nich got. Dät Sprüchwort heet öäwer so:
Bä un arbei.
Düt Wort find't 'n an vöäl Hüser stoahn, orrer ook
up loatiensch: Ora et labora. Un duͤt Wort scholl stoahn
in jerer jung un olt Minschenherz un Jerer scholl doanoa
flietig dohn und dät ümmer bedenken; so bunt ging 't
unner uns Minschen denn nich her, un so vöäl Schan¬
darr'n to Foot un to Pär brukten denn ook nich upto¬
passen, un ’t geef noch vöälerlei Ding nich, de 't unner
Christenminschen ook goar nich geb'n scholl. Et is en
golden Wort, bä un arbei, un et is heilsoam föär de Tied
un föär de Ewigkeit. Et is öäwer broav un recht, dät
dät Sprüchwort toerst Bedacht nimmt up de Seel un to
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
103
dät Bäden upmuntert. We will'n doarum ook nu tum
Beschluss wat verhandeln van daͤt Baͤden un daͤt up Platt¬
dütsch, denn up Plattdütsch kann 'n ook bäͤden, un ick hew
all Lü up Plattdütsch bäden hört, so herzlich un eenfältig,
as 'n 't nich to oft hochdütsch hört. Dät Bäden is öäwer
en Kunst, so grot as keen anner, se reckt herin bet in 'n
Himmel vöär Gottes Thron, un se hört ook mit unsern
Dod nich up; dät Gebet is de Weg twischen dät Min¬
schenherz un dänn lewen Gott, et is so, as wenn en Kind
vull Tovertro'n mit sien'n lewen Voarer sprickt.
We will'n öäwer toerst moal de unrecht Oart un
Wies' to bäden ansehn. Et hät eb'n tolutt, kumm moal
herin noa d' Kirch. Worum hölt de Minsch doa vöärn
up d' Priech dänn Hoot dicht vör d' Oog'n un versperrt
sick de free Utsicht bi ’t Bäden? Künn 'r äm nich wat
afsiet holl'n, denn he kiekt ja unner sien Vaterunser bald
links, bald rechts, bald groa hendoal, wat woll allerwärts
passeer'n deiht un wecker woll all doa is. He moakt dät
Bäden ook so mit, weil ’t Mo is, un so moaken et vöäl
Lü; se bäden ook woll Moarg'ns un Oab'nds un bi Disch,
un denn sünd se froh, wenn se dänn Hoafdeenst afdoahn
hebb'n; dät Herz föhlt doa wierer nist van un se hör'n
to de Lü, wovan Christus sägt: „Ihr Herz ist fern von
mir." Ook dät is keen Gebet, wenn Eener blos dänn
lewen Gott um irdische Güter to bitten wett; he kann
öäwer doch noch um wat Bäters bitten lehr'n, un doarum
is he 'r ümmer noch bäter an, as Eener, in dänn sien
Herz dät Bäden ganz utstoarb'n is; denn sönn' Lü gift
’t ook noog, de dät ganze Joahr öäwer blos froag'n:
Wat soll'n we äten? Wat soll'n we drinken? Womit
will'n we uns kleden? Van bäden is öäwer keen
Rä. — Een scholl ’t nich denken, öäwer et gift ook noch
Lü, de sogoar öäwer dät Bäden spotten. Se segg'n: Ach
wat, um Gottes Segen bäden, — up ’t Feld doa mütt de
Meß helpen. Orrer so: Mien Oab'ndseg'n is: Hoffdöär
to, Schündöär to, Stalldöär to, Husdöär to, All'ns to,
Nachtmütz öäwer d' Ohr'n. Ick glöw, de Schwien un
Kälwer up dänn Hoff wöärd'n ungefähr eb'n sönn Sicher¬
heitsgedanken to Oab'nd föhr'n un denn d' Nachtmütz
öäwer d'Ohr'n trecken, wenn se öäwerhaupt Gedanken un
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
104
Nachtmützen han. Nu öäwer Spoaß bi Siet: Is ’t nich
en ganz miseroaweln Joop van Kerl, de so segg'n kann
un is 'r nich to bedur'n? Et durt oft nich lang mehr
denn brukt 'r nich mehr Hoffdöär un Husdöär totomoaken
un keen Nachtmütz öäwer de Ohr'n to trecken, sonnern
denn setten se äm de witt Dodenkapp up un de letzt Döär
werd hinner äm tomoakt up 'n Kärkhoff, wenn de Aer up
sien Särk poltert, un hinner de Döär sünd vöäl ärnst-
haftige Ding, de dänn Minschen hier all oft tum Ver¬
twieweln bring'n, wenn 'r up n Letzten liet un hät sick
nich bekehrt. - Wölk Minschen mein'n ook, et geef goar
keen'n schlimmern Schimpnoam'n, as wenn 'n Bärer to
Een'n sägt. Dät sünd nu de ganz dumm'n orrer ver¬
stockten, de van 'n hell lichten Dag nist wäͤten orrer nist
wäten will'n. Ne, woll Gott, un de will woll, dät alle
Lü rechte Bärers weer'n, denn weer de Tied nich mehr
so schlecht, öäwer de süß so vöäl wunnert werd.
Düt weern nu Steen'n un Quäken un Doarnbüsch,
falsches Bäden un Spotten. Nu will'n we öäwer moal
van dät rechte Gebet handeln. Wenn Eener noa 'n vöär-
nehm'n Mann henwill un hät bi äm wat to dohn, denn
werd he nich gliek so as he geiht un steiht hengoahn, son¬
nern sick erst en bitschen doato anschicken un doaröäwer
noadenken, wat he segg'n will. So müdden we dät ook
bi ’t Bäden holl'n. We müdden uns vöärher erst reinig'n
van all de weltlich'n un sündlich'n Gedanken un nich zer¬
streut vöär Gott koam'n, sonnern blos an äm denken.
Oeäwer so sünd we Minschen oft: to vöärnehme Herrn
goahn we nich unvöärbereit't, öäwer bi dänn lewen Gott
denken we oft, et geiht woll so; un doch sünd all de höch¬
sten minschlich'n Herrn geg'n äm goar nist to räken. Wenn
du bäst, denn mütt 't di wäsen, as kloppst du bi dänn
lewen Gott an de Himmelsdöär vull Globen un Tover¬
sicht; un we könn'n ook goden Moth hebb'n, denn de
Schrift sägt: „Klopfetan, sowirdeuch aufgethan.
Döärch Christum is ja Gott „unser Vater" woard'n, un
Dokter Luther sägt in ’t drütt Hauptstück, dät Christus
uns doarum „Vater unser" bäd'n lehrt, weil Gott uns
damit locken will, daß wir glauben sollen, er sei unser
rechter Vater und wir seine rechten Kinder; auf daß wir
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
105
getrost und mit aller Zuversicht ihn bitten sollen, wie die
lieben Kinder ihren lieben Vater bitten. -- Bi weltliche
Herren mütt 'n allerlei Titulatur'n anbring'n un ’t gift
allerlei Geborens up düsser Welt un Exellenzen un Gnoa¬
den un wecker wett wat All'ns noch (de meisten Minschen
sünd öäwer blos Wohlgeborens), so dät Eener doaröäwer
stolpern un fall'n kann, wecker nich recht doamit Bescheid
wett. Bi dänn lewen Gott is dät öäwer annerst, de hät
gärn, wenn we äm van Herzensgrunn lew hebb'n un we
bruken blos du to äm to segg'n. We müdd'n ook in uns
Gebet nich vöäl schön Rädensoarten hersetten, de lewe
Gott kennt se so all, sonnern we müdd'n äm All'ns groa
herut segg'n, as ’t uns um ’t Herz is. De Hauptsach is
de, dät we in Jesu Noamen bäd'n, dät heet, dät we van
Herzen an Jesum glöb'n un uns sien Verdienst aneig'n,
dät we in Christi Blut un Gerechtigkeit vöär Gott koam'n
un so bäden, as Jesus bäd't hät.
Um wat müdd'n we denn nu bäden? Dät will ick
gliek segg'n. De Hauptsach is de: Trachtet am ersten
nach dem Reiche Gottes, un so müdd'n we ook to¬
erst un vöär all'n Ding'n bäden um de geistlichen Güter,
un de lewe Gott werd se uns nich versegg'n, wenn we ’t
ärnstlich mein'n. Also soll'n we båden um Vergebung un¬
serer Sünd'n, un dät ümmerto, weil we ümmer wärrer
vöäl sünnig'n; we soll'n bitten um dänn heilig'n Geist
un um dät reine Herz, as de Psalm sägt; we soll'n bit¬
ten um Kraft, dät Böse aftolegg'n un dänn lewen Gott
ümmer mehr gehorsoam to werd'n; we soll'n bitten um
dänn Segen Gottes to All'n, wat we dohn; we soll'n bit¬
ten, dät de lewe Gott sien Wort segnen mag an alld
Minschen ook in de Mission an Juden un Heiden; we
soll'n bitten föär dänn König un alle Obrigkeit, föär Arme
un Kranke; we soll'n bitten um en seliges Enn, dät de
lewe Gott uns mit Gnaden aus diesem Jammerthale zu
sich nehme in den Himmel, as de Katissen sägt.
Nu scholl'n we öäwer ook in unse irdischen Angele¬
genheiten tum lewen Gott bäden; dät is äm nich to klein,
de jungen Raben ropen äm ja um är Furrer an un et
fällt keen Sperling van ’t Dack un keen Hoar van unsern
Haupt oahn Gottes Will'n. We scholl'n tum Exempel
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
106
in Noth un Trübsoal un in Krankheiten flietig bäden;
doarum sägt ja de Schrift: Rufe mich ån in der
Noth, so will ich dich erretten und du sollst
mich preisen. Un so got, as unser Herr Christus hier
up Erden sägt hät to de Kranken: „Stehe auf und wandle,
orrer: „Sei gereiniget," so sünd äm de Hänn non nich
bund'n un he deiht noch Wunner, wenn we herzlich un
mit starken Glob'n bäden. Wo Minschenhülp ut is, doa
fangt Gottes Hülp an, un: Je grötter de Noth, je näger
Gott; dät is gewiß woahr. Et heet: Noth lehrt bä¬
den; un wenn we döärch de Noth recht bäden lehrn,
denn hät se uns ook dänn rechten Segen brocht. We
scholl'n ook bäden, dät de lewe Gott uns Gesundheit geb'n,
Hus un Hoff vöär Fürsgefoahr bewoahr'n, dät Feld seg¬
nen un beschützen woll, as ja ook de veerte Bitt heet:
Unser täglich Brot gieb uns heute. Nu müdd'n
we öäwer bi dö Bitten um de irdischen Ding' van dänn
lewen Gott nich verlang'n, dät he et allemoal so moaken
schall, as we will'n. Ne, he is ja „unser Vater" un
versteiht am besten, wat uns got un heilsoam is; doarum
mütt he uns oft wat afschloan un he mütt uns ook Noth
un Trübsoal schicken, dät we bi åm blieben un ümmer
enger mit äm verbund'n werd'n. De Schrift sägt:
„Meine Gedanken sind nicht eure Gedanken
und meine Wege sind nicht eure Wege.“ Un fer¬
ner: „Was ich jetzt thue, das weißt du nicht, du
wirst es aber hernach erfahren. Ook heet et ja
in dät heilige Vaterunser: „Dein Wille geschehe,
un unser Herr Christus bäd't: „Nicht wie ich will
sondern wie du willst.“ Oftmoals erhört de lewe
Gott unse Bitten ook nich sogliek; doa soll'n we nu nich
möög werd'n mit båden, sonnern flietig wierer ropen:
Hilft er nicht zu jeder Frist, hilft er doch, wenn's nöthig ist.
We will'n noch Eens froag'n: Wo oft scholl'n we
denn bäd'n? Antwort: We scholl'n ümmerto bäden, as
de Schrift sägt: „Betet ohne Unterlaß." Dät schall
nich heeten, we scholl'n ümmerto de Hänn folg'n un föär
all ’t Anner dänn lewen Gott sorgen loaten, oahn sülm
wat to dohn. Ne, de Arm un Hänn sünd uns ja beson¬
ners ook anwussen to dänn annern Deil van uns' Sprüch¬
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
107
wort, to de Arbeit. Oeäwer wee könn'n ook bi de Arbeit
bäden un müdd'n 'r ook bi båden, wenn we Gottes Seg'n
doato hebb'n will'n. Et is ook en Gebet, wenn we recht
doaran denken, wo lew de lewe Gott uns hät, dät he
uns All'ns geb'n hät an Leib un Seele un doato sien'n
eingebornen Sohn, Jesum Christum; un dät geiht ook bi
de Arbeit. Orrer et is in 'n Fröhjoahr un de Knospen
an de Bööm bräken up un de Aer werd wärrer grön un
de Lärken un all d' Voggels sing'n; un dien Herz freit
sick öäwer all de Schönheit un Pracht un du müßt utro¬
pen: „Herr, wie sind deine Werke so groß und
viel!" Danket dem Herrn, denn er ist freund¬
lich und seine Güte währet ewiglich!“ Dät is
ook en Gebet, un wenn du ook doabi plögst orrer süß
wat deist. Doaröäwer scholl'n we öäwer nich vergäten,
würklich unser Gebet to verrichten to gewisse Tieden, un
doavan müdd'n we jo nich afgoahn. „Wachet und be¬
tet, sägt de Schrift.
Insonnerheit scholl'n we dät Morg'n- un Oab'ndge¬
bet nich versümen. Morg'ns sall 't heeten: „All' Schritt
und Tritt in Gottes Nam'n, un Oab'nds: „Thu, Seel',
was dir gebühret, tritt an die Himmelsthür. De Psalm
sägt: „Wenn ich mich zu Bette lege, so denke ich
an dich; wenn ich erwache, so rede ich von dir."
Schloa ook moal in 'n Katissen Luthern sien'n Morg'n-
un Oab'ndsegen up. — Recht nothwendig is ook beson¬
ders dät Dischgebet; in de veert Bitt steiht, dät we mit
Danksagung empfangen soll'n unser tägliches Brot. Dät
Dischgebet is leider an vöäl Städen afkoam'n; et is Mo
wäst bi Voarer selig'n, — öäwer nu dohn ’t ja anner
Lü ook nich mehr, un se künn'n 'r noch öäwer spotten, un
so is ’t denn noabläb'n. Freilich sall dät Dischgebet mehr
wäsen, as en Mo; öäwer ’t is doch bäter wat as nist,
un wenn ’t näg'n un nängtig Moal oahn Noagedanken
hersägt is, so kann ’t doch dät hunnerst Moal en Seg'n
bring'n. Wäs' du nu nich so erbärmlich un loat dät Bä¬
den bi Disch anstoahn; du schaft et sülm dohn un du schast
'r ook dien Kinner fröh to anholl'n. Oeäwerhaupt müd-
den de Kinner fröh bäden lehrn, un dät Gebet is en
rechten Riekdom, dänn du dien Kinner mitgeb'n kannst.
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
108
Wenn du öäwer non nich bäd'st bi Disch, denn fang et
gliek jetzt an un loat dö Vermoahnung nich to een Ohr
herin un tum annern wärrer herut goahn; et künn di
sogoar düsse plattdütsche Vermoahnung moal bi Gott ver¬
kloag'n, wenn du ’r nich noa doahn häst. Du verlangst
ja van dien Kinner, se scholl'n sick bedanken, wenn du
jüm en Semmel van d' Stadt mitbracht häst; wäs' du
sülm doch nu nich en Halfbrorer orrer 'n rechten Brorer
van de näg'n Flägels in ’t Evangelium, de uns' Herr
Christus van är Krankheit heilt har, öäwer se kunn'n nich
wärrer torüg find'n noa äm, sonnern pett'ten gliek wierer.
— Et is mi allemoal wunnerlich vöärkoam'n, wenn ick
wors gäten hew un ’t is nich bäd't, sonnern Aller Augen
weer'n up de grot Schöttel richt't un up dänn Eierkooken.
Et is, as weer 'n unner Heiden koam'n, denn dät anner
Wesen van de Oart Lü verrött ook nich vöäl Christen-
thum. Se hebb'n so een Maneer mit en gewisses Veh,
wat ick vöärn bi de Nachtmütz all anföhrt hew; dät stöärt't
ook gliek noa ’n Trog, wenn de Moagd mit 'n Emmer
klappert. — Et gift awiel ook noch sönn gebildete Christen,
de sitten vöär 't Aeten un kieken en Lütk unner 'n Disch,
un jerer moakt dät still föär sick af, orrer ook nich. Nu
dät is richtig, de lewe Gott hört dät stille Gebet so got,
as dät lut, öäwer ick seh goar nich in, worum de Min¬
schen dänn lewen Gott dät Wort nich günn'n will'n; un
öftermoals sünd dät ook gewiß sönn stille Gebete, de Een
denkt hieran un de Anner doaran.
Ick will noch Eens anmerken, ehr ick uphör'n do.
In jerer Döärp, wo 'n Thoarm un n Klock in is, doa
werd ook de Bäklock anschloan. Dät is en urolle christ¬
liche Sitte; hier in Dütschland woard se allerwärts in¬
föhrt vöär ungefähr drehunnert Joahr, in anner Länner
all noch fröher. Wenn nu unse Vöärfoahr'n de Bäklock
hörten, denn nehm'n se dänn Hoot af un bäd'ten: Christe,
du Lamm Gottes, der du trägst die Sünde der Welt, er¬
barme dich unser. Anschloan werd de Bäklock nu woll
noch, öäwer we hebb'n 'r wierer nist van beholl'n, as
dänn Noam'n; denn sönn Lü, de würklich bäden, wenn
se anschloan werd, gift et einklich woll man noch weinig,
wölk Städen künn 'n s' mit Lüchten söken. Dät Bäden
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
109
bi dät Bäklock-Anschloan mütt öäwer wärrer inföhrt werd'n,
un doato mütt Jerer helpen, de wat up dät Bäden hölt.
Dät bruk ick woll nich erst to segg'n, dät sick Keener doar¬
däwer schäm'n döärft; wecker sick hier vöär Gott un Gott's
Wort schämt, vöär dänn werd sick de lewe Gott moal
wärer schäm'n. Ick denk, we bäden doch all weinig ge¬
noog un et soll uns lew wäsen, wenn uns mit de Klock
en Teiken tum Gebet geb'n wöär.
— In fröhern Tieden
heet de Bäklock ook Türkenklock, weil de Türk ümmer Lust
ha, sick hier moal umtoseh'n, un unse Vöärfoahr'n weer'n
dunnmoals nich allto sicher vöär äm. Doarum bäd'ten
se, wenn ’t anschlog, de lewe Gott woll jüm gnädig vöär
dänn Türken bewoahr'n. Awiel sitt de Türk nu woll ganz
still in sien Land, wenn äm de Annern man tofräden loa¬
ten; öäwer geg'n dänn Türken könn'n un müdd'n we doch
bäden, nämlich geg'n dänn, van dänn de Schrift sägt:
Er gehet umher wie ein brüllender Löwe und
suchet, welchen er verschlinge. Dät is de Döwel.
Nu, an dänn glöb'n vöäl Lü nich mehr; he is uns rein
verloar'n goahn, man blos sien Wesen un sien Werke
sünd in Hüll un Füll torügbläb'n; de Oart Lü glöb'n
öäwer ook nich an unsern Herrn Jesum Christum, he is
jüm höchstens en groten Tugendlehrer un en sehr weisen
Mann; un de Glow an dänn lewen Gott - nu doaran
hät ja Grotvoarer selig siener Tied ook glöwt un en Hus¬
postill koft; öäwer wacklich is dö Glow ook oft all, un
wenn de lewe Gott sick oft nich mehr um jüm bekümmert,
as se sick um äm, denn weer'n se bald ganz van 'nanner
los. Dö Minschen müßten nu am meisten geg'n dänn
Döwel bäden, denn se sitten am meisten in sien Gewalt
in, as en frommer Mann sägt:. Nänig freit sick de Dö¬
wel mehr öäwer, as wenn äm sien Doasein striedig moakt
werd; de dät dohn, de hät he ganz sicher.
Nu hät dät Sprüchwort einklich noch een'n Deil, van
de Arbeit, öäwer we will'n nu man schluten. Arbeid'n
scholl'n we; de lewe Gott sägt to Adam: „Im Schweiß
deines Angesichts sollst du dein Brot essen,
un dät gelt uns ook. Dät versteiht sick van sülm, dät 'n
nich so arbeid'n mütt: kümmst du hüt nich, kümmst du
moarg'n, öäwermoarg'n werd 't ganz gewiß; orrer as 't
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
110
fröher bi 'n Hoafdeenst öfter goahn hät, doa hebb'n se so
flietig arbeid't, dät sick de Röck hinn'n nich moal rögt
hebb'n. Ook scholl'n we de Arbeit oarndlich moaken un
nich denken, ’t is nu woll got noog, - gut genug ist
halb verdorben. Un denn scholl'n we bi de Arbeit ook
spoar'n, dät nich de Ell länger durt as de Kroam. Oeäwer
et is ja van de Arbeit hen un wärrer in düt Bökelken
all de Rä wäst; un de Ermoahnung to de Arbeit ook
nich so grøt nörig, as to dät Bäden, weil de Arbeit doch
nich so licht versümt werd, as dät Bäͤden. Ook bin ick
der Meinung, wecker recht häd't, de arbeid't ook recht.
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
Denn is 't as en Drom.
In 'n Winter, in 'n Winter
Denn liet so vöäl Schnee,
Ganz witt is ’t herummer,
Wohen ick ook seh.
In 'n Sommer, in 'n Sommer
Denn blöh'n so vöäl Blom'n,
Un denk ick an 'n Winter,
Denn is ’t as en Drom.
Up Erden, up Erden
Doa gift 't so vöäl Noth,
So Mäncher mütt äten
Mit Kummer sien Brot.
In 'n Himmel, in 'n Himmel
Blöh'n ewig de Blom'n
All d' Noth hier up Erden
Is denn as es Drom.
Schoaper's Grotvoarer.
Ach lewer Gott, nu sünd ’t all föäftig Joahr
Van Märtensdag; 'ne lange Tied föärwoahr!
Wo mannigmoal hew ick de Schoap hier hott!
Wo mannigmoal sagg ick dät Oabendroth!
8
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
114
Ick wett 't doch sülm nich recht, wo olt ick bin;
En Joahrer twe un achtig, - in mien'n Sinn
Dücht mi dät so:
- ick mütt moal 'n Prester froag'n,
In 't Kärkenbook steiht ’t woll van mienen Doag'n.
Jä, künn ick schrieb'n!... Hund! Lustig! goah moal hen!
Sühst d' nich, dät d' Schoap doa up dänn Kleiwer rönn'n?
Ach lewer Tied, ’t is nist, — een werd to olt,
Oll Minschen früst, un hüt is ’t ook noch kolt.
As ick sönn Joahrer twintig weer, zi dunn,
Oll Schoapers Voarer, wettst du ’t noch? doa kunn
Ick ’t Nachts bi d’ Hürden blieb'n; wo bleef de Tied!
Ach lewer Gott, dåt is wer wett wo wiet!
So hott ick denn, un ’t Merrags brocht mien Fro
Mi ’t Merragbrot herruter noa de Ho;
Grotmutter selig, — lewer Tied, du bist
All veertein Joahr bi unsen Herren Christ.
He werd di annoahm'n hebb’n, dät löw ick wiss;
Süß ick kunn goar nich erst verwind'n dänn Riss;
We han tosamm'n so vöälerlei erläwt,
Wat häst du ümmer föär de Kinner sträwt!
As se dänn letzten Drekamm spunn, reep s' mi:
„Hanjochen, Voarer, bald verloat ick di;
„De Kinner sünd nu All versorgt, un du
„Folgst mi bald noa un geihst denn ook to Ruh."
Ja Mutter, lang durt ’t nich, denn koam ick ook;
'N poar Blärer stoahn noch in mien Lebensbook.
Un uns' Herr Christus nimmt mi ollen Mann
An mienen Enn doch ook ut Gnoaden an.
Na, Lustig, nu kann ’t man noa Hus hengoahn;
We höd'n doa nu noch öäwer Noawers Ploan.
Du olle Hund! Jä, Lustig, du bist got!
Ick gäw di denn ook noch dät Gnoadenbrot.
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
115 —
Jä, wat sönn Hund een'n doch so schmeicheln kann!
Na, Lustig, loat un spring nich so heran!
Oll Verrer, schast hüt Oab'nd denn ook noch hebb'n,
Wat van uns' Merragbrot is öäwerbläb'n.
Nachtwächters Stund’uroop.
Klock tein, Klock tein!
Et kann sick frei'n,
Wer still to Nest nu geiht
Un moargen frisch upsteiht;
Un wen de Sorgen loaten Fräd'
Schloag in! föär di is ’t nu all spät.
Klock elm, Klock elm!
Dät jo keen Schelm
Up bösen Wegen is,
Süß is et woahr un wiss,
Krigt he van mi ook nich sien Fett,
Uns' Herr Gott nist so sitten lett.
T is Mitternacht!
Wo noch de Jagd
In ’n Kroog is, goaht to Nest!
Un merkt ’t ju, ’t is dät Best,
Dät je blieb’n bi ju Kind un Fro,
T is bäter so, ’t is bäter so!
Klock een, Klock een!
Nu nich mehr ween!
De Kranke werd wär goot,
Drum wäs' ganz froh to Mooth;
Un will de lewe Gott äm nehm'n,
So werd he di den Trost ook geb'n.
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
116 —
Klock twe, Klock twe
Doamit Adje!
Bald kümmt de lewe Sunn',
Un denn moakt se de Runn.
Dänn lewen Gott sei Dank gebracht,
He hulp ook wär döärch düsse Nacht.
En Weegenleed.
Wi wi, mien lewes Kind,
Schloap doch nu man ganz geschwind,
Moak doch dien klein Oogen to,
T is di doch woll jot to Mo.
Wi wi wi.
Kiek, doa liest so fründlich in
Un häst sönn'n unschüllig'n Sinn,
Un du lachst mi ook so an,
Un ick hew mien Frei doaran.
Wi wi wi.
Engel nehmen di in Acht,
Hollen bi di sicher Wacht;
Un de schickt de lewe Gott
Mit dät Moarg'n= un Oabendroth.
Wi wi wi.
Se goahn in dät Land umher
Bi all d' Kinner up de Aer;
Un noaher denn mütt dät Klein
Ook recht oartig sin un rein;
Wi wi wi.
Süß goahn d' lewe Engel fort:
Un 't steiht schlimm an eenen Ort,
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
117 —
Wo de lewe Gott nich is,
Joa mien Kind, dät is gewiß.
Wi wi wi.
Du schast fromm un oarndlich sin,
Denn kehrt he bi di ook in,
Un he seg'nt di, lewes Kind:
Oäwer schloap nu man geschwind.
Wi wi wi.
Schloap, mien Mrieken, schloap doch man,
Ick mütt joa heruter goahn,
Koaken Voarern Merragbrot,
Un dien Voarer is so got.
Wi wi wi.
Dabends bi 'n Stoarmwind.
Owat is doch dät föär 'n Stoarm!
Tein schlog ’t up ’n Kärkenthoarm.
Ne, sönn Wind is ’t lang nich west
In de Pöppeln bi uns' Nest.
He deiht groa, as woll he hüt
Woll noch dosend Mielen wiet;
Kümmt ook noch en goode Eck
Un sitt nich ens fast in 'n Dreck.
Lustig sitt bi ’n warmen Oabn
D' Koatex is ook still un froam;
Na, je scholln ook nich herut,
Bet we dohn de Funßel ut.
Oeäwer denn tüht jerer af
Ut de Döns oahn Mucks un Blaff;
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
118
Supnoatschon, — denn geiht ’t vör d' Döär,
Dät kreeg ’k weg bi ’t Militär.
Nee sönn Wind! Dät wett to feg'n!
Na, ’t is an äm nist geleg'n;
Loat 'n tehn, et kümmt ja wär
Uemmer Wind van Oabend her.
Un an 'n Himmel kiekt keen Stärn,
Ick seh s' süß unbännig gärn;
Bloß de Wulken fleg'n dahen
Woll bet an de Welt är Enn.
Lewer Tied, vör 'n Joahrer veer,
As dät Füür in ’t Döärp hier weer,
Dunn was '’t groa sönn Wind un Stoarm,
As de Füürklock lutt voan 'n Thoarm.
Ach, wo ging dät dunn hier her,
Allens lag in Krüüz un Twer;
Un dät Kohveeh bölkt doato,
Un dät Füür leep fort in ’t Stroh.
Weer de lewe Gott nich koam'n,
Denn lag unse ganze Kroam;
Doch de Wind türt sick to Tied,
Schlog de Flammen ganz afsiet.
Sönndag drup dunn prärigt ook
Unse Prester as 'n Book;
So wat hew ick non nich hört,
As he dunnmoals ha studeert.
Kinner, sä er, denkt daran,
Gott is, de uns helpen kann;
Je hebb’n ’t nu doch ook woll sehn,
Dät nist oahn äm kann geschehn.
Kinner, sä er, doht nu ook,
Wat uns sägt dät Biwelbook;
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
—
119
—
Nehmt ju recht de Armen an;
Un da weent de olle Mann.
All mien Lewdoag denk ich noch
An den Oab'nd, as ’t Füür ging hoch.
Gott bewoahr in allen Gnoad'n
Uns vör Füür= un Woaterschoad'n.
Uns' Döärp.
Uns' Döärp dät is woll ’t best in d' Welt,
So groot se ümmer is;
Un dät et hier mi roar gefällt,
Dät segg ick woahr un wiß.
Et kümmt, dät man noa d' Stadt mütt hen;
Dät is vör Vöäl en Fest,
To sehn, wat doa de Minschen rönn'n,
To spiesen ’t Allerbest.
Süß ick frei mi doch allemoal,
Wenn ’k d' Stadt up 'n Rügg'n wär hew;
Un geiht ’t erst noa uns' Döärp wär doal,
Dät is mi goar to leew.
So fien verkehr'n we hier woll nich,
As ’t in de Stadt passeert;
Na, doa geiht ’t ook oft wunnerlich,
Un ’t is keen'n Dreer werth.
Doa hebb'n se vöäl Bedreegerknäp,
Dät Muulwerk is in 'n Stann;
Un stell'u se doamit erst de Schlööp,
Denn bring'n se ’t ook to Rann.
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
120 —
Bi uns verlett 'n sick noch mehr
Up ’t Woort, wat Eener sägt,
Wenn ’t ook nich heet: „Ja, up mien Ehr!"
As ’t in de Stadt woll plägt.
We spräken hier de plattdütsch Sproak;
In d' Stadt doa köärn'n se hoch,
Se hebb'n ook noch französchen Schnack;
Vör uns is ’t öäwer noog.
Uns' Bodd'n is goot in Feld un Goarn;
Wenn 'n süß goot plögt un schoart,
Denn weßt uns hier dät lewe Koarn,
Dät hät man sönne Oart.
Ook 't Holt steiht uns ganz dicht vör d'Döär,
Un wenn we nist mehr hebb'n,
Denn hoal'n we wär en Treckels her
In 'n Winter brenn'n we Stemm'n.
Uns' Hoff, de steiht all mannig Joahr
Mit sammt ’t Hernotternest
Un he krigt doch ook wiß un woahr
Bi uns non nich sien'n Rest.
Wölk' stööten nu de Hüser um
Un boon 'r nee vör hen,
Jüm is ’t to winklig un to krumm,
To weinig an to sehn.
Ick wett ’t nich, mi kann ’t nich gefall'n;
Wenn 't Gott mi süß erhölt,
Denn werr ick mi nich annerst stall'n,
Un har ick ook dät Geld.
Een mütt so wat bi ’t Oll verblieb'n,
Dät is de beste Roath,
Drum werr ick ’t ook nich to bedrieb'n,
Dät ’k blos denk up 'n Stoat.
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
121 -
Nu hew ick öäwer vöäl vertellt,
Doch doabi bliew ick stoahn:
Uns' Döärp dät is dät best in d' Welt,
So wiet se ook mag goahn.
Windmöllerleb’n.
Windmöllerleb'n is luftig,
Windmöllerleb'n is schön,
Windmöllerleb'n is duftig,
Bi 'n Newel kann 'n nich
sehn.
Un kann 'n moal ens nich sehen,
Denn kiekt 'n in en Book,
Un lett dänn Newel tehen,
So werd de Möller klok.
Doa is de Sunn' ja wärrer!
Nu kiek ick in de Welt.
Gott help, oll Krischoan=Verrer!
Geiht ’t all wär rut noa ’t Feld?
De Sunn' de schient van 'n Häwen
Woll öäwer Feld un Holt,
Dät wett en Glanz to geben
Woll as dät kloare Gold.
De Lerken fleg'n noa 'n Häwen,
Se sing'n in ’t Himmelblau,
All'ns is vull lustig Leben,
Un Oabend geiht ’t to Rauh.
Ick hör' dänn Wächter tuten,
Ick moahl woll Dag un Nacht,
Denn seh ick, wo hier buten
De Moan van 'n Himmel lacht.
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
122
In 'n Winter wett ’t to schneen,
Denn gift 't keen Himmelblau,
De Kreihn un Kauken tehen,
Dät Döärp dät liet so grau.
Ick moahl un moahl dänn Weiten,
Dänn Roggen moahl ick ook,
Un loat dänn Nordwind fleiten
Un les' wär in mien Book.
Un in de kleine Koamer
Doa kachel ’k düchtig in
Un schärp mit mienen Hoamer,
Scharp mütt de Mölle sin.
De Bur'n de bo'n de Feller,
Dät Koarn dät bring'n se her;
Dät Mehl dät moakt de Möller,
Un Gott de seg'net de Aer.
Oll Schoster=Stoffel.
Schostern is en prächtig Leb'n,
Schoh un Stäweln mütt ’t doch geb'n!
Jung, nu klopp mi düchtig to,
Eins, zwei, drei, zi so, zi so!
Unner uns doa woahnt keen Seel,
Klopp man as up d' Döscherdäl.
Barft ging doch de ganze Welt,
Weer'n we Schosters nich bestellt!
Jung', nu zopp mi oarndlich ut,
'T moakt 'r denn doa wär föär 'n Snut!
Kann 'n joa 'n Widenwä rum dreih'n,
Ick will äm moal lehrn dät Neih'n.
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
— 123 -
Oarndlich Lärrer, oarndlich'n Stich,
Pirtkig Tüg dät hölt mi nich.
Jung', ick segg di, Musche Dreck,
Kriegt he denn woll her dänn Peck?
Jerer Handwerk hät sien Oart,
Hier mit Peck werd plögt un schoart.
Schosters sünd gelehrte Lü,
Hannes Sachs hät dicht't, und wie!
Mi is dät nu nich gegeb'n,
Doarum hew 'k bi ’n Lesten bläb'n. —
Jung', erst lehrt he mi dät Neih'n,
Süß will 'k äm dät Lärrer flei'n.
Na nu is dät Poar torecht,
Un dät Poar dät sitt nich schlecht. —
Jung', allo nu droag et hen,
Un nich lang umher gesehn.
Nich to dicht an d' Wand gegoahn,
Ick erlew ’t, du backst ’r an.
De Böttker.
Böttker, Böttker, bum, bum, bum!
Uemmer um dät Fatt herum!
Oarndlich'n Triller, oarndlich'n Takt,
Wenn de Band ook bögt un knackt;
Lustig mütt de Böttker sin,
Brummpott hört noa d' Tunn herin.
Böttker, Böttker, bum, bum, bum!
Na nu koam noch Een un brumm.
Heiterkeit is d' halwe Leb'n,
Dosend Doahler künn'n s' mi geb'n,
Soll ick van mien'n frohen Moth,
Loat ’t man sin, et is all goot.
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
124
Böttker, Böttker, bum, bum, bum!
Rieke Lü de sünd oft dumm,
Mein'n, dät Glück dät seet an ’t Geld,
Ach, doa sünd all Vöäl mit prellt;
Ick wünsch mi nich vöäles Gold,
Blos gesunnes Eikenholt.
Böttker, Böttker, bum, bum, bum!
Bronswieksch Beer dät heet 'n Mumm!
Beer is goot, doch All'ns mit Moat,
Nich to vöäl, süß is ’t to loat!
Ick drink ook mien Stöäfken Beer,
Doch mit Moat, dät is de Lehr.
Böttker, Böttker, bum, bum, bum!
Van de Arbeit werd 'n krumm
Arbeit is en Gottesgoaf,
Knackt doa nich all wär en Staff?
Arbeid'n will 'k bett an mien Enn,
Gift mi Gott gesunne Hänn'.
Böttker, Böttker, bum, bum, bum!
Uemmer um dät Fatt herum!
Oarndlich'n Triller, oardlich'n Takt,
Wenn de Band ook bögt un knackt;
Lustig mütt de Böttker sin,
Brummpott hört noa d' Tunn’ herin.
De Schmed.
De Schmed dät is en rechten Mann,
Weil he dät Iisen hoamern kann.
Dät Iisen dät kümmt öäwer ’t Gold,
Doamit kann 'n arbeid'n Steen un Holt.
De Schmed beschleit un schärpt de Pär,
Wo woll de Welt oahn Jisen weer!
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
125 -
De Schmed is d' erste Profeschon,
Van all de annern is 't de Kron;
Ick moak jüm erst dät Handwerkstüg;
Sien Lew wöärd d' Timmermann nich flügg,
Moakt ick äm nich de Ecksch' un Biel,
Dänn Hoamer, Winkelmoat un Kiel.
Am meisten öäwer woll't dänn Bur'n
Oahn Schmed un Amboß woll belur'n;
Beschlög ick äm nich Woag'n un Plög,
Denn ging 't bi ’n Ackerbo äm leeg;
De Bur verlett dänn Schmed ook nich,
Un mitt äm d' Koarn nich nau noa n Strich.
Dät Schmäden, jä dät is nich licht,
De Hoamers hebb'n all är Gewicht.
De Schnierer stickt mit d' Noadel hen,
Is meist ook grämlich antoseh'n,
Un enne mißvergnögte Seel;
En Schmed is meisten Tied fidel.
De erste Schmed was Thubalkan,
Dät was mi noch en rechten Mann!
De Schrift deiht uns dät all vermell'n,
An 'n Amboß schmäd't 'r mit Gesell'n.
Dät Schmäden ging bi äm in 'n Sprung,
Dänn Bloasebalg dänn treckt de Jung.
De Grofschmed is alleen adrett;
Et gift doa noch sönn’n Pingerschmed,
T is nist mit los, sönn Pinkerpank,
Denn fecht 'r erst dät Land entlang,
Un bringt sien Pinn un Noageln an,
De Grofschmed is alleen en Mann!
Hier wer wat will, de kümmt vör d' Schmä
Un bringt dänn Woagen up de Stä
Un denn werd gründlich loskurert,
Bet dät de Woag wär düchtig föhrt
De Bur föhrt mit dänn Woag'n heidi.
Un ick klopp up dät Schotfell mi.
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
— 126
Nu, Jungens, koamt tum Aeten rin
Et werd woll up 'n Disch all sin,
Un loat't man Allens ligg'n un stoahn
Erst will'n we moal noa d' Dönß ringoahn;
En Schmed de mag denn ook sien Stück,
Dät bringt dät Handwerk so mit sick.
Dickdohn.
Et was moal ens en Hampelmann,
De schafft sick Pär un Woagen an.
Wat hät 'r denn doamit man moakt?
Wat hät äm denn sien Fro man koakt?
Schön' Riessupp, schön' Riessupp.
Doa hät de Hampelmann nu räd'n
Un dä sick noa de Mo ook kleed’n.
Dät Pärd dät ha joa knapp dät Leb'n,
Womit hät he dät Pärd man dräb'n?
Mit Spoaren, mit Spoaren.
De Hampelmann de reet to Mart,
He jog, dät har man sönne Oart. -
Wat dä 'r up ’n Mart denn segg'n?
Wat hät 'n denn to hören kräg'n?
Hochdütsche Bröken, hochdütsche Bröken. —
De Hampelmann de ging so doahn
Aem as en ollen Kullerhoahn.
Worum ging he denn man so stief?
Wat drog 'r denn um ’t Unnerlief?
Dick Geldkatt, dick Geldkatt.
Jä, Verrer, jä so geiht dät oft;
Dunn hät de Hampelmann ook koft
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
127 -
Un hät noch Vöälerlei bestellt.
Wo kreeg' r denn man all dät Geld?
Borgt Geller, borgt Geller.
Un was nu en Herr Hampelmann,
Dät sagg äm jerer Minsch woll an;
Knapp kunn he een'n de Tied noch been. —
Wo kunn 'n äm denn dänn Herrn ansehn?
An d' Näse, an d' Näse.
Un ’t was non nich moal 'n ganzes Joahr,
Besocht äm een, ’t is wiß un woahr.
Dunn gaft ’t woll erst en rechtes Leb'n?
Wer hat äm dänn Besök man geb'n? —
D' Erkuter, d' Erkuter.
Nu kiek di de Geschicht moal an,
Un wär nich so en Hampelmann;
Un wutt noch hör'n, wo ’t wierer goahn?
So as 'n ’t drift, so plägt to stoahn:
Nu döscht ’r, nu döscht ’r.
De Winter in 't Holt.
De Winter treckt döärch d' ganze Land,
He nimmt uns Alltohoop in Pand,
Un streng regiert de Olle woll,
En früßt benoah noch holl un boll.
He tüht ook düchtig döärch dät Holt;
Dät blitzt as Sülwer un as Gold,
Wenn moal de Sunn' en bitschen grient
Un Jis un Schnee up d’ Bööm beschient.
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
128 —
De Bööm droag'n all är Winterkleed,
Dät schafft de Winter jüm oft need;
Wenn ’t wors moal feilt, gliek straut he wär
En Hand vull Schnee van bommen her.
De Wind de fägt ook döärch de Bööm,
Bald soll 'n an 'n willen Jäger glöb'n;
Un knackt moal een, — nich räsonneert,
Röppt he, nu erst werd joagt un föhrt.
De Sunn' verkrüpt sick an dänn Häb'n,
Se woll woll gärn 'n poar Stroahlen geb'n,
Doch bomm'n hangt noch mänch Sack vull Schnee,
D'rum fällt ’t ook run as Mehl un Klee.
Doa kloppen ook noch Wölk döärch ’t Holt; —
Je han man Klaftern loaden sollt;
Dät Rieswerk hät an 'n Lief keen Hitt,
Wenn 'n up dänn Stohl bi ’n Oab'n ook sitt.
De Pudelmütz dät lett moal roar,
De tellt ook wiß är twintig Joahr.
Een mütt, wenn ’t so will frer'n un schneen,
Sick woahrn van ’n Kopp bet up de Tön.
Wat is denn dät doa föär ’n Gerusch,
Dät knackt un knackt van d' Siet in 'n Busch;
Och, en arm Kind söcht dröges Holt,
De Stuw in ’t Döärp is ook woll kolt.
De Winter, dät sick Gott erbarm'
Am schwoarsten drippt ’r doch de Arm'n.
Gott Loff, et gift ook allerwärts
Noch männig fromm, mitleirig Herz.
Doa is noch 'n lütges Vöggelken,
Dät is moal flink up siene Been!
Dät geiht dänn Tacken up un doal,
Et lett, as weer ’t äm all egoal.
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
129 —
De lewe Gott versoargt et ook,
Et hät keen Köäk, et hät keen'n Rook,
Et seiet nich un hät keen Aern
Gott kann et ook döärch 'n Winter nähr’n.
Un De de Vöggel nich vergitt,
De kümmt ook in de kleinste Hütt;
Sehn we recht uv dänn lewen Gott,
Denn helpt he ook in aller Noth.
De lewe Sunn.
Süh, doa is de Sunn joa wär!
Ach, ick frei mi so,
Kümmt doa alle Moargen her,
Un is ook so froh.
Oabends lett ’t, as weer se dodt,
T is ganz düster hier;
T Moargens is se wär so roth
Un schient in ’t Rewier.
D' Prester sägt, se stünn ganz still,
Un de Aer müßt goahn;
Loat äm schnacken, wat he will,
Dät geiht mi nist an.
Ick frei mi man, wenn se schient;
'T kümmt mi groa so vör,
As wenn uns' klein Krischoan grient
Hinner d' Stubendöär.
T gift nu Lü, de segg'n aheel,
T geef keen'n lewen Gott;
Oeäwer ick to mienen Deel
Glöw et bet tum Dod.
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
130 -
Wer man blos de Sunn süht an,
Mütt ja doch woll froag'n:
Wecker wiest är denn de Boahn?
Künn sick ja verjoag'n.
Fuhrwerkt moal 'n poar Miel'n to wiet
Van dät Gliekgewicht,
Un de Aer ging ook afsiet,
Dät wöär 'n schön Geschicht.
T gist ook bom keen'n Handwieser:
So un so wiet is ’t,
As hier unn'n up unse Aer,
Ach, dät is joa nist.
Gott de deiht ’t, de lewe Gott,
Dät sägt ’t Biwelbook;
Un de Annern werd'n pankrott,
Weer’n s' ook noch so klok.
Mien Tied blief ick doabi stoahn,
Un de Jung schall ’t ook;
Wenn s' ook Allhoop noasch hengoahn,
’T blift doch Dunst un Rook.
En olle Soag.
Häst du, mien Söähn all höret van 'n Spook bi 'n
Möllendamm,
Doa van dänn fürig'n Rüter bi 'n ollen Eikenstamm?
Un van dänn Hund mit Oogen as Botterbüssen grot,
De um dänn Rüter rumblafft, un 't Mul is äw vull Blot?
Hät di ut ’t Döärp noch Keener van dö Geschicht vertellt,
De Nachts Klock twölf dänn Rüter hät sehn in ’t Achterfeld?
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
131
Un hät sick denn bekrüzigt un sä dänn ollen Riem:
„All' gute Geister loben" — du schast mi wiet nog blieb'n?
So will ick di ook seggen, wat ick doavan vermag,
Worum de Rüter ried'n mütt bet an dänn jüngsten Dag;
Dät is gewiß en Teiken, uns' Herrgott is in 't Spöll;
Tum Oogenspegel deent uns de fürige Gesell.
Süh an, mien Voarer selig,
ick was dunn noch sönn
Jung,
De hät mi de Geschichte van 'n Möllendamm all klung'n:
Sien Voarer — ne, holl still moal, et is noch wierer hen,
Sien Grotvoar'r in de Achtzig hät 't noch sägt vör sien'n Enn.
To de Tied hät dät Burholt noch goahn bet an dänn
Damm;
De Stücken un dät Wischwerk un all de anner Kroam
Dät hät uns' Döärp all höret, de wunderschöne Brei,
En Jerer kreg en Placken, wenn we ’t uns reten twei.
Dät hät dänn Groafen ärgert un he hät simmeleert,
Wo he dät woll kum kriegen; oft reet he up sien Pärd,
Besag dät Holt un Wischen, un doabi kamm äm in,
Sien Amtmann scholl äm helpen; de dä gärn noa sien'n
Sinn.
De Amtmann håt dunn funnen en olles Äktenstück,
Dät heet, he woll et funn'n hebb'n,
dät brocht dänn
Groafen Glück;
Up dät oll Pergoamente da scholl dunn stoahen hebb'n,
Dät Holt dät hört dänn Groafen; so woll'n se uns dunn
klemm'n.
Du lewer Tied ja, dunnmoals kunn'n se uns Bur'n bald
krieg'n;
Dät Döärp mußt dunn to Hoafe, doa mußten se woll
schwieg'n;
Un dät Gericht dä hollen de Amtmann up dänn Hoff,
Un moakt sick Eener musig, denn woard de Amtmann groff.
9*
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
132
He schmeet äm in dänn Brummstall, ám schien nich Sunn'
noch Moan,
Doa mußten denn de Buren fief groade loaten goahn;
Doch düttmoal, weil ’t sick hannelt' um goar to grotes Goot,
So ging'n se to Gerichte, de Sach gaf jüm dänn Moth.
De Amtmann scholl nu wiesen de oll'n Papier, wo ’t stund;
Doch wat he ook mucht söken et nänig sick wat fund.
He sä, et weer verschmäten, et fünn' sick wiß noch moal,
Doch doarup woll he schwären, les’t har he ’t up un doal.
Da sän de Bur'n: Ja, schwären schast du en heilig'n
Schwoor,
Süh, doarum sünd we koamen, we Buren all' in ’t Chor.
Da hät de Amtmann schwoaren: dänn Groafen hört dät
Holt,
De Bur'n här'n nist to söken; dö
Schwoor weer rein as
Gold.
De Groaf mitsammt dänn Amtmann de reeden drup noa
'n Ploan
Un segen sick de Wischen un Holt un Anger an.
De Amtmann woll nu wäsen bi ’n Groaf de Hoahn in
'n Koarf
He dacht bi äm to sitten, een sägt: as Luus in 'n Schoarf.
Doa har he sick bedroagen, bald jog de Groaf äm foort,
Een wußt nicht, wo he bläb'n was; bald woard he an
de Poort
Een'n Moarg'n uphungen funnen, an ’t Poort bi ’t Groafen
Schloß
T Gewissen har äm pienigt, de Angst de lett nich los.
Van de Tied ging an 'n Möll'ndamm des Nachts Klock
twölf en Hund
Mit Oog'n as Botterbüssen, un geiht doa noch upzund.
Un as de Groaf was stoarwen, doa kamm de Rüter to,
De Rüter up dänn Schimmel de is as Für so ro.
De Rüter up dänn Schimmel besüht dänn ganzen Ploan,
De Hund rönnt um äm rummer un blafft äm grimmig an;
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
133
Un wenn se denn sünd rummer bett an dänn breten Steen,
— ’t hebb'n to vöäl
Denn schwind't so Hund as Rüter,
Lü all sehn.
Jung, nimm mi dät Gewissen dien Läwlang recht in Acht,
Wäs' jo nich up de Görer van anner Lü bedacht,
Verringer' nich de Grenzen, - de Hund an 'n Damm
de blafft!
Dät up 'n Kärkhoff ligg'n kannst moal ruhig in dien
Graft.
De Handwerksbuss.
(En oll'n Vertell,)
Doa lagg in 'n Fuhrenkampe
Bi ’t Döärp en Kroog alleen;
De Kröger de har Riekdoom
Mehr as in d' Fuhr'n leeg'n Steen'.
Keen Minsch in ’t Döärp kunn seggen,
Wo he dänn Riekdoom kräg'n;
Et woard woll so wat munkelt,
As denn de Lü woll pläg'n.
Doa kamm moal eenen Oabend
En Handwerksbuss' in 'n Kroog;
De woll hier öäwernachten,
Platz was doa ook genoog.
De Kröger brocht äm rupper
Noa ’n Böän: Na nu, gunn Nacht!
De Buss de kunn nich schloapen,
De Moan an 'n Himmel lacht.
Un as et twölf har schloagen,
Doa dä sick up de Döär,
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
134
En Mann in 'n schwarten Mantel
Kamm ut dänn Gang hervöär.
He tellt dänn Disch vull Geller,
Dät blitzt un blinkert so;
In 'n Moanschien lücht' dät Sülwer,
Dät Gold dät lücht so ro.
Un as he 'n Disch har vulltellt,
Dunn lacht' he noch so hell;
Dät Lachen klung so grolich,
Et krüzt sick de Gesell.
De Kröger kamm herupper,
En Büdel in de Hand,
Doa roapt he ’t Geld herinner,
De Moan schient an de Wand.
Dänn annern Moargen reis'te
De Handwerksbuss' bett to,
De Taschen weer'n äm lärrig,
Aem weer nich got to Mo.
Sien Tüg dät was vull Löcker,
De Stäweln heel'n nich mehr;
As he döarch d' Fuhr’n so henhing,
Dunn dacht he hen un her:
Tis in de Welt doch putzig!
De har ’t in Oeäwerfloth,
Un ick kann knapphen äten
Mit satt an dröges Brot
Har ick doch ook man Riekdoom!
Dät Geld dät lücht't so blank!
Denn brukt ick nich to lopen
So noakt de Welt hentlang.
Un as nu dö Gedanken
An äm so träden ran,
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
—
135
Doa ging in 'n schwarten Mantel
Dicht hinner äm en Mann.
„Du wost ook Riekdoom hebben?"
Sä de, „doato kannst koam'n.
„Dänn schast du van mi kriegen,
„So as de Kröger boab'n.
„Dön'n Zettel unnerschriew man
„Hier mit dien eigen Blot,
„Denn will ick doaföär instoahn,
„Dät du krigst Geld un Got.“
Dänn Bussen langs dänn Rüggen
Leept ’t äm so hitt herum,
Aem groelt vöär dänn Minschen.
„Hier schriew man her, hier unn'n."
Doamit ritzt äm dänn Finger
De Mann, et kamm dät Blot.
Dänn Bussen warnt' en Engel:
„„Wat helpt di all dät Got!
„„De Seel' de geiht verloaren,
„„De nimmt de Döwel hen;
„„Di kann keen Engel trösten
„„An dienen letzten Enn'.
Doa schrew he stoats sien'n Noamen
Dät olle god' Gebett
(He har ’t noch van sien Mutter),
Wat sicher keen'n verlett:
Christi Blut und Gerechtigkeit,
Vas sei mein Schmuck und Ehrenkleid;
Damit will ich vor Gott bestehn,
Wenn ich zum Himmel werd' eingehn.
As dät de Bös' hät sehen,
Hsch ging et in dät Holt;
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
136 —
De ollen Fuhren knackten,
As wenn de Dunner rollt.
De Bös' de was verschwunden,
Keen Spoar was mehr to sehn;
Dät kunn he nich verdroagen,
De Spruch dä ’t äm verleed'n.
De Buss feel up sien Kneen,
Sä unsern Herrgott Dank
Un loawt, he woll tro bliewen
Aem all sien Läwenlang.
Unsers Herrgotts Gericht.
Jahannjohm, Jahannjohm, wat mütt ick erleb'n!
Wat häst du mi anloawt! Wo is dät henbläb'n!
Wat stroaft mi uns' Herrgott! Ach leeg ick doch man
Neb'n Voarer selig un seeg ’t nich mit an!
T is Sönndag, du schast noa de Kärken hüt goahn,
Dät Gott'shus dät geiht di nu goar nist mehr an.
Ach Mutter, wat quarr'n Je de Ohren mi vull?
Sünd Je nich ook jung wäst? Wat moak'k denn to dull?
De Klocken de ropen van 'n Klockthoarm hoch,
Jahannjohm öäwer de geiht noa ’n Krog,
Un süppt un schwiert bet deep in de Nacht;
Klock twölf hebb'n twe Annern noa Hus äm henbracht.
Jahannjohm, Jahannjohm, wat mütt ick erleb'n!
Wat häst du mi anloawt! Wo is dät henbläb'n!
Wat ick Iu hew anloawt, dät will ick Ju holl'n,
Wenn wärrer de Ohr'n Je vullquarren mi woll'n.
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
137
Un doamit will he in trunkenen Moth
Sien Mutter to Klee, so was he vull Woth:
Hüt Oab'nd in d' Koarten mußt All'ns ick verspöäl'n,
Un koam ick noa Hus, doa will'n Je noch gröäln?
Dät oll Minsch rönnt herupper no 'n Böän:
Ach großer Gott, ’t is ja mien eingener Söähn!
Un as he är noawoll, doa brack en Stück
Van d' Trepp, he stöärt't' runner un brack sick dät G’nick.
Sien Mutter hät van äm ümmerto schnackt
Un hät äm betrurt, — lang hät s' ’t nich mehr moakt.
Vöär Düssen.
En Vertell van oll Schulten Grotvoarern.
Ick hew doa ook sönn Modenbook,
Ne wunnerliche Pries';
Ick werr 'r öäwer nich ut klok,
Ut düsse Tied un Wies’.
Un weil et lett, as wenn ’t dät Nee
In ’t Döärp ook all so geef,
Drum seg ick ju moal frank un fre
Mien Meinung mit Verlöw.
Ick bin noch van de olle Welt,
Dät sehn je woll an d' Noat;
Nu hew ick düt tohoop hier stellt,
Un merkt ju ’t, ehr ’t to loat.
Ick wunner mi doch mannigmoal,
Wo dät upstä so is;
Vöär Düssen was dät annerst All,
Ganz annerst, dät is wiß.
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
138
De olle Köster lehrt uns recht
Dät Evangelium,
De tein Gebot, wat got un schlecht,
Un was doch ook nich dumm.
De Relijohn woard erst vöärnoahm'n;
Un wer doa nich bestund,
Dänn hulp to nist de anner Kroam,
He kamm doch up ’n Hund.
Katissen un ’t Gesangbook weer'n
De Böker in de School;
Ut ’t Evangill'nbook müßten w' lehr'n,
Un nich vöäl annern Kohl.
Gesäng' un Psalmen müßten goahn
All Sönnoab'nd got un recht;
Un wecker doa nich kunn bestoahn,
Dänn ging ’t ne Stunne schlecht.
Awiel doa sünd se just so klook
As Kösters Koh; se mein'n,
Dät olle lewe Biwelbook
Doa weer'n se mit in 'n Rein'n.
Uns' Jochen, jä man scholl ’t nich glöb'n,
Geiht anner Joahr hen Bäd'n,
Wett to vertell'n van Koh un Röb'n,
Un wenn je äm moal sän:
Jung, bä mi moal de Hauptstück her,
Denn steiht de Koh an ’t Döär;
So is upstä de nee Lehr,
Dät kümmt nich vöäl mehr vöär.
Düss' Köster is nu ut de Stadt;
Ick woll doch ook moal hör'n
Van sienen Globen un so wat,
Wo he woll d' Kinner lehr'n;
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
—
139
So fund et sick, dät ick doa sä
Van 'n Döwel un van d' Höll.
Jä, feel he mi doa in de Rä,
De koam'n nich to ’n Apell.
Dunn sä ick: Blieft mi jo gesund
Mit jurer neen Lehr;
Dät Ding dät is mi kunterbunt,
Ick glöw de Biwel mehr.
So wassen nu de Jung'ns heran;
TT is würklich noch genoog,
Dät se vöär ’t Inseg'nt nich fang'n an
Un goahn ook all noa ’n Krog.
Wo is upstä noch oft en Deern,
De sick so lang hölt got?
De meisten loaten sick verföhr'n;
Dunn woard'n s' in ’n Kranz noch tro’t.
We drogen dunn to miener Tied
Noch sülfstmoakt Tüg; sönn Rock
Van Wand föär Sönndag reckte wiet,
Un sönn' machestern Brook.
Mien sülwern Schnall'n de stammen noch her
Van 'n Oellervoarer; heet:
Andreas Heinrich, vöär d' grot Döär
Steiht d' Noam, un sünd noch need.
Jetzt öäwer geiht dät All noa d' Stadt
Tum Schnierermeister; nu,
Ick loat mi woll gefall'n so wat
Un holl gärn Frä un Ruh;
Süß so vöäl deiht gewiß nich noth,
As jetzund se wend'n dran;
Ook denk ick: Wenn de Minsch is got,
Denn kümmt ’t up ’t Tüg nich an.
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
140
Dät Sönndoags woard en Prärigt les't,
Doa mußten s' All noch sin;
Jetzund werd glieksen afgeschäf't,
Wenn ’t Merragbrot is rin.
Un denn geiht Olt un Jung noa ’n Krog
Un droag'n är Kroämken hen,
Un oft ook ’t Alldoags, wenn se ’n Plog
Scholl'n kriegen bi dät Enn.
Un dät infoame Koartenspöäl'n
Dät kümmt denn noch doato;
De Annern sitten deun un gröäl'n;
Zi dät is jetzund Mo.
Vöär Düssen woard leen Koart nich rögt
In ’t ganze Döärp; ick wett,
Wat all Lü dunnmoals noch hebb'n schwögt,
As d' Kröger moal ens leed.
Dänn Brennwien supen se herin
As Woater; meiner Zeit,
Wo Vöäle supen as de Schwien,
As wenn ’t sick so versteiht.
De Froenslü to Hus könn’n schreen,
De Kinner hebb'n keen Brot,
De Voarers supen un könn'n ’t sehn,
Dät hungert är eig'n Blot.
To mien Tied heet ’t: En Mann, en Wort;
Jetzt kann man ’t schriftlich hebb'n,
So leeg'n se een'n doch Allens fort,
Wois de Glow henbläb'n!
Wat wußten we vöäl van ’t Gericht;
Nu, 'n Amtmann han we ook,
Süß dät durt erst en gode Schicht,
Ehr Eener sien nee Broök
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
141
Sick antreckt un noa äm ging hen
Un stellt sien Sach äm vöär;
Denn sä oll Alex: „Kinnerken,
„Verdroagt ju doch man wär;
„Hier hebb'n j’ twe Gröschen, drinkt tosamm'n,
„Un flugs wär umgekehrt;
„Kiekt doch moal an, de ganze Kroam
„Is ja dät Schrieb'n nich werth.
Ick mußt nu up mien olle Doag
Moal hen weg'n unse Ding'n,
Doch glöw ick wiss, de gröttste Ploag
Is ’t, up ’t Gericht to ling'n.
Söß Schriewers weer'n up dät Gericht,
De schreb'n je woll je bett;
Un doch werd sägt, dät allmoal nich
Dät Rechte kümmt vöär ’t Brett.
De Richters sünd studeerte Lü,
Dät is gewiß; doch sä
Ick noch to unsern Noawer: Süh,
Mi dücht, de ganze Rä
Dä goar nich nörig, schreb'n se man
Vöär äre Dönßendöär
Doa up ’t Gericht recht dütlich an
De olle gode Lehr
Vergäwt ju, so werd ju vergäb'n!
Doch nu in düsse Tied
Werd jerer Dreck erst upgeschräb'n,
’T mütt Allens Schwart up Witt.
Un so vöäl Minschen weer'n doch da,
Groa as wenn ’t Martdag weer;
Dät is doch würklich Jammerschoa,
Dät s' so sünd hinnerher.
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
— 142
Bi Disch woard bäd't, wett ’t noch ganz got:
All Augen, lieber Herr!
Nu öäwer geiht et rin noa d' Bood
Un glieksen öäwer her.
We mußten dunn to Hoaf noch goahn,
Un wenn de Bäklock schlog,
Blef Jerrer stille vöär sick stoahn
Bi'n Wagen orrer Plog,
Un bäd'te: Christe, dich erbarm'!
Nu wäten s' dät nich mehr;
T is flöten goahn bi Riek un Arm,
Wenn ’t doch so wärrer weer!
Aem as in 'n Aust, wenn w' rinner keem'n,
Woard sung'n: Nun danket Gott!
Jä, wo is dät woll All henbläb'n,
Nu juchen s' hi un hott.
Zi so steiht ’t jetzund in de Welt,
So is ’t doch süß nicht wäst;
Un wenn doa Eener noch up schellt,
Mit jüm tosamm'n nich bläst,
Denn is ’t en Mucker; — na, wer wett,
Wer woll am dummsten is;
So lang mi Gott dät Leben lett,
So is ’t doch woahr un wiß:
Ick blief bi ’t All, wat ick hew lehrt;
Sankt Paulus sägt: Blief du
Doabi, wat du van Klein up hört,
Denn kümmst du got to Ruh.
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
— 143
En Söundag Dab'nd in de dür Tied 1846.
Voarer Schult.
O wat dät schneet! ’t schneet würklich vöäl!
T kann keen Minsch rut ut sien veer Pöäl;
Ick dacht, ’t soll moarg'n hen Holt hoal'n goahn
Doa hinner ’n Berg in 'n Bärkenploan;
Ne, dät geiht nich. Na, morgen fröh
Wenn d' Derens furrert hebb'n de Köh
Denn will'n w' man döschen, deiht ook Noth,
’T is doch woll bald wär up dät Brot.
Mutter.
Na, Voarer, wettst du all, wo ’t steiht?
Kannst ’t di woll denken, wo dät geiht;
Dät reckt woll wierer, öäwer ick
Gäf doch ook hen so männig Stück.
Voarer.
Doa deihst du ganz up mienen Strich,
Dät so Een goahn schall, will ick nich;
Dät is up unsern Hoff nich Mo,
De Döär tostäken un zi so.
Nist hebb'n de Arm’n oft upp ’n Lief,
Se freren buten kolt un stief,
Un Hunger in d' Kamsol doato,
Wo kann ’t eenen doa woll sin to Mo.
Anndöärth gif hen, de lewe Gott
Helpt ook döärch düsse Hungersnoth;
De ’t hebb'n, de müdden sick erbarm'n
Un geb'n van Härten gärn de Arm'n.
Mutter.
Ick wett ’t nich, wölk sünd doch so hart,
Ick kann s' nich lied'n, de Minschenoart;
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
144
Ick dächt, de har en Herz van Steen,
Wer oahn' Erbarm'n de Noth kann sehn.
Grotvoarer.
Anndöärth, doa häst du woll ganz recht,
Se döäg'n nich, d' letzt geiht ’t jüm ook schlecht;
Ick künn ju woll so wat vertell'n
Un vöäl Historing doavan mell'n;
Mien Tied hew ick ’t so oft erläwt
Drum segg ick ümmer: Kinner, gäft
De Armen, froagt nich vöäl doanoa,
Ob se ’t sünd werth, de Noth is doa.
Ook segg moal Eener: Sünd we ’t werth,
Wat uns de lewe Gott bescheert?
Ick glöw ’t nich, he gift uns dät ook
Ut Gnoad’n, so sägt dät Biwelbook.
As ick de Schün doa vöärn henbo’t,
Dunn was ook sönne Hungersnoth;
Grotmutter selig wußt oft nich,
Wat s' koaken scholl, ’t ging lich" xpos="ADJ">jämmerlich;